At ayağı və ya ekvinus deformasiya ayağın topuq oynağında davamlı plantar fleksiyada qalması və dabanın yerə tam basmaması ilə xarakterizə olunur. Əzələ-vətər qısalması və nevroloji səbəblərlə əlaqəli ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ekvinus deformasiyası
- Pes equinus
Xəstəlik haqqında
At ayağı (ekvinus deformasiyası) ayağın topuq oynağında yuxarıya doğru bükülməsinin (dorsal fleksiyasının) məhdudlaşdığı və ya tam mümkün olmadığı vəziyyətdir. Bu zaman ayaq daim aşağıya doğru bükülmüş vəziyyətdə qalır, daban yerə tam basmır və insan əsasən ayağın ön hissəsinə — pəncə sümüklərinin başlarına və barmaqlara söykənir. Xarici görünüşünə görə belə ayaq atın ayağına bənzədiyi üçün bu ad verilib.
Deformasiyanın dərəcəsi müxtəlif olur. Yüngül hallarda daban yalnız yerimənin müəyyən mərhələsində vaxtından əvvəl yerdən qalxır, ağır hallarda isə daban xeyli yüksəkdə yerləşir və insan yalnız barmaqları üzərində dayana bilir. At ayağı təcrid olunmuş ola və ya digər deformasiyalarla birləşə bilər, məsələn, anadangəlmə əyriayaqlıqda ekvinus ayağın içəriyə dönməsi (varus) ilə birlikdə müşahidə olunur.
Bu vəziyyət həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə rast gəlinir. Uşaqlarda o, daha çox uşaq serebral iflici, anadangəlmə deformasiyalar və ya barmaqlar üstündə yerimə vərdişi ilə, böyüklərdə isə insult, travmalar, uzunmüddətli hərəkətsizlik və sinir zədələnmələri ilə bağlı olur. At ayağı yalnız kosmetik qüsur deyil: o, yerişi pozur, yıxılma riskini artırır, ayağın ön hissəsində ağrıya, diz, bud-çanaq oynaqlarında və beldə yükün yanlış paylanmasına səbəb olur. Birtərəfli deformasiyada yerimə çətinləşir, ikitərəfli deformasiyada isə hərəkət xeyli məhdudlaşa bilər.
Səbəbləri
At ayağı anadangəlmə və qazanılmış ola bilər, qazanılmış formalar daha tez-tez rast gəlinir. Əsas səbəblər bunlardır:
- Nevroloji xəstəliklər. Uşaq serebral iflici, insult, kəllə-beyin və onurğa beyni travmaları, dağınıq skleroz zamanı baldır əzələlərinin tonusu artır (spastiklik) və ayaq aşağıya doğru çəkilir.
- Periferik sinirlərin zədələnməsi. İncilik (fibulyar) sinirinin və ya oturaq sinirin zədəsi ayağı yuxarı qaldıran əzələlərin iflicinə gətirir, nəticədə pəncə sallanır və zamanla ekvinus vəziyyətində fiksasiya olunur.
- Keçirilmiş poliomielit və irsi nevro-əzələ xəstəlikləri. Şarko–Mari–Tus xəstəliyi, Düşenn əzələ distrofiyası kimi xəstəliklər əzələ balansını pozur.
- Anadangəlmə deformasiyalar. Anadangəlmə əyriayaqlıq, artroqripoz, baldır üçbaşlı əzələsinin və Axilles vətərinin anadangəlmə qısalığı.
- Uzunmüddətli hərəkətsizlik. Yataq rejimində pəncənin dəstəksiz qalması, ağır yorğanın təzyiqi, ayağın uzun müddət aşağı bükülmüş vəziyyətdə gipsdə saxlanması baldır əzələlərinin qısalmasına səbəb olur.
- Oynaq mənşəli səbəblər. Topuq oynağının travmadan sonrakı dəyişiklikləri, deformasiyaedici artroz, revmatoid artrit, oynağın ön hissəsində sümük çıxıntıları.
- Çapıq mənşəli səbəblər. Baldırın arxa səthində dərin yanıqlardan və yaralardan sonra formalaşan çapıqlar.
- Kompensator ekvinus. Bir ayaq digərindən qısa olduqda insan uzunluq fərqini kompensasiya etmək üçün qısa ayağın barmaqları üstündə dayanır.
- Digər amillər. Uşaqlarda səbəbi aşkar edilməyən (idiopatik) barmaqlar üstündə yerimə, böyüklərdə şəkərli diabet zamanı vətər toxumasının sərtləşməsi, daim hündürdabanlı ayaqqabı geyinmək.
Təsnifat
Mənşəyinə görə anadangəlmə və qazanılmış at ayağı fərqləndirilir. İnkişaf mexanizminə görə aşağıdakı formalar ayırd edilir:
- spastik — baldır əzələlərinin tonusunun artması ilə bağlıdır (uşaq serebral iflici, insult);
- paralitik — ayağı yuxarı qaldıran əzələlərin zəifliyi və ya iflici nəticəsində yaranır;
- miogen (əzələ-vətər mənşəli) — baldır üçbaşlı əzələsinin və Axilles vətərinin qısalması ilə bağlıdır;
- artrogen — topuq oynağının özündəki dəyişikliklər, sümük bloku ilə bağlıdır;
- kompensator — ayaqların uzunluq fərqi ilə bağlıdır.
Klinik baxımdan deformasiyanın elastik (passiv şəkildə düzəldilə bilən) və ya fiksasiya olunmuş (sərt) olması vacibdir, çünki müalicə üsulunun seçimi bundan asılıdır.
Klinik mənzərə
At ayağının təzahürləri deformasiyanın dərəcəsindən və onu yaradan səbəbdən asılıdır. Əsas əlamətlər bunlardır:
- dabanın yerə tam basmaması və ya yerimə zamanı vaxtından əvvəl qalxması, barmaqlar üstündə yerimə;
- topuq oynağında ayağı yuxarıya bükmək imkanının məhdudlaşması və ya olmaması;
- yerişin pozulması — ayağın yerə ilişməməsi üçün diz və bud yüksəyə qaldırılır, ayaq yana çəkilir;
- kompensator dəyişikliklər — dizin həddindən artıq açılması, ayağın ortasının yastılaşması, ayağın çölə dönməsi;
- ayağın ön hissəsində yükün artması nəticəsində qabarlar və döyənəklər, daban nahiyəsində isə dərinin nazikləşməsi;
- ayağın ön hissəsində, ayaq altında, baldırda ağrı, uzun müddət yeriyəndə yorğunluq;
- tez-tez büdrəmə və yıxılma, ayaqqabının qeyri-bərabər yeyilməsi.
Uşaqlarda valideynlər çox vaxt körpənin daim barmaqlar üstündə yeridiyini, tez-tez yıxıldığını görür. Yerimə vərdişinin formalaşdığı ilk dövrdə bu hal müvəqqəti ola bilər, lakin davam edərsə, uşaq mütləq pediatr və ortoped tərəfindən müayinə olunmalıdır. Böyüklərdə deformasiya çox vaxt əsas xəstəliyin digər əlamətləri ilə — əzələ zəifliyi, hissiyyat pozğunluqları ilə birlikdə olur.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər pəncənin zəifliyi və sallanması birdən yaranıbsa, xüsusilə üzün asimmetriyası, nitq pozğunluğu, əlin zəifliyi ilə birlikdədirsə — bu, insult əlaməti ola bilər və dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır. Travmadan sonra pəncənin qəfil sallanması, uşaqda əvvəl qazanılmış hərəki vərdişlərin itməsi və ya zəifliyin sürətlə artması da təxirəsalınmaz müayinə tələb edir.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz həkim müayinəsi ilə başlayır. Həkim deformasiyanın nə vaxt yarandığını, keçirilmiş travmaları, nevroloji xəstəlikləri, uşaqlarda isə doğuş və inkişaf xüsusiyyətlərini dəqiqləşdirir. Baxış zamanı topuq oynağında hərəkət həcmi diz düz və bükülmüş vəziyyətdə yoxlanılır — bu, problemin baldır əzələsinin hansı hissəsində olduğunu müəyyən etməyə kömək edir. Həmçinin əzələ tonusu, gücü, reflekslər, hissiyyat və yeriş qiymətləndirilir.
- Rentgenoqrafiya ayaq yük altında olarkən aparılır və sümüklərin qarşılıqlı vəziyyətini, sümük bloklarını, artroz əlamətlərini göstərir;
- kompüter tomoqrafiyası mürəkkəb sümük deformasiyalarını və əməliyyatı planlaşdırmaq üçün sümük strukturlarını ətraflı göstərir;
- maqnit-rezonans tomoqrafiyası vətərləri, əzələləri, yumşaq toxumaları qiymətləndirir; nevroloji səbəbdən şübhə olduqda baş beynin və onurğa beyninin MRT-si aparılır;
- elektroneyromioqrafiya sinirlərin və əzələlərin funksiyasını, sinir zədəsinin səviyyəsini müəyyən edir;
- podoqrafiya və yerişin kompüter təhlili ayağa düşən yükün paylanmasını qiymətləndirir;
- laborator analizlər — göstəriş olduqda qanda qlükozanın, əzələ distrofiyasından şübhə zamanı əzələ fermentlərinin təyini.
Differensial diaqnostika idiopatik barmaqlar üstündə yerimə, uşaq serebral iflici, nevro-əzələ xəstəlikləri və ayaqların uzunluq fərqi arasında aparılır.
Ağırlaşmalar
- ayağın ön hissəsinin daimi yüklənməsi, metatarzalgiya, ağrılı döyənəklər;
- şəkərli diabeti olan pasiyentlərdə ayaq altında xoralar;
- plantar fassiit, ayağın orta hissəsinin yastılaşması;
- pəncə sümüklərinin yorğunluq sınıqları;
- diz, bud-çanaq oynaqlarında və beldə ağrı;
- tez-tez yıxılma və topuq oynağının burxulmaları;
- müalicə olunmadıqda deformasiyanın sərt kontrakturaya keçməsi və oynaq yarımçıxıqları.
Müalicə
Müalicə deformasiyanın səbəbindən, dərəcəsindən, elastik və ya sərt olmasından, pasiyentin yaşından asılıdır. Paralel olaraq əsas xəstəlik — nevroloji, revmatoloji və ya endokrin — müalicə edilir.
Konservativ müalicə xüsusilə uşaqlarda və elastik deformasiyalarda effektlidir:
- baldır əzələlərinin və Axilles vətərinin müntəzəm dartılma məşqləri, müalicəvi bədən tərbiyəsi;
- mərhələli gips sarğıları — ayaq tədricən düzgün vəziyyətə gətirilir və hər mərhələdə gipslə fiksasiya olunur;
- ortezlər — gecə şinləri və ayağı düzgün bucaq altında saxlayan topuq-pəncə ortezləri;
- ortopedik ayaqqabı və ayaqların uzunluq fərqini kompensasiya edən içliklər;
- spastiklik zamanı botulinoterapiya — baldır əzələlərinə tonusu azaldan inyeksiyalar, adətən dartılma və gips ilə birlikdə;
- əzələ tonusunu azaldan preparatlar (miorelaksantlar) — həkim göstərişi ilə;
- masaj, fizioterapevtik prosedurlar, elektromiostimulyasiya.
Anadangəlmə əyriayaqlığı olan körpələrdə Ponseti üsulu tətbiq edilir: mərhələli gips sarğıları, lazım olduqda Axilles vətərinin kiçik kəsiklə uzadılması və sonradan uzun müddət xüsusi ortezin geyinilməsi.
Cərrahi müalicə konservativ tədbirlər nəticə vermədikdə və deformasiya proqressivləşdikdə tətbiq olunur:
- baldır əzələsinin vətər hissəsinin uzadılması və ya Axilles vətərinin uzadılması;
- əzələ balansını bərpa etmək üçün vətərlərin köçürülməsi (xüsusilə paralitik formada);
- sərt, ağır deformasiyalarda korreksiyaedici osteotomiyalar və oynaqların artrodezi.
Əməliyyatdan sonra ayaq bir neçə həftə gips və ya ortezlə fiksasiya edilir, sonra reabilitasiyaya başlanır. Evdə həkimin öyrətdiyi məşqləri müntəzəm yerinə yetirmək və ortezləri təyin edilmiş rejimdə geyinmək vacibdir. Ağrı yaradan güclü dartılmalar etmək, deformasiyanı özbaşına «düzəltməyə» çalışmaq və hündürdabanlı ayaqqabı ilə problemi gizlətmək olmaz.
Reabilitasiya
Reabilitasiya həm konservativ, həm də cərrahi müalicədən sonra vacibdir və kompleks yanaşmanı nəzərdə tutur:
- fərdi seçilmiş müalicəvi bədən tərbiyəsi — dartılma, gücləndirici və tarazlıq məşqləri;
- yerişin bərpası üzrə məşğələlər;
- müalicəvi masaj;
- fizioterapevtik prosedurlar — elektromiostimulyasiya, maqnitoterapiya və s.;
- kinezioteypləmə;
- uzunmüddətli xəstəliklərdə psixoloji dəstək.
Profilaktika
At ayağının qarşısını almaq üçün aşağıdakı tədbirlər vacibdir:
- yenidoğulmuşların və körpələrin ortoped tərəfindən vaxtında müayinəsi, anadangəlmə deformasiyaların erkən müalicəsi;
- uşaq serebral iflici olan uşaqların ortoped və nevroloq tərəfindən daimi müşahidəsi;
- yataq rejimində olan pasiyentlərdə pəncəni yastıq və ya ortezlə düzgün vəziyyətdə saxlamaq, ayaqlara ağır yorğan təzyiqinin qarşısını almaq;
- insult və travmalardan sonra erkən reabilitasiyaya başlamaq;
- baldır əzələlərini müntəzəm dartmaq, daim hündürdabanlı ayaqqabı geyinməmək;
- şəkərli diabetdə qanda qlükozanın səviyyəsinə nəzarət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
At ayağının müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped məşğul olur. Nevroloji səbəb olduqda nevroloq, uşaqlarda pediatr və uşaq ortopedi, bərpa dövründə reabilitoloq qoşulur.
Yadda saxla!
- At ayağı çox vaxt başqa xəstəliyin əlamətidir, buna görə onun səbəbini aydınlaşdırmaq vacibdir.
- Uşağın daim barmaqlar üstündə yeriməsi həkimə göstərilməlidir.
- Deformasiya nə qədər erkən müalicə olunarsa, əməliyyatsız düzəldilmə şansı bir o qədər yüksəkdir.
- Pəncənin qəfil sallanması insult əlaməti ola bilər — dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
- Müalicənin nəticəsi məşqlərin və ortez rejiminin müntəzəm yerinə yetirilməsindən çox asılıdır.
Suallar və cavablar
Yerimənin ilk aylarında körpələr bəzən barmaqları üstündə yeriyə bilər və bu hal tez-tez öz-özünə keçir. Əgər uşaq iki-üç yaşdan sonra da əsasən barmaqlar üstündə yeriyirsə, dabanını yerə basa bilmirsə, tez-tez yıxılırsa və ya bu, yalnız bir ayaqda müşahidə olunursa, pediatr və ortopedə müraciət etmək lazımdır. Həkim nevroloji səbəbləri və əzələ-vətər qısalmasını istisna edəcək.
Elastik deformasiyalarda, xüsusilə uşaqlarda, dartılma məşqləri, mərhələli gips sarğıları, ortezlər və lazım olduqda botulinoterapiya çox vaxt yaxşı nəticə verir. Sərt, uzunmüddətli deformasiyalarda isə cərrahi müalicə tələb oluna bilər. Hansı üsulun uyğun olduğunu müayinədən sonra həkim müəyyən edir.
Ortopedik ayaqqabı və içliklər yerişi yaxşılaşdırır, ayağın ön hissəsinə düşən yükü azaldır və ayaqların uzunluq fərqini kompensasiya edir. Lakin onlar adətən deformasiyanın özünü aradan qaldırmır. Buna görə ayaqqabı məşqlər, ortezlər və əsas xəstəliyin müalicəsi ilə birlikdə istifadə olunur.
Bəli, insultdan sonra baldır əzələlərinin tonusu arta və ayağı yuxarı qaldıran əzələlər zəifləyə bilər. Bu, pəncənin aşağı sallanmasına və tədricən ekvinus deformasiyasının formalaşmasına səbəb olur. Erkən reabilitasiya, ayağın düzgün vəziyyətdə saxlanması və ortezlər bu ağırlaşmanın qarşısını almağa kömək edir.
Əməliyyatdan sonra ayaq bir neçə həftə gips və ya ortezlə fiksasiya edilir, sonra tədricən yük verilir və reabilitasiya aparılır. Tam bərpa bir neçə ay çəkə bilər və əməliyyatın növündən, əsas xəstəlikdən asılıdır. Nəticəni qorumaq üçün çox vaxt uzun müddət ortez geyinmək və məşqləri davam etdirmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
