Övrə dəridə qəfil yaranan, qaşınan və adətən 24 saatdan az müddətdə izsiz itən qabarıq səpkilərlə xarakterizə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ürtiker
- urtikariya
Xəstəlik haqqında
Övrə — əsas əlamətləri dəridə qabarcıqlar və nəzərəçarpan qaşınma olan allergiya növüdür. Belə epizodlar həm təkbaşına, həm də daim təkrarlanan şəkildə baş verə bilər. Patologiya klassik müalicə tələb edir: allergenlərin maksimum aradan qaldırılması və orqanizmin reaktivliyini azaldan preparatların qəbulu.
Övrə allergiyanın ən çox yayılmış təzahürlərindən biridir. Hər dörd yetkin insandan biri həyatı boyu ən azı bir dəfə belə problemlə üzləşir. Qadınlar, bir qayda olaraq, kişilərə nisbətən daha tez xəstələnir. Uşaqlar da bu xəstəliyin inkişafına meyllidir.
Patologiyanın patogenezinin (inkişaf mexanizminin) əsasında qana çoxlu miqdarda histaminin ifraz olunması dayanır. Bu, həm allergenlə birdəfəlik təmasda, həm də onun orqanizmə davamlı təsiri fonunda baş verə bilər. Histaminin təsiri nəticəsində xırda damarların keçiriciliyi artır, onlardan maye dərinin dərin qatlarına sızır və bunun hesabına ağcaqanad sancmasına və ya gicitkən yandırmasına bənzər səciyyəvi qabarcıq (papula) yaranır. Xəstəliyin adı da buradan gəlir.
Səbəbləri
Ürtikerin inkişafının əsasında orqanizmin adi qıcıqlandırıcılara həddindən artıq reaksiyası durur. Allergiya istənilən maddə və ya fiziki amillə təmasa cavab olaraq yarana bilər, lakin xəstəliyin əmələ gəlməsinin ən tez-tez rast gəlinən səbəbləri bunlardır:
- dərman preparatları: antibiotiklər, vitaminlər, iltihabəleyhinə vasitələr, kontrastlaşdırma üçün preparatlar;
- qida məhsulları: balıq, dəniz məhsulları, qoz-fındıq, sitrus meyvələri və s.;
- həşərat çalmaları;
- toz;
- bitki tozcuqları və toxumları;
- infeksion agentlər (bakteriyalar, viruslar, göbələklər, ibtidailər), parazitlər (helmintlər);
- lateks;
- yüksək və ya aşağı temperatur;
- vibrasiya;
- təzyiq;
- məişət kimyəvi maddələri və boya-lak materialları və s.
Bundan əlavə, ürtiker şəklində allergik reaksiya autoimmun xəstəliklərin və ya bədxassəli şişlərin simptomu, habelə fiziki və ya psixi həddindən artıq gərginləşmənin nəticəsi ola bilər.
Ürtikerə səbəb olan amillərin bütün müxtəlifliyinə baxmayaraq, təxminən xəstələrin üçdə birində onun səbəbləri məlum olmayaraq qalır.
Təsnifat
Xəstəliyin gedişat xüsusiyyətlərindən asılı olaraq, ürtikerin üç forması ayırd edilir:
- kəskin: xəstəlik 6 həftədən az davam edir;
- kəskin residivləşən: kəskinləşmə dövrləri remissiya ilə növbələşir, bu zaman hər bir kəskinləşmənin müddəti 6 həftədən çox olmur, remissiyanın müddəti isə ən azı 6 həftə olmalıdır;
- xroniki: simptomlar 6 həftə və daha çox müddət ərzində saxlanılır.
Aktivlik dərəcəsindən asılı olaraq ürtiker aşağıdakılara ayrılır:
- yüngül: sutka ərzində 20-dən çox olmayan qabarcıq əmələ gəlir, qaşınma orta dərəcədədir (narahatlıq yaratmır);
- orta: sutka ərzində 20-50 qabarcıq əmələ gəlir, qaşınma xəstəni narahat edir, lakin onun fiziki aktivliyinə və tam yuxusuna mane olmur;
- intensiv: sutka ərzində 50-dən çox element əmələ gəlir ki, onlar tez-tez bir-biri ilə birləşir, qaşınma güclü ifadə olunur, yuxuya və adət olunmuş həyat tərzinə mane olur.
Ürtikerin əmələ gəlmə mexanizminə və səbəblərinə əsaslanan təsnifatı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Patologiyanın 2 forması ayırd edilir.
Allergik (immun) – öz növbəsində aşağıdakı ola bilər:
- IgE-vasitəçilikli (immunoqlobulinlərin istehsalı ilə əlaqədardır, xəstəliyin ən geniş yayılmış növüdür): atopik;
- IgE-vasitəçilikli olmayan (antitellərlə əlaqədar deyil, ehtimal olunur ki, çoxlu miqdarda sitokinlərin istehsalı fonunda yaranır): infeksion-allergik və autoimmun.
Qeyri-allergik – bu yarımnöv çərçivəsində aşağıdakı formalar ayırd edilir:
- fiziki: soyuqdan, istidən, günəşdən yaranan, dermoqrafik, vibrasiyaya bağlı, təzyiqlə əlaqədar;
- xüsusi: akvagen, xolinergik, fiziki yüklənmə ilə əlaqədar.
Ürtikerin növünün dəqiq müəyyən edilməsi maksimum effektiv müalicəni seçməyə və xəstəliyin simptomlarını tez aradan qaldırmağa imkan verir.
Klinik mənzərə
Ürtikerin klassik əlamətləri dəridə qaşınma və gicitkənlə təmasdan yaranan səpgiyə bənzəyən qabarcıqlar (urtikalar) şəklində səpgilərdir. Səpginin ayrı-ayrı elementlərinin diametri, eləcə də onların sayı və yerləşməsi müxtəlif ola bilər. Onlar dərinin və selikli qişanın müxtəlif sahələrində əmələ gələ, bir-biri ilə birləşə bilər. Elementlərin əksəriyyəti solğun mərkəzi hissə və daha qırmızı kənarlıq ilə fərqlənir. Dərialtı toxumanın boş olduğu yerlərdə – göz qapaqları, dodaqlar, cinsiyyət orqanları nahiyəsində – daha dərin şişkinlik (Kvinke ödemi) yarana bilər. Basıldıqda elementlər solğunlaşır. Hər bir qabarcıq 1-2 sutkadan çox mövcud olmur, sonra yox olur. Allergenlə təmas davam edərsə, yoxa çıxan elementlərin yerinə dərhal yenisi gəlir. Beləliklə, xəstəlik aylarla, hətta illərlə davam edə bilər (xroniki gedişat zamanı).
Geniş səpgilər xəstənin ümumi vəziyyətinin pisləşməsi ilə müşayiət oluna bilər. O, zəiflik, baş ağrısı, temperaturun yüksəlməsindən şikayət edə bilər. Qaşınma cüzidən dözülməz həddə qədər müxtəlif intensivliyə malik ola bilər. Uzunmüddətli gedişat zamanı xəstə yuxu pozğunluqları ilə üzləşir ki, bu da həddindən artıq əsəbilik, nərvozluq, depressiv vəziyyətlərə gətirib çıxarır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Böyük kişi və qadınlarda ürtikerin diaqnostikası ilə allerqoloq həkim məşğul olur. Onun vəzifəsinə təkcə xəstəliyin özünün müəyyən edilməsi deyil, həm də onun inkişaf səbəbinin təyin edilməsi daxildir. Bunun üçün aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:
- xəstə ilə söhbət, şikayət və anamnezin toplanması; bəzən artıq səpginin əmələ gəlmə şəraiti və vaxtına görə potensial allergeni müəyyən etmək mümkün olur;
- fiziki müayinə: qabarcıqların ölçüsünün və lokalizasiyasının qiymətləndirilməsi, orqanizmin işinin ümumi parametrlərinin tədqiqi (arterial təzyiq, ürək döyüntüsü və tənəffüs hərəkətlərinin tezliyi);
- laboratoriya diaqnostikası: ümumi və qanın biokimyəvi analizi, virus hepatitlərinə testlər;
- provokasiya testləri və skarifikasiya sınaqları: potensial allergenlə qısamüddətli təmasdan sonra orqanizmin reaksiyasının qiymətləndirilməsi;
- Qalxanabənzər vəzin USM-i, kiçik çanaq orqanlarının və qarın boşluğunun USM-i;
- parazit yumurtalarına nəcis analizi;
- FQDS;
- autoimmun və revmatik xəstəliklərə sınaqlar və s.
Ürtikerin diaqnostikasının ən informativ üsullarından biri dəri sınaqlarının, habelə eliminasiya testlərinin aparılmasıdır. İkinci müayinə variantı potensial allergenlə təmasın istisna edilməsini və reaksiyanın müşahidə edilməsini nəzərdə tutur. Səpginin ifadəliliyinin azalması sınağın müsbət olduğunu göstərir.
Müalicə
Böyük xəstələrdə ürtikerin müalicəsinin əsasında allergiya simptomlarına səbəb olan amilin aradan qaldırılması durur. Bu zaman xəstəliyin təzahürləri tədricən sönür. Bu prosesi sürətləndirmək üçün medikamentoz terapiya təyin edilir:
- tablet və ya inyeksiya formasında antihistamin preparatlar;
- dərinin şişməsini və qaşınmasını aradan qaldıran gellər və məlhəmlər;
- əvvəlki vasitələrin kifayət qədər effektiv olmadığı hallarda hormonal vasitələr (kortikosteroidlər);
- qida allergiyasına səbəb olan məhsulların sürətlə xaric edilməsi üçün sorbentlər;
- ürtiker kəskin və ya xroniki stresslə bağlı olduqda sedativ vasitələr.
Əsas müalicə ilə eyni vaxtda xəstə hipoallergen pəhrizə əməl etməli və orqanizmin həddindən artıq reaksiyasına səbəb ola biləcək amillərlə təmasını maksimum dərəcədə məhdudlaşdırmalıdır. Bu, xüsusilə kəskin dövrdə vacibdir, çünki immun sisteminin yüksək həssaslığı zamanı o, təkcə adət olunmuş deyil, həm də yeni allergenlərə reaksiya verə bilər.
Xəstəliyin xroniki gedişatında əsas müalicə müntəzəm qəbul edilən müasir antihistamin preparatlardır; onlar kifayət etmədikdə həkim digər dərman qruplarını (məsələn, bioloji preparatlar) təyin edə bilər. Allergen-spesifik immunoterapiya (ASİT) xroniki övrədə göstəriş deyil.
Kvinke ödemi və ya anafilaktik şoku olan xəstələr stasionara hospitalizasiya olunur. Əgər vəziyyət tənəffüs yollarının keçirməməzliyi ilə müşayiət olunursa, intubasiya və ya traxeostomiya aparılır.
Reabilitasiya
Ürtikerin müalicəsindən sonra xüsusi reabilitasiya tələb olunmur. Kəskin proses sönəndən sonra standart profilaktik tədbirlərə əməl edilməsi, göstərişlər olduqda isə ASİT kursundan keçilməsi tövsiyə olunur.
Profilaktika
Ürtiker və digər hiperhəssaslıq formalarının inkişafına meylli insanlar potensial allergenlərlə təmasda son dərəcə diqqətli olmalıdırlar. Toz yığan əşyaların sayını minimuma endirmək, tanış olmayan məhsulları istifadə edərkən diqqətli olmaq, məişət kimyəvi maddələrindən yalnız əlcəklə istifadə etmək və s. vacibdir. Əgər insan Kvinke ödeminin və ya anafilaktik şokun inkişafına meyllidirsə, təcili yardım göstərmək üçün özü ilə preparatlar götürməsi vacibdir. Ürtikerin ilk simptomları meydana çıxdıqda antihistamin vasitələrin qəbuluna dərhal başlamaq və mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.
Yadda saxla!
Allergiya potensial təhlükəli vəziyyətdir. Səpginin zərərsiz görünüşünə aldanmaq lazım deyil. Orqanizmin reaktivliyi müxtəlif ola bilər, zamanla dəyişə bilər, həmçinin yığılma effektinə malik ola bilər. Bu zaman allergenlə hər növbəti təmas əvvəlkindən daha ağır nəticələrə səbəb olur. Ürtikerin ağır ağırlaşması Kvinke ödemi ola bilər, bu zaman xəstədə udlaq və qırtlağın selikli qişasının şişməsi səbəbindən tənəffüs çətinliyi yarana bilər. Bu vəziyyət ölümlə nəticələnə biləcək dərəcədə təhlükəlidir və təcili tibbi yardım tələb edir. Belə ağırlaşmanın qarşısını almaq üçün ürtikerin istənilən simptomları zamanı onun səbəbini müəyyən etmək üçün diaqnostikadan keçmək və sonrakı dövrdə həmin allergenlə təmasdan mümkün qədər çəkinmək lazımdır. Təhlükəli maddələri tamamilə istisna etmək mümkün olmadıqda, antihistamin preparatların profilaktik qəbulu simptomların daha az ifadə olunmasına kömək edəcəkdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə allergiya: dərmansız üsullar nə vaxt kifayət etmir?
Asqırma, burun axması və göz qaşınması hamiləlikdə də allergiya ilə əlaqəli ola bilər. Lakin burun tutulmasının hər səbəbi…
İstiqamət: Ginekologiya / Allergologiya
Allergik rinit — bəşəriyyətin dörddə birinin problemi
Allergik rinit geniş yayılmış xəstəliklərə aiddir. Statistikaya görə, bu və ya digər formada bütün bəşəriyyətin dörddə birinə qədəri…
İstiqamət: Allergologiya
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
Qida allergiyası
Bir çox qida məhsullarının allergen xassələrə malik olması hələ Qalenə məlum idi, o deyirdi: «Birinə qida olan, digərinə…
İstiqamət: Allergologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
