Marş ayağı təkrarlanan yüklənmə nəticəsində əsasən daraq sümüklərində yaranan stress zədəsi və ya stress sınığıdır. Hərbçilər, qaçışçılar və yükü qəfil artıran şəxslərdə daha çox rast gəlinir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Doyçlender xəstəliyi
- yürüş sınığı
- marş sınığı
- daraq sümüyünün stress sınığı
Xəstəlik haqqında
Marş ayağı ayağın daraq sümüklərinin, daha az hallarda digər sümüklərinin təkrarlanan və sümük üçün adi olmayan yük nəticəsində yaranan stress (yorğunluq) sınığıdır. Adi sınıqdan fərqli olaraq burada güclü zərbə olmur: sümük çoxsaylı kiçik yüklərə uyğunlaşmağa çatmır, onda mikrozədələnmələr toplanır və nəticədə çat və ya sınıq yaranır.
Bu problemi ilk dəfə 1855-ci ildə Prussiya hərbi həkimi Breithaupt təsvir etmişdir: o, rentgen olmadan uzun yürüşlərdən sonra əsgərlərdə ayaq üstünün ağrılı şişkinliyini müşahidə etmişdi. Sonralar alman cərrahı K. Doyçlender və digər müəlliflər rentgenoloji məlumatlar əsasında bu patologiyanı ətraflı öyrənmiş, xəstəlik Doyçlender xəstəliyi adını almışdır.
Ən çox ikinci və üçüncü daraq sümüyü zədələnir, daha az hallarda beşinci daraq sümüyü, daban, qayıqvari və aşıq sümüyü. Marş ayağı hərbçilərdə, qaçışçılarda, rəqqaslarda, idman yükünü qəfil artıran şəxslərdə, həmçinin sümük sıxlığı azalmış insanlarda daha çox rast gəlinir. Erkən mərhələdə rentgenoqrafiyada dəyişiklik görünməyə bilər, buna görə xəstəlik çox vaxt burxulma və ya sadə yorğunluq kimi qiymətləndirilir. Əksər hallarda marş sınığı konservativ yolla, yükün azaldılması ilə uğurla sağalır, lakin yük davam etdirildikdə tam sınıq və sağalmanın gecikməsi riski yaranır.
Səbəbləri
Stress sınığının əsas səbəbi yük ilə sümüyün bərpa imkanları arasında uyğunsuzluqdur. Sağlam sümük daim yenilənir: yük altında köhnə toxuma sorulur və yenisi ilə əvəz olunur. Yük çox tez artdıqda sorulma bərpadan irəli gedir, sümük müvəqqəti zəifləyir və mikrosınıqlar toplanır. Risk amilləri:
- Yükün qəfil artması. Hərbi xidmətə yeni çağırılmış əsgərlərdə uzun yürüşlər, idman məşqlərinin həcminin və intensivliyinin sürətlə artırılması.
- Bəzi idman növləri. Uzun məsafəyə qaçış, idman yerişi, basketbol, balet və digər rəqslər, xizək idmanı.
- Sərt zəmin və uyğunsuz ayaqqabı. Asfalt və beton üzərində qaçış, köhnəlmiş, amortizasiyası zəif və ya dar ayaqqabı.
- Ayağın quruluş xüsusiyyətləri. Yastıpəncəlik, yüksək pəncə qövsü, birinci daraq sümüyünün qısalığı və ayağın digər deformasiyaları yükü ikinci və üçüncü daraq sümüklərinə yönəldir.
- Sümük sıxlığının azalması. Osteopeniya və osteoporoz, D vitamini və kalsium çatışmazlığı, uzunmüddətli kortikosteroid qəbulu.
- Qadınlarda enerji çatışmazlığı və hormonal pozğunluqlar. Yüksək fiziki yük, kifayət etməyən qidalanma və menstrual dövrün pozulması birlikdə sümüklərin zəifləməsinə səbəb olur.
- Zəif fiziki hazırlıq. Əzələlər yorulduqda zərbəni az udur və yük birbaşa sümüyə keçir.
- Digər amillər. Əvvəllər keçirilmiş stress sınıqları, siqaret çəkmə, artıq bədən çəkisi.
Yük davam etdikdə sümüküstlüyü iltihablanır, mikroçatlar birləşərək sınıq xəttinə çevrilir. Bu mərhələdə hətta adi yeriş belə sümüyün tam sınmasına səbəb ola bilər.
Növləri
Stress sınıqları yerləşməsinə görə aşağı və yüksək riskli qruplara bölünür; bu bölgü müalicə taktikasını müəyyən edir:
- Aşağı riskli sınıqlar — ikinci, üçüncü və dördüncü daraq sümüklərinin cismində və boynunda. Bu, ən çox rast gəlinən formadır və yükün azaldılması ilə adətən yaxşı sağalır.
- Yüksək riskli sınıqlar — beşinci daraq sümüyünün əsasına yaxın hissədə, qayıqvari sümükdə, ikinci daraq sümüyünün əsasında, baş barmağın sesamoid sümüklərində. Bu nahiyələrin qan təchizatı zəifdir, sınıq gec sağalır, tam sınığa və sağalmamağa meyillidir; daha ciddi immobilizasiya, bəzən əməliyyat tələb olunur.
Lokalizasiyanı dəqiqləşdirmək üçün MRT və ya KT nəticələri vacibdir: yüksək riskli nahiyədə hətta kiçik çat da ciddi yanaşma tələb edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər tədricən, adətən yükün artırılmasından bir neçə həftə sonra başlayır. Kəskin travma olmur, pasiyent çox vaxt ağrının nə vaxt başladığını dəqiq deyə bilmir.
- ayaq üstündə, daraq sümüklərinin nahiyəsində ağrı; əvvəlcə yalnız yeriş, qaçış və ya məşq zamanı yaranır, istirahətdə keçir;
- yük davam etdikcə ağrı güclənir, daha tez başlayır, sonra istirahətdə və gecə də davam edir;
- sümüyün müəyyən nöqtəsinə basdıqda kəskin ağrılılıq;
- ayaq üstünün şişməsi, bəzən qızartı və yerli istilik;
- axsama, ayağın xarici kənarına və ya dabana yüklənməklə yeriş;
- sağalma mərhələsində sümük üzərində əllə hiss edilən bərk qabarıqlıq (sümük döyənəyi, yaxud kallus).
İntensiv idmanla məşğul olan uşaq və yeniyetmələrdə də stress sınıqları rast gəlinir; onlarda ağrı tez-tez «böyümə ağrıları» ilə səhv salınır. Hamiləlik dövründə və doğuşdan sonra, bədən çəkisi və hormonal fon dəyişdikdə, ayaqda yeni yaranan ağrıya da diqqət yetirmək lazımdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər ayağa ümumiyyətlə basmaq mümkün deyilsə, ağrı qəfil kəskin güclənibsə, ayaq deformasiya olunubsa, barmaqlar keyiyir, soyuyur və ya göyərirsə, şiş artır, qızartı və hərarət yüksəlirsə. Ayağın kəskin travmasından sonra açıq yara ilə sınıq, kəskin deformasiya və ya güclü qanaxma olduqda dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır; həkim gələnədək ayağı hərəkətsizləşdirmək, soyuq qoymaq, sümüyü yerinə salmağa cəhd etməmək lazımdır.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz şikayətlərə, yükün xarakterinə və müayinəyə əsaslanır. Həkim fiziki fəallığın necə dəyişdiyini, ayaqqabını, qidalanmanı, qadınlarda menstrual dövrü, keçirilmiş sınıqları soruşur, ayağın formasını, ağrılı nöqtəni, şişi və yerişi qiymətləndirir.
- Ayağın rentgenoqrafiyası — ilk müayinədir, lakin ilk həftələrdə dəyişiklik görünməyə bilər. Sonradan sınıq xətti, sümüküstlüyü reaksiyası və sağalma əlaməti kimi sümük döyənəyi aşkar edilir. Buna görə ağrı davam edərsə, rentgenoqrafiya bir neçə həftədən sonra təkrarlanır.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT) — erkən mərhələdə ən informativ üsuldur: rentgen hələ normal olduqda sümük iliyinin ödemini və sınıq xəttini göstərir.
- Kompüter tomoqrafiya (KT) — sınıq xəttini və sağalmanı dəqiq qiymətləndirir, xüsusən yüksək riskli lokalizasiyalarda.
- Radionuklid müayinə (ssintiqrafiya) — çox həssasdır, MRT mümkün olmadıqda istifadə edilə bilər.
- Ultrasəs müayinəsi — bəzən sümüküstlüyü dəyişikliklərini və yumşaq toxumaların vəziyyətini göstərir.
- Qan analizləri və densitometriya — təkrarlanan stress sınıqlarında D vitamini çatışmazlığını, mübadilə pozğunluqlarını və osteoporozu aşkar etmək üçün.
Differensial diaqnostika burxulma, bağ və vətər zədələnmələri, Morton nevromu, podaqra, osteomielit və sümük şişləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- yük davam etdikdə stress sınığının tam sınığa çevrilməsi, bəzən sümük fraqmentlərinin yerdəyişməsi;
- sınığın gec sağalması və ya sağalmaması, xüsusən beşinci daraq sümüyü və qayıqvari sümükdə;
- sümüyün düzgün olmayan bitişməsi və ayaqda yükün paylanmasının pozulması;
- xroniki ağrı, yeriş pozğunluğu;
- risk amilləri aradan qaldırılmadıqda eyni və ya digər sümüklərdə təkrar stress sınıqları.
Müalicə
Marş sınığının müalicəsi əksər hallarda konservativdir. Əsas prinsip — zədə yaradan yükü dayandırmaq və sümüyə sağalmaq üçün şərait yaratmaqdır.
- Yükün azaldılması. Qaçış, yürüş və idman məşqləri dayandırılır. Ağrı olmadan gündəlik yerişə icazə verilə bilər; yeriş ağrılıdırsa, qoltuqağacından istifadə tövsiyə olunur.
- Ayağın qorunması. Sərt altlıqlı ortopedik ayaqqabı, xüsusi ortez-çəkmə və ya güclü ağrıda qısa müddətə gips sarğısı. Hərəkətsizləşdirmənin müddətini həkim sınığın yerindən və sağalma sürətindən asılı olaraq müəyyən edir.
- Ağrı və şişin azaldılması. İlk günlərdə soyuq kompres, ayağın yuxarı qaldırılmış vəziyyətdə saxlanması. Ağrıkəsiciləri həkim seçir; bəzi iltihabəleyhinə preparatların uzunmüddətli qəbulu sümüyün sağalmasına mənfi təsir göstərə bilər, buna görə onları özbaşına qəbul etmək tövsiyə edilmir.
- Risk amillərinin korreksiyası. Çatışmazlıq aşkar edildikdə D vitamini və kalsium preparatları, balanslaşdırılmış qidalanma, hormonal pozğunluqların müalicəsi, ayaqqabının və ortopedik altlıqların seçilməsi.
- Fizioterapiya. Sağalma dövründə həkimin göstərişi ilə bəzi fizioterapevtik prosedurlar tətbiq edilə bilər.
- Alternativ fiziki fəallıq. Fiziki formanı qorumaq üçün ayağa yük düşməyən fəaliyyət — üzgüçülük, ağrısız olduqda velotrenajor — həkimin icazəsi ilə.
Cərrahi müalicə aşağı riskli marş sınıqlarında adətən tələb olunmur. Əməliyyat (metal vintlə fiksasiya, bəzən sümük plastikası) yüksək riskli lokalizasiyalarda, xüsusən beşinci daraq sümüyünün əsasında, sınıq sağalmadıqda, fraqmentlərin yerdəyişməsi olduqda, həmçinin bəzən peşəkar idmançılarda nəzərdən keçirilir.
Ağrıya baxmayaraq məşqləri davam etdirmək, ağrını ağrıkəsicilərlə «susdurub» qaçmaq, ayağı massaj etmək və ya qızdırmaq olmaz — bu, sınığın artmasına səbəb olur.
Reabilitasiya
Ağrı keçdikdən və sağalma klinik və ya rentgenoloji olaraq təsdiqləndikdən sonra fəallığa tədricən qayıdış başlayır. Əvvəlcə ağrısız gündəlik yeriş, sonra uzun gəzintilər, daha sonra yüngül qaçış əlavə edilir; yük mərhələli artırılır və hər mərhələ ağrısız keçməlidir. Proqrama baldır və ayaq əzələlərini möhkəmləndirən məşqlər, tarazlıq məşqləri, oynaqların hərəkətliliyini bərpa edən müalicəvi gimnastika daxildir. Ağrı qayıdarsa, yük azaldılır və həkimə müraciət edilir. İdmana tam qayıdış haqqında qərarı həkim verir.
Profilaktika
- məşq yükünü — məsafəni, sürəti və məşqlərin sayını — tədricən artırmaq, sümüklərə uyğunlaşmağa vaxt vermək;
- hərbi xidmətə və idman yarışlarına əvvəlcədən hazırlaşmaq, ümumi fiziki hazırlığı yaxşılaşdırmaq;
- yaxşı amortizasiyalı, ölçüyə uyğun ayaqqabı geymək, köhnəlmiş idman ayaqqabısını vaxtında dəyişmək;
- yastıpəncəlik və ayağın digər deformasiyalarında ortopedik altlıqlardan istifadə etmək;
- mümkün olduqda yumşaq zəmində qaçmaq, məşq növlərini növbələşdirmək, istirahət günlərinə əməl etmək;
- kalsium və zülalla zəngin, kifayət qədər enerji verən qidalanma, D vitamini səviyyəsinə nəzarət;
- yükdən sonra ayaqda keçməyən ağrıya diqqət yetirmək və vaxtında həkimə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ayaq üstündə yüklə əlaqəli ağrı olduqda travmatoloq-ortopedə müraciət etmək lazımdır. İdmançılara idman həkimi, təkrarlanan sınıqlarda isə endokrinoloq da kömək edir.
Yadda saxla!
- Yükdən sonra ayaq üstündə yaranan və istirahətlə tam keçməyən ağrı stress sınığının əlaməti ola bilər.
- Normal rentgen nəticəsi erkən mərhələdə marş sınığını istisna etmir; şübhə olduqda MRT və ya təkrar rentgenoqrafiya lazımdır.
- Əsas müalicə yükü dayandırmaq və sümüyə sağalmaq üçün vaxt verməkdir; ağrıya rəğmən məşq etmək tam sınığa gətirib çıxara bilər.
- Fəallığa qayıdış tədricən və ağrısız olmalıdır; təkrarlanan sınıqlarda sümük sıxlığını və qidalanmanı yoxlatmaq vacibdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Aşağı riskli daraq sümüyü sınıqları yük dayandırıldıqda adətən bir neçə həftə ərzində sağalır. Yüksək riskli lokalizasiyalarda, xüsusən beşinci daraq sümüyünün əsasında, sağalma daha uzun çəkə bilər. Dəqiq müddəti həkim nəzarət müayinələrinin nəticəsinə görə müəyyən edir.
Bəli. İlk həftələrdə stress sınığı rentgenoqrafiyada çox vaxt görünmür. Əlamətlər davam edərsə, həkim MRT təyin edə və ya rentgenoqrafiyanı bir neçə həftədən sonra təkrarlaya bilər.
Gündəlik ağrısız yerişə adətən icazə verilir, lakin qaçış, uzun yürüşlər və idman məşqləri dayandırılmalıdır. Yeriş ağrılıdırsa, həkim qoltuqağacı, ortez-çəkmə və ya müvəqqəti gips sarğısı tövsiyə edə bilər. Ağrıya baxmayaraq yükü davam etdirmək tam sınıq riskini artırır.
İdmana qayıdış ağrı tam keçdikdən, sümüyə basdıqda ağrılılıq qalmadıqda və həkim sağalmanı təsdiqlədikdən sonra mümkündür. Yük mərhələli artırılır: əvvəlcə yeriş, sonra yüngül qaçış və yalnız sonra tam məşqlər. Ağrı qayıdarsa, yük azaldılmalı və həkimə müraciət edilməlidir.
İntensiv idmanla məşğul olan qadınlarda yüksək yük, kifayət etməyən qidalanma və menstrual dövrün pozulması birlikdə sümük sıxlığının azalmasına səbəb ola bilər. Bu vəziyyətdə sümük adi məşq yükünə də dözmür. Təkrarlanan stress sınıqlarında ginekoloq və endokrinoloqun müayinəsi, qidalanmanın qiymətləndirilməsi tövsiyə olunur.
Diaqnostika və müalicə ilə travmatoloq-ortoped məşğul olur. İdmançılarda idman həkimi, sümük sıxlığının azalması şübhəsində endokrinoloq da müalicəyə cəlb olunur. Ayağın quruluşunda pozğunluq varsa, ortopedik altlıqların seçilməsi tövsiyə edilir.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
