Osteopeniya — klinik əlamətləri, səbəbi və ağırlıq dərəcəsinə uyğun olaraq diaqnostika və müalicə tələb edən tibbi vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sümük sıxlığının azalması
Xəstəlik haqqında
Osteopeniya orqanizmdə sümük kütləsinin həcminin diffuz azalması müşahidə olunan vəziyyətdir. Patoloji prosesin irəliləməsi osteoporozun inkişafına gətirib çıxarır.
Osteopeniya inkişaf səbəbləri baxımından nədir? Uzun müddət sümük toxumasının mineral sıxlığının azalması problemi yaşlı xəstələr kontekstində araşdırılırdı. Lakin sonradan müəyyən edilmişdir ki, 20 yaşa qədər sümük toxumasının maksimum artımı baş verir. Əldə edilmiş möhkəmlik dərəcəsi 35-40 yaşa qədər saxlanılır, bundan sonra yaşla əlaqədar sümüklərin minerallaşmasının azalması başlayır. Qadınlarda sümük toxumasının itkisi menstrual funksiyanın davamlı dayanmasından sonra xüsusilə əhəmiyyətli olur. Belə ki, menopauzanın hər ili sümük kütləsinin 3-5%-nin itirilməsi ilə müşayiət olunur.
Osteopeniya və osteoporozun klassik təzahürü – cərrahi müdaxilə aparılmadıqda xəstəyə əlillik təhlükəsi yaradan bud boyun sınığıdır. Bud sümüyünün boyun nahiyəsindəki sınığı müstəqil şəkildə birləşə (konsolidasiya oluna) bilmir, çünki başcığın qidalanması pozulur (boyunda qan təchizatını həyata keçirən arteriya keçir). Digər lokalizasiyalı sınıqlar da mümkündür ki, bunlar manifest osteopeniyanın əlaməti sayılır.
Klinik tövsiyələrə əsasən, diaqnostika densitometriya məlumatları əsasında həyata keçirilir. Rentgen müayinəsi köməkçi xarakter daşıyır. Osteopeniyanın müalicəsi konservativ üsullarla aparılır və sümük toxumasının metabolizmasının normallaşdırılmasına yönəldilir.
Səbəbləri
Sümük kütləsinin azalması insan orqanizmində daim gedən onun sintezi və rezorbsiyası (dağılması) proseslərinin balansının pozulmasının nəticəsidir. Sümük toxumasının əmələ gəlməsi osteoblastlarda, dağılması isə osteoklastlarda baş verir. Bu hüceyrələr arasında üzvi matriks və minerallar yerləşir. Osteopeniyanın səbəbləri aşağıdakı risk amilləri ilə əlaqədardır:
- ağırlaşmış irsiyyət (sümük minerallaşmasının azalmasının ailəvi halları);
- bəzi genetik sindromlar (Marfan sindromu, Elers-Danlo sindromu və digərləri);
- astenik bədən quruluşu tipi (ilkin olaraq az sümük toxuması həcmi mövcuddur);
- qadın cinsi;
- 50 yaş və yuxarı yaş kateqoriyası;
- gec cinsi yetişkənlik;
- menstrual funksiyanın erkən dayanması;
- irqi xüsusiyyətlər (ən çox avropoidlər və asiyalılar risk altındadır);
- qadın və kişi cinsi hormonlarının çatışmazlığı;
- hərəkətsizlik;
- tibbi göstərişlərlə əlaqədar hərəkətsizlik;
- normadan aşağı bədən çəkisi;
- tütün çəkmək;
- alkoqollu içkilərin və qəhvənin həddindən artıq qəbulu;
- kalsium çatışmazlığı;
- xroniki xəstəliklər.
Son zamanlar osteopeniyanın inkişafının genetik ön şərtləri fəal şəkildə öyrənilir. D vitamini reseptoru geninin polimorfizmi orqanizmdə sümük toxuması həcminin azalmasına səbəb ola bilən əsas amillərdən biri kimi qəbul edilir. Birinci tip kollagen geni, estrogen reseptorları geni və digər genlər də əhəmiyyət kəsb edir.
Təsnifat
Osteopeniya 2 növə bölünür:
- ağırlaşmamış — sınıqlar yoxdur;
- ağırlaşmış — sümüyün azalmış mineral sıxlığı sınığın yaranmasına gətirib çıxarıb.
Klinik mənzərə
Osteopeniyanın simptomları uzun müddət müşahidə olunmur. Lakin sümük minerallaşmasının azalması ilə paralel olaraq, bir qayda olaraq, onurğanın oma və bel şöbəsində kürək ağrıları yaranır. Onlar sanki daxildən gəlir (dərin ağrılar).
Bir çox xəstələrdə osteopeniya, hətta minimal travmalardan və adi məişət fəallığı fonunda baş verən travmalardan sonra belə sınıqların meydana çıxdığı mərhələdə aşkarlanır. Təxminən yarısı ən böyük yükə məruz qalan onurğaların (8-ci döş fəqərəsindən aşağı) kompression sınıqlarıdır. Bəzən osteopeniya bud sümüyünün boynunun və ya bud sümüyünün yuxarı üçdə birinin, habelə bilək sümüklərinin (mil və dirsək sümükləri) sınığı ilə başlaya bilər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Osteopeniyanın diaqnostikası densitometriya məlumatlarına əsaslanır. Əgər T-score göstəricisi -1 ilə -2,5 arasındadırsa, bu, osteopeniyanın mövcudluğunu təsdiqləyir. Lakin sümük toxumasının həcminin daha da ifadəli azalması olduqda, osteoporoz diaqnozu qoyulur. Osteoporoz elə bir xəstəlikdir ki, bu zaman təkcə sümük kütləsi azalmır, həm də sümüyün arxitektonikası pozulur, bu da sümük toxumasının kövrəkliyinə və sınıqlara səbəb olur. Beləliklə, densitometriya məlumatlarına görə osteopeniya -1 ilə -2,5 arasında sıxlıq göstəricisində qeyd edilir.
Osteopeniyanın klinikaya qədər diaqnostikası üçün risk qrupuna aid xəstələr arasında profilaktik densitometriyanın aparılması tövsiyə olunur:
- adi fiziki fəallıq zamanı baş vermiş sınıqlar;
- sümük toxumasının çatışmazlığı ilə əlaqədar ola biləcək çəki çatışmazlığı;
- cinsi yetişkənliyin gec başlaması;
- paratiroid vəzilərin artmış fəallığı;
- xroniki xəstəliklər;
- Marfan sindromu, Elers-Danlo sindromu və analoji genetik xüsusiyyətlər;
- qlükokortikoidlərin, əleyhinəqıcolma preparatlarının, sitostatiklərin, heparinin və s. uzun müddət qəbulu.
Densitometriyanın müntəzəm aparılması sümük minerallaşmasının simptomsuz azalmasını aşkar etməyə və sınıqların yaranmasının qarşısını almaq üçün vaxtında müalicə tədbirləri görməyə imkan verəcək. Sümüyün maksimum sıxlığına və sabitlik dövrünə çatdıqdan sonra sümük sıxlığı hər il təxminən 1% azalır. Bu göstərici 35–40 yaşdan yuxarı insanlar üçün təbii, fizioloji xarakter daşıyır və yaşla əlaqədar involyusiya ilə şərtlənir. Sümük kütləsinin ildə 2%-dən çox azalması risk amili kimi qiymətləndirilir.
Densitometrik diaqnostika həmçinin ultrasəs müayinəsi vasitəsilə də həyata keçirilə bilər. Əks-sədanın yayılma sürəti sümük toxumasının sıxlığı və quruluş xüsusiyyətləri ilə müəyyən edilir. Bu effekt əsasında sümük möhkəmliyinin qiymətləndirilməsi və sınıq riskinin proqnozlaşdırılması aparılır.
Müalicə
Osteopeniyanın müalicəsi konservativ üsullarla aparılır. Terapiya kalsium-fosfor mübadiləsinin optimal səviyyəsinin təmin edilməsinə, orqanizmin D vitamini ilə doydurulmasına və osteoblastların, osteoklastların fəallığının tənzimlənməsinə yönəldilir.
Osteopeniyanın kompleks müalicə proqramına aşağıdakı preparatlar daxil edilə bilər:
- sümük əmələ gəlməsini stimullaşdıran preparatlar (paratiroid hormon);
- sümük dağılmasını inhibə edən preparatlar (bisfosfonatlar, kalsitonin).
Rasion kalsium minerallarla zənginləşdirilməlidir. Duz istehlakını azaltmaq da vacibdir, çünki natrium kalsiumun sidiklə xaric olunmasını stimullaşdırır. Eyni zamanda D vitamininin profilaktik qəbulu göstərişdir. Belə terapiyaya başlamazdan əvvəl 25-hidroksi-vitamin D səviyyəsini müəyyən etmək vacibdir, çünki bu maddənin çatışmazlığı və defisiti aşkar edildikdə profilaktika deyil, müalicə aparılır.
Ağrı sindromunu aradan qaldırmaq üçün qeyri-steroid qrupundan analgetiklərdən istifadə olunur. Bu preparatların həm lokal, həm də sistemli tətbiqi mümkündür.
Cərrahi müalicə
Osteopeniyanın cərrahi müalicəsi aparılmır. Əməliyyat yalnız cərrahi müalicə tələb edən sınıqlar (yerdəyişməli sınıqlar, fəqərələrin bütövlüyünün pozulması və s.) inkişaf etdikdə göstərişdir.
Reabilitasiya
Osteopeniya fonunda sınıqların cərrahi müalicəsindən sonra reabilitasiya əvvəlcə gips sarğısı ilə immobilizasiyanı nəzərdə tutur. O çıxarıldıqdan sonra funksional bərpa mərhələsi başlayır — müalicəvi gimnastika, fizioprosedurlar və sağlamlaşdırıcı masaj aparılır.
Profilaktika
Osteopeniyanın profilaktikası aşağıdakı istiqamətləri əhatə edir:
- həyat tərzinin sağlamlaşdırılması istiqamətində dəyişdirilməsi – siqaretdən və alkoqollu içkilərin, qəhvənin həddindən artıq qəbulundan imtina, hərəki fəallığın artırılması;
- təhlükəsiz saatlarda (səhər saat 11-ə qədər və günortadan sonra saat 4-dən sonra) günəş şüaları altında olmaq, bu zaman ən azı əllər və üz açıq olmalıdır (ultrabənövşəyi şüalar dəridə D vitamininin sintezini işə salır);
- sümüyün möhkəmlənməsinə kömək edən adekvat fiziki yüklənmələr (ən faydalısı gəzinti və qaçışdır, sümük toxumasının möhkəmləndirilməsi üçün ən az effektivi isə velosiped sürmə və üzgüçülükdür), bu zaman tövsiyə olunan yüklənmə gündə ən azı yarım saat, həftədə 3-4 dəfə olmalıdır;
- qida məhsulları ilə, habelə nutrisevtiklər şəklində profilaktik dozalarda kalsium və D vitamininin adekvat qəbulu.
Yadda saxla!
Bir çox xəstələr rentgenoqrafiyanın osteopeniyanın erkən diaqnostikasında kömək edib-etmədiyi ilə maraqlanırlar. Təəssüf ki, bu geniş yayılmış üsul sümük minerallaşmasının azalmasının ilkin mərhələlərini aşkar etməyə imkan vermir, ona görə də skrininq kimi istifadə edilə bilməz. Tədqiqatların göstərdiyi kimi, rentgenoqrafiya osteopeniyanı/osteoporozu yalnız o halda aşkar etməyə imkan verir ki, sümükdə mineral itkisi 30-40%-ə çatsın. Bu halda aydın periostlu «şəffaf sümük» aşkarlana bilər. Əgər minerallaşma kəskin azalmışdırsa, onurğalar ikitərəfli konkav forma alır, sıxılma sınıqları görünə bilər. Beləliklə, rentgenoqrafiya osteopeniya və osteoporozun erkən diaqnostika üsulu deyil. Sümük toxumasının minerallaşmasının azalmasının ilkin mərhələlərini müəyyən etmək üçün densitometriya tövsiyə olunur.
Əlaqəli Xəstəliklər
- D vitamini çatışmazlığı
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Böyrəküstü vəzin çatışmazlığı
- Böyümə hormonu çatışmazlığı
- Diabetik ayaq
- Diabetik ketoasidoz
- Diabetik nefropatiya
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
