Boyun fəqərəsinin yarımçıxığı servikal fəqərələr arasındakı oynaqlarda qismən yerdəyişmədir. Travmadan sonra onurğa beyni və sinir strukturlarının zədələnməsi riski nəzərə alınmalıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Servikal sublüksasiya
Xəstəlik haqqında
Yarımçıxıq ən çox atlantı əhatə edir. Bu, boyun nahiyəsinin birinci fəqərəsinin adıdır. Atlanto-aksial faset oynaqları yuxarı boyun kompleksində əsas rol oynayır, təkcə dayaq funksiyasını deyil, həm də bu şöbədə hərəkət həcminin 90%-dən çoxunu təmin edir. Atlant yarımçıxığı çox vaxt rotasion xarakter daşıyır (başın bir tərəfə çox intensiv çevrilməsi nəticəsində oynaq səthlərinin konqruentliyinin pozulması).
Boyun yarımçıxığı yol-nəqliyyat qəzasının, başa zərbənin, hündürlükdən yıxılmanın və ya əzələlərin diskoordinasiyalı yığılmasının nəticəsi ola bilər. Bu vəziyyət üçün boyun nahiyəsində ağrılar, başın qeyri-fizioloji vəziyyəti, baş gicəllənməsi xarakterikdir. Onurğa beynindən çıxan sinir köklərinin sıxılması nəticəsində yuxarı ətrafın həssaslıq və hərəki fəallığının pozulması inkişaf edə bilər.
Bu vəziyyət rentgen-skanləmə məlumatları əsasında diaqnostika olunur. Aşkar edilmiş pozğunluqların dəqiqləşdirilməsi üçün tez-tez kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası aparılır.
Qismən çıxmış boyun fəqərəsinin müalicəsi konservativ üsullarla aparılır. Onurğa sütununun anatomiyasının bərpası üçün yerdəyişmiş sümüyün ağrısızlaşdırma altında manual reduksiyası və sonrakı immobilizasiya göstəriş sayılır. Bununla belə, bəzi hallarda cərrahi müdaxilə göstəriş ola bilər.
Səbəbləri
Atlantın rotasion çıxığı uşaq yaşlarında tez-tez rast gəlinir (böyüklərdə bu daha nadir vəziyyətdir). Səbəb amilləri aşağıdakılar ola bilər:
- başın bir tərəfə düzgün olmayan çevrilməsi ilə bağlı bədən tərbiyəsi dərslərindəki uğursuzluqlar;
- aktiv oyunlar və ya idman məşğələləri zamanı ehtiyatsızlıq;
- ənsə və ya boyun nahiyəsinə xarici və ya daxili təsirin göstərilməsi.
Boyun fəqərəsinin yarımçıxığı doğuşdan dərhal sonra da diaqnostika oluna bilər. Bu halda o, doğuş travması kimi qiymətləndirilir və başcığın doğuş yollarından keçməsinin pozulması ilə əlaqələndirilir. Meylə səbəb olan amillər kimi kiçik çanağın darlığı, sümük deformasiyalarının olması və digər maneələr çıxış edir. Neonatal dövrdə boyun yarımçıxıqlarının yaranmasının asanlığı bağ aparatının zəifliyi ilə izah olunur, bunun nəticəsində fəqərə öz normal anatomik vəziyyətindən qismən yerini dəyişə bilər.
Boyun fəqərələrinin, xüsusilə ikincidən yeddinciyə qədər olanların, yarımçıxığı üçün risk amilləri aşağıdakı hallar ola bilər:
- boyun nahiyəsinin cüzi əyilməsi vəziyyətində başın üstünə yıxılma;
- su hövzəsinin dibinə zərbə ilə uğursuz suya tullanma;
- şıllaq (kuvırok) texnikasına riayət edilməməsi;
- düzgün olmayan baş üstə dayanma;
- başı aşağı əyilmiş vəziyyətdə hərəkətlər yerinə yetirərkən ənsəyə zərbə;
- avtomobil qəzası zamanı boynun həddindən artıq əyilməsi, o cümlədən əvvəlcədən artıq geriyə əyilmə ilə (belə deyilən «qamçı travması»).
Təsnifat
Boyun fəqərələrinin yarımçıxığı aşağıdakı kimi ola bilər:
- izolə olunmuş;
- digər travma növləri ilə birləşmiş.
Klinik mənzərə
Boyun fəqərəsi yarımçıxığının simptomları travmatik təsirin ağırlığı ilə müəyyən olunur. Bəzi hallarda xəstə hətta huşunu itirə bilər. Bu vəziyyət üçün başın sola və ya sağa məcburi çevrilməsi, ənsə-boyun nahiyəsindəki kəskin ağrı səbəbindən boyun şöbəsində hər hansı hərəkətlərin mümkünsüzlüyü xarakterikdir. Hətta boyun nahiyəsinin ehtiyatlı palpasiyasında da intensiv ağrılılıq müəyyən olunur. Boyun əzələləri spastik vəziyyətdədir, boynun yumşaq toxuma strukturlarının şişkinliyi aşkarlanır. Başı bu və ya digər tərəfə çevirməyə cəhd edərkən ağrılı hisslər güclənir. İkinci-üçüncü boyun fəqərəsinin çıxığı qida topasının yolunda mexaniki maneə yarada bilər ki, bu da udma zamanı çətinliklərə səbəb olur, həmçinin dilin neyrotrofik ödemi meydana çıxır. Altıncı-yeddinci boyun fəqərəsinin yarımçıxığında boyundakı ağrılı hisslər çiyin nahiyəsinə yayılır, həmçinin köp və döş sümüyü arxası nahiyəsində diskomfort meydana çıxa bilər.
Sinir uclarının sıxılması zamanı aşağıdakı klinik əlamətlər meydana çıxa bilər:
- yuxu pozğunluqları – gecə vaxtı yuxusuzluq və gündüz yuxululuq;
- əzələlərin qıcolmalı yığılması (əsasən tonik xarakterli);
- üz, kürək, qollar nahiyəsində ağrılı hisslər (sıxılma səviyyəsindən asılıdır);
- qulaqlarda yalançı küy hissi;
- ovuc dərisində «qarışqagəzmə» hissi;
- qollarda əzələ zəifliyi.
Boyun fəqərəsinin yarımçıxığı yenidoğulma dövründə çox vaxt gizli gedir. Lakin uşaqda şaquli vəziyyətə keçmə meyli yarandığı an yarımçıxıq özünü düzgün olmayan yeriş formalaşması ilə büruzə verir. Sonralar belə uşaqlar baş ağrılarından, yadda saxlamaqda çətinlikdən, diqqəti cəmləşdirə bilməməkdən, tez yorulmadan və görünən səbəb olmadan tez-tez əhval-ruhiyyə dəyişikliklərindən şikayət edirlər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Boyun yarımçıxığı anamnez və klinik təzahürlər əsasında aşkar edilə bilər. Lakin diaqnostikada əsas olan sümük strukturlarının və bağ aparatının vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verən şüa diaqnostika üsullarından istifadə etməklə vizuallaşdırmadır.
Yarımçıxığın aşkarlanmasının əsas üsulu rentgenoqrafiya hesab olunur ki, o da birinci mərhələdə 2 əsas proyeksiyada yerinə yetirilir. Lakin lateral və birbaşa skanləmə həmişə yerini dəyişmiş fəqərəni aşkar edə bilmir, buna görə də əlavə proyeksiyalarda, o cümlədən funksional yüklə (boyun şöbəsinin əyilmə/açılma vəziyyətində) skanləmə aparılır.
Xəstənin sonrakı müalicə proqramının müəyyən edilməsi üçün dəqiqləşdirici tədqiqatlar – kompüter və ya nüvə-maqnit tomoqrafiyası da aparılır. KT daha çox artmış sıxlığa malik anatomik törəmələrin qiymətləndirilməsinə, MRT isə yumşaq toxuma strukturlarının dəqiqləşdirilməsinə yönəlmişdir. Xəstənin sinir sisteminin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün nevroloq məsləhəti keçirilir. Exoensefaloqrafiya baş beynin vəziyyətini müəyyən etməyə imkan verir, reoensefaloqrafiya isə serebral toxumanın qanla təchizatının xarakterini müəyyən etməyə kömək edir.
Müalicə
Boyun fəqərəsi yarımçıxığının müalicəsi əksər hallarda konservativ üsullarla aparılır. Bununla belə, əlverişsiz neyroloji nəticələrin yüksək ehtimalı və travmanın köhnəlmiş xarakteri olduqda məsələ cərrahi müdaxilə xeyrinə həll olunur.
İlk yardım boyun nahiyəsinin xüsusi şinalarla və ya əlaltı vasitələrlə immobilizasiyasından ibarətdir. Sonrakı konservativ müalicə boyun şöbəsinin Şans tipli improvizə edilmiş pambıq-tənzif yaxalıqla fiksasiyasını, simptomatik terapiyanın (ağrısızlaşdırma, ürək-damar pozğunluqlarının korreksiyası və s.) aparılmasını nəzərdə tutur.
Çıxığın redüksiyasını mümkün qədər tez aparmaq vacibdir. Zaman keçdikcə ödem sindromu proqressivləşir ki, bu da boyun şöbəsinin anatomiyasının bərpasını ağırlaşdıra bilər. Redüksiya birmomentli əl üsulları ilə və ya kiçik kütləli yüklərdən istifadə etməklə mərhələli şəkildə həyata keçirilə bilər. Birmomentli redresasiya zamanı klik hissi duyulur ki, bu da yerini dəyişmiş fəqərənin düzgün vəziyyət tutmasından xəbər verir. Eyni zamanda ağrı sindromunun ifadəliliyi azalır.
Travmanın müddəti 1,5-2 aydan çox olduqda, boyun şöbəsində qeyri-sabitlik olarsa, cərrahi müdaxilə göstəriş ola bilər. Əməliyyat yarımçıxığın sümük strukturlarının sınığı ilə birləşməsi zamanı da göstəriş sayılır.
Reabilitasiya
Keçirilmiş yarımçıxıqdan sonra, o cümlədən onun cərrahi müalicəsindən sonra, aşağıdakı istiqamətlərdən ibarət olan kompleks reabilitasiya göstərişdir:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi;
- dəstəkləyici korset taxılması (müvəqqəti tədbir, əks halda əzələlərin ikincili atrofiyasının inkişafı mümkündür);
- boyun nahiyəsinin teyplənməsi;
- müxtəlif istiqamətli fizioprosedurlar (elektroforez, ultrasəs terapiyası, lazer terapiyası, maqnitoterapiya);
- bərpaedici masaj.
Profilaktika
Boyun fəqərəsinin yarımçıxığının profilaktikası aşağıdakı istiqamətlərdən ibarətdir:
- doğuşun rasional və qayğıkeş şəkildə aparılması;
- avtomobillə hərəkətə başlamazdan əvvəl təhlükəsizlik kəməri bağlamaq;
- onurğanın əzələ korsetinin möhkəmləndirilməsi;
- idman məşqlərinin düzgün texnikasına riayət edilməsi;
- məişət travmatizminin qarşısının alınması.
Yadda saxla!
Boyun fəqərəsi yarımçıxığının ixtisaslaşmış müalicəsinin uğuru hadisə yerində ilk tibbi yardımın vaxtında və düzgün göstərilməsindən asılıdır. Əgər əl altında tibbi şina-yaxalıq yoxdursa, əlaltı vasitələr uyğun ola bilər. Paltarı və ya dəsmalı jgüt şəklində bükmək və boyun ətrafına sarımaq olar ki, bu konstruksiya başı saxlasın və boyun şöbəsinin təkrar travmatizasiyasının qarşısını alsın. Xəstə stasionara daxil olduqdan sonra müvəqqəti konstruksiya Şans yaxalığı ilə əvəz olunur ki, o da boyun fəqərələrinin hərəkətinin qarşısını alır və bununla da saxlayıcı əzələ-bağ aparatının bərpası üçün şərait yaradır.
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
