Daban sümüyünün sınığı çox vaxt hündürlükdən düşmə kimi yüksək enerjili travma nəticəsində yaranır. Oynaq səthinin iştirakı və yerdəyişmə müalicə taktikasına təsir edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Kalkaneus sınığı
- daban sınığı
- daban sümüyünün travmatik zədələnməsi
Xəstəlik haqqında
Daban sümüyü (kalkaneus) ayaq pəncəsinin ən iri sümüyüdür. O, ayaq üstə duranda və yeriyəndə bədənin ağırlığını qəbul edir, yuxarıdan aşıq sümüyü ilə, öndən isə kubvari sümüklə oynaq əmələ gətirir, onun arxa hissəsinə – daban qabarına Axilles vətəri birləşir. Bu sümüyün sınığı ayaq kökü sümüklərinin sınıqları arasında ən çox rast gəlinənidir.
Pasiyentlərin əksəriyyəti əmək qabiliyyətli yaşda olan kişilərdir, ən tez-tez səbəb isə hündürlükdən ayaqlar üzərinə yıxılmadır. Sınıqlar çox vaxt qırıqların yerdəyişməsi ilə müşayiət olunur və oynaq səthlərini, xüsusilə aşıqaltı oynağı əhatə edir.
Daban sınığı ciddi travmadır. Düzgün müalicə olunmadıqda dabanın enlənməsi və qısalması, ayaq pəncəsi qövsünün çökməsi, davamlı ağrı, aşıqaltı oynaqda artroz və axsaqlıq qala bilər. Bərpa uzun çəkir, bəzən aylarla davam edir və pasiyentdən səbir və həkim tövsiyələrinə dəqiq əməl etməyi tələb edir. Vaxtında diaqnoz və düzgün seçilmiş müalicə ayağın funksiyasını maksimal dərəcədə qorumağa imkan verir.
Səbəbləri
Daban sınığı əksər hallarda böyük enerjili travma zamanı – bədən ağırlığı qəfildən dabana ötürüldükdə yaranır. Bu zaman aşıq sümüyü pazvari şəkildə daban sümüyünə daxil olur və onu parçalayır. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Hündürlükdən ayaqlar üzərinə yıxılma – nərdivandan, damdan, iskələdən, ağacdan; tikinti və hündürlükdə işləyənlərdə daha tez-tez rast gəlinir.
- Nəqliyyat qəzaları – ayağın pedala və ya avtomobil döşəməsinə güclü zərbəsi.
- Ayağın burxulması və pis yerə düşmə – daban qabarının və ya çıxıntılarının kənar sınıqlarına səbəb ola bilər.
- Axilles vətərinin güclü dartılması – daban qabarından sümük parçasının qopması (avulsiya sınığı), xüsusilə osteoporozlu və şəkərli diabetli pasiyentlərdə.
- Təkrarlanan yüklənmə – uzun məsafəli qaçış, hərbi yürüşlər, yükün kəskin artırılması dabanın yorğunluq (stres) sınığına səbəb ola bilər.
- Osteoporoz – yaşlılarda sümük sıxlığının azalması nəticəsində minimal travma ilə sınıq yaranır (patoloji sınıq).
- Partlayış dalğası – ayağın altından güclü zərbə.
Siqaret çəkmə, şəkərli diabet və periferik damar xəstəlikləri sınığın özünə səbəb olmasa da, sağalmanı ləngidir və ağırlaşmaların riskini artırır.
Təsnifat
Müalicə taktikası üçün ən vacib bölgü sınığın oynağı əhatə edib-etməməsidir:
- oynaqdankənar sınıqlar – daban qabarının, ön çıxıntının, sümük gövdəsinin oynağa keçməyən sınıqları; adətən daha yüngül keçir;
- oynaqdaxili sınıqlar – sınıq xətti aşıqaltı oynağa keçir; bu, ən ağır və ən çox rast gəlinən formadır.
Oynaqdaxili sınıqların ağırlığını qiymətləndirmək üçün kompüter tomoqrafiyasına əsaslanan təsnifatdan istifadə olunur: oynaq səthinin neçə fraqmentə bölündüyü nəzərə alınır. Fraqment sayı artdıqca proqnoz pisləşir və müalicə taktikası mürəkkəbləşir.
Klinik xüsusiyyətlərinə görə sınıqlar aşağıdakı kimi olur:
- yerdəyişməsiz və yerdəyişməli;
- qapalı və açıq – dərinin bütövlüyünün pozulub-pozulmamasından asılı olaraq;
- kənar (qoparılma), qəlpəli və kompression sınıqlar;
- yorğunluq (stres) sınıqları – təkrarlanan yüklənmə nəticəsində yaranan çatlar.
Klinik mənzərə
Daban sınığının əlamətləri travmadan dərhal sonra yaranır:
- dabanda kəskin ağrı – ayağa basmaq və ayaq pəncəsini hərəkət etdirmək cəhdi zamanı güclənir;
- ayağa dayaq olmağın mümkünsüzlüyü – pasiyent zədələnmiş ayağın üzərinə basa bilmir;
- güclü şişkinlik – daban və ayaq biləyi nahiyəsi sürətlə şişir, daban enlənir;
- qançır – adətən dabanın yan və alt səthlərində, bəzən pəncə altına yayılır;
- dabanın formasının dəyişməsi – yerdəyişmə olduqda daban enlənmiş, qısalmış və ya yana əyilmiş görünür;
- dəridə qabarcıqlar – güclü ödem fonunda şəffaf və ya qanlı möhtəviyyatlı qabarcıqlar yarana bilər;
- palpasiya zamanı ağrı, bəzən sümük xırıltısı.
Yorğunluq sınığında əlamətlər tədricən yaranır: dabanda gəzinti və qaçış zamanı artan, istirahətdə azalan ağrı, dabanı yanlardan sıxdıqda həssaslıq. Belə ağrı bəzən dabanın digər xəstəlikləri ilə qarışdırılır.
Hündürlükdən yıxılma zamanı daban sınığı tez-tez başqa zədələrlə – onurğanın bel şöbəsinin, digər ayağın, dizin və çanağın sınıqları ilə birlikdə olur, buna görə belində ağrı olarsa, bu barədə mütləq həkimə deyin.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər ayaqda dözülməz, getdikcə artan, ağrıkəsicilərlə keçməyən ağrı, pəncədə gizildəmə və ya keyləşmə, barmaqların soyuması, solğunlaşması və ya göyərməsi, sümüyün dəridən görünməsi və ya yara, dabanın arxasında dərinin bərk dartılması və ağarması, eləcə də beldə ağrı və ya ayaqlarda zəiflik varsa. Bu əlamətlər kompartment sindromunu, açıq sınığı və ya onurğa zədəsini göstərə bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim travmanın mexanizmini dəqiqləşdirir, ayağı, dərinin, damar nəbzinin və hissiyyatın vəziyyətini yoxlayır, digər zədələri istisna edir. Diaqnozu təsdiqləmək və müalicəni planlaşdırmaq üçün aşağıdakı müayinələr aparılır:
- Rentgenoqrafiya – daban sümüyünün yan, aksial və ayaq pəncəsinin düz proyeksiyalarda şəkilləri; sınığı, fraqmentlərin yerdəyişməsini, sümüyün hündürlüyünün və formasının dəyişməsini göstərir. Həkim xüsusi bucaqları ölçərək oynaq səthinin nə dərəcədə çökdüyünü qiymətləndirir.
- Kompüter tomoqrafiyası – oynaqdaxili sınıqlarda əsas müayinədir; oynaq səthinin neçə hissəyə bölündüyünü və fraqmentlərin vəziyyətini dəqiq göstərir, əməliyyatın planlaşdırılması üçün zəruridir.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya – rentgendə görünməyən yorğunluq sınıqlarını və sümük ödemini aşkar edir.
- Onurğanın və digər nahiyələrin rentgenoqrafiyası – hündürlükdən yıxılmada birləşmiş zədələri istisna etmək üçün.
- Laborator analizlər – əməliyyata hazırlıq zamanı, eləcə də qan şəkərinin və ümumi vəziyyətin qiymətləndirilməsi üçün.
Differensial diaqnostika ayaq biləyi oynağının bağlarının zədələnməsi, aşıq sümüyünün sınığı, Axilles vətərinin cırılması və dabanın yumşaq toxumalarının əzilməsi ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- ayaq pəncəsinin kompartment sindromu – şişkinliyin əzələ və sinirləri sıxması;
- yaranın və dərinin sağalmasının pozulması, infeksiya, xüsusilə əməliyyatdan sonra;
- aşıqaltı oynağın posttravmatik artrozu və xroniki ağrı;
- dabanın enlənməsi və qısalması, yastıpəncəlik, ayaqqabı seçməkdə çətinlik;
- vətərlərin və sinirlərin sıxılması, axsaqlıq;
- uzunmüddətli hərəkətsizlik fonunda dərin venaların trombozu.
Müalicə
Müalicə üsulunu travmatoloq-ortoped sınığın tipindən, yerdəyişmənin dərəcəsindən, yumşaq toxumaların vəziyyətindən, pasiyentin yaşından, fəallığından və müşayiətedici xəstəliklərindən asılı olaraq seçir.
İlk yardım və ilkin dövr. Ayağa basmaq olmaz. Ayağı ürək səviyyəsindən yuxarı qaldırmaq, zədə nahiyəsinə soyuq qoymaq və müvəqqəti şin ilə hərəkətsizləşdirmək lazımdır. Xəstəxanada ödemin azaldılmasına xüsusi diqqət yetirilir: dəri və yumşaq toxumalar sakitləşmədən əməliyyat aparılmır, buna görə cərrahi müdaxilə çox vaxt travmadan bir neçə gün, bəzən daha gec sonra həyata keçirilir.
Konservativ müalicə yerdəyişməsiz və ya minimal yerdəyişməli sınıqlarda, eləcə də əməliyyat riskinin yüksək olduğu hallarda (ağır diabet, damar xəstəlikləri, siqaret çəkmə, ahıl yaş) tətbiq edilir. Ayaq gips sarğısı, ortez və ya xüsusi çəkmə ilə hərəkətsizləşdirilir, pasiyent uzun müddət ayağa yük salmadan qoltuqağaclarla gəzir. Ödem azaldıqdan sonra həkimin icazəsi ilə ayaq biləyi və barmaqlar üçün hərəkətlər başlanır. Ağrının azaldılması üçün ağrıkəsici preparatlar, tromboz riski olduqda isə həkimin qərarı ilə qanın laxtalanmasını azaldan vasitələr təyin edilir.
Cərrahi müalicə yerdəyişməli oynaqdaxili sınıqlarda, dabanın formasının əhəmiyyətli dəyişməsində, açıq sınıqlarda və daban qabarının dəriyə təzyiq edən qoparılma sınıqlarında göstərişdir. Əsas üsullar:
- minimal invaziv üsullar – qırıqların kiçik kəsiklər vasitəsilə yerinə qoyulması və vintlərlə bərkidilməsi;
- açıq reponasiya və sümüküstü lövhə və vintlərlə osteosintez;
- xarici fiksasiya aparatları – ağır yumşaq toxuma zədələrində və açıq sınıqlarda;
- gecikmiş hallarda və ağır artrozda – aşıqaltı oynağın artrodezi (oynağın hərəkətsiz birləşdirilməsi).
Evdə ayağı qaldırılmış vəziyyətdə saxlamaq, sarğının və ya ortezin vəziyyətinə diqqət etmək, siqareti tərgitmək vacibdir. Həkim icazə verməmiş ayağa yük salmaq, sarğını özbaşına çıxarmaq, isidici prosedurlar və masajı vaxtından əvvəl başlamaq olmaz.
Reabilitasiya
Reabilitasiya mərhələli aparılır. İlk həftələrdə ödem azaldıldıqdan sonra barmaqlar və ayaq biləyi üçün aktiv hərəkətlər, dizin və budun əzələlərini gücləndirən məşqlər edilir. Sümük bitişməyə başladıqca həkim tədricən ayağa yük salmağa icazə verir. Sonrakı mərhələdə müalicəvi bədən tərbiyəsi, balans məşqləri, yeriş təliminə, masaja və fizioterapiyaya keçilir. Çox vaxt fərdi ortopedik dabanlıqlar və ya ayaqqabı tövsiyə olunur. Tam bərpa bir neçə ay çəkir və bəzi pasiyentlərdə ayaqda həssaslıq və hava dəyişməsinə reaksiya uzun müddət qala bilər.
Profilaktika
- Hündürlükdə işləyərkən təhlükəsizlik qaydalarına və qoruyucu vasitələrdən istifadəyə əməl edin.
- Nərdivan və iskələlərin sabitliyini yoxlayın, hündürlükdən tullanmaqdan çəkinin.
- Qaçış və məşq yükünü tədricən artırın, keyfiyyətli amortizasiyalı ayaqqabı geyinin.
- Ahıl yaşda osteoporozu vaxtında aşkar edib müalicə etdirin, kalsium və D vitamini ilə zəngin qidalanın.
- Avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə edin, yol hərəkəti qaydalarına riayət edin.
- Dabanda yükdən sonra artan ağrı yaranarsa, məşqləri dayandırıb həkimə müraciət edin.
Hansı həkimə müraciət etməli
Daban sınığının diaqnostikası və müalicəsi ilə travmatoloq-ortoped məşğul olur. Reabilitasiya mərhələsində reabilitoloq və müalicəvi bədən tərbiyəsi üzrə mütəxəssis iştirak edir.
Yadda saxla!
- Hündürlükdən ayaqlar üzərinə düşdükdən sonra dabanda ağrı və şişkinlik varsa, ayağa basmayın və dərhal travmatoloqa müraciət edin.
- Daban sınığı çox vaxt onurğa zədəsi ilə birlikdə olur – beldə ağrı barədə həkimə mütləq deyin.
- Ayağı yuxarı qaldırmaq və soyuq qoymaq ödemi azaldır və əməliyyatın vaxtında aparılmasına kömək edir.
- Erkən yük salmaq qırıqların yerdəyişməsinə səbəb ola bilər – yük rejimini yalnız həkim müəyyən edir.
- Siqareti tərgitmək sümüyün bitişməsini və yaranın sağalmasını yaxşılaşdırır.
Suallar və cavablar
Bu, sınığın tipindən və müalicə üsulundan asılıdır. Adətən ayağa tam yük salmağa bir neçə həftə, bəzən daha uzun müddət icazə verilmir. Yükü tədricən, nəzarət rentgen şəkillərindən sonra həkimin göstərişi ilə artırmaq lazımdır.
Xeyr. Yerdəyişməsiz və ya minimal yerdəyişməli sınıqlar çox vaxt konservativ müalicə olunur. Əməliyyat əsasən oynaq səthinin yerdəyişməsi, dabanın formasının əhəmiyyətli dəyişməsi və açıq sınıqlar zamanı tövsiyə edilir. Qərarı travmatoloq kompüter tomoqrafiyasının nəticələrini və pasiyentin vəziyyətini nəzərə alaraq qəbul edir.
Daban sınığından sonra yumşaq toxumalar güclü şişir və dəri çox həssas olur. Ödemli toxumalarda aparılan əməliyyat yaranın sağalmaması və infeksiya riskini artırır. Buna görə həkim əvvəlcə ödemin azalmasını gözləyir, bu dövrdə ayaq qaldırılmış vəziyyətdə saxlanılır.
Bu, sınığın ağırlığından, oynaq səthinin zədələnmə dərəcəsindən və müalicənin keyfiyyətindən asılıdır. Bir çox pasiyent müalicə və reabilitasiyadan sonra normal həyata qayıdır, lakin ağır oynaqdaxili sınıqlardan sonra uzunmüddətli yükdə ağrı və ayaq biləyində sərtlik qala bilər. Reabilitasiya proqramına dəqiq əməl etmək nəticəni xeyli yaxşılaşdırır.
Bəli, qaçışla və uzun gəzintilərlə məşğul olan insanlarda, eləcə də osteoporozda dabanın yorğunluq sınığı yarana bilər. O, ilk rentgen şəkillərində görünməyə bilər və maqnit-rezonans tomoqrafiya ilə aşkarlanır. Ağrı yükdən sonra artırsa və istirahətdə azalırsa, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Müalicə sınığın tipi, yerdəyişmənin dərəcəsi, yumşaq toxumaların vəziyyəti, müayinə nəticələri və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir. Eyni sınıq müxtəlif pasiyentlərdə fərqli üsullarla müalicə oluna bilər.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
