Yataq yaraları uzunmüddətli təzyiq və sürtünmə nəticəsində, əsasən sümük çıxıntıları üzərində dəri və dərin toxumaların zədələnməsidir. Profilaktikada təzyiqin müntəzəm azaldılması mühümdür.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Təzyiq xoraları
- təzyiq yaraları
Xəstəlik haqqında
Yataq xəstəsinin adətən çarpayıda arxası üstə uzandığı nəzərə alınmaqla, döşəmə yaraları xüsusilə çox hallarda sağrı nahiyəsində, budun trokanter nahiyəsində, sakrumda və daban nahiyəsində formalaşır. Döşəmə yaralarının əmələ gəlməsi hər zaman yalnız xəstənin uzanmış vəziyyəti ilə bağlı olmur. Bu ağırlaşmalar həmçinin xaricdən göstərilən istənilən mexaniki təzyiq zamanı da formalaşa bilər. Döşəmə yaralarının patogenezi çoxşaxəlidir və müxtəlif amillərin birgə təsiri ilə şərtlənir. Bir tərəfdən bu, mexaniki təsir, digər tərəfdən isə mikrosirkulyator pozğunluqlar, nevrotrofik pozuntular və digərləridir. Döşəmə yaralarının əhəmiyyətli risk amili artıq bədən çəkisidir. Belə xəstələrdə döşəmə yaraları uzanmış vəziyyətdə olduqdan cəmi 2 saat sonra formalaşa bilər.
Döşəmə yaralarının diaqnostikası obyektiv müayinə məlumatlarına əsaslanır. Dərinin solğunluğu, qabarcıqların əmələ gəlməsi, lokal qızarma – bunlar dərinin zədələnməsinə işarə edən əlamətlərdir.
İlkin mərhələlərdə yerli terapiya ilə sistemli terapiyanın birləşməsindən ibarət kompleks konservativ müalicə aparılır. Nekroz inkişaf etdikdə dərman təsiri ilə tamamlanan cərrahi müdaxilə göstərişdir.
Səbəbləri
Yataq yaralarının əsas səbəbləri hesab olunur:
- uzunmüddətli yataq rejimi tələb edən böyük cərrahi müdaxilələr;
- insanı çarpayıya bağlayan ciddi travmatik zədələnmələr;
- koma vəziyyəti;
- insultdan sonrakı dövr;
- onkoloji xəstəliklər.
Yataq yaralarının əmələ gəlməsinə səbəb olan əsas patogenetik amillər mexaniki təzyiq, sürtünmə qüvvəsi, artmış rütubət, dərinin həddindən artıq quruluğu hesab olunur. Bundan əlavə, nutritiv defisitə (qida maddələrinin, vitaminlərin, mikro- və makroelementlərin çatışmazlığı), xəstəyə qeyri-kamil qulluğa böyük əhəmiyyət verilir. Dəyişdirilə bilməyən risk amilləri 70 yaş və yuxarı yaş kateqoriyası (yataq xəstəsi olan yaşlılarda yataq yaraları xüsusilə çətin müalicə olunur), kişi cinsi, diabetik tipli karbohidrat mübadiləsi pozğunluqları, paraplegiya (aşağı ətrafların iflici) hesab olunur.
Mexaniki təzyiqin uzunmüddətli təsiri qan damarlarının və sinir uclarının sıxılması ilə müşayiət olunur. Bu, trofik pozğunluqlara səbəb olur və dərini digər yumşaq toxuma törəmələri ilə birlikdə xüsusilə həssas edir. Oksigen çatışmazlığı toxumada qruplaşmış hüceyrələrin ölümünə səbəb olur, nekroz və xoralanma zonaları meydana çıxır.
Təsnifat
Yataq yaralarının (dekubitusların) formalaşması mərhələli prosesdir, hər növbəti mərhələ əvvəlkindən daha dərin zədələnmə ilə xarakterizə olunur. Adətən 4 mərhələ fərqləndirilir:
- Birinci mərhələ – dərinin lokal solğunluğu və ya mexaniki təzyiq dayandıqdan sonra da saxlanan davamlı qızarması.
- İkinci mərhələ – dərinin səthi qatları zədələnir: dayaz yara və ya şəffaf mayeli səthi qabarcıqlar əmələ gəlir.
- Üçüncü mərhələ – yağ toxumasından əzələlərin fasial qişasına qədər yayılan nekroz zonaları formalaşır.
- Dördüncü mərhələ – nekrotik dəyişikliklər dərin qatlara sirayət edir (əzələ, sümük toxuması, vətər dəstələri, sinovial qişalar nekrozlaşır).
Mərhələlər
Beynəlxalq praktikada yataq yaraları toxuma zədələnməsinin dərinliyinə görə dörd mərhələyə bölünür. Mərhələ yaranın ən dərin nöqtəsinə görə təyin edilir və qulluq, eləcə də müalicə taktikasını müəyyən edir.
- 1-ci mərhələ — dəri bütövdür, lakin basdıqda solmayan qızartı var, tünd dəridə bu sahə daha tünd, isti və ya bərk görünə bilər. Təzyiqi dərhal aradan qaldırmaq və dərini qorumaq kifayətdir.
- 2-ci mərhələ — dərinin səthi qatları itirilib: dayaz, çəhrayı-qırmızı yara və ya şəffaf mayeli qabarcıq. Nəm mühiti saxlayan müasir sarğılar və təzyiqin azaldılması tətbiq edilir.
- 3-cü mərhələ — dəri bütün qalınlığı ilə zədələnib, yarada dərialtı piy toxuması görünür. Ölü toxumaların təmizlənməsi və mütəmadi yara qulluğu lazımdır.
- 4-cü mərhələ — yarada əzələ, vətər və ya sümük görünür, infeksiya və osteomielit riski yüksəkdir. Çox vaxt cərrahi təmizləmə və dəri plastikası tələb olunur.
Yaranın dibi ölü toxuma ilə örtülübsə, mərhələni yalnız təmizləndikdən sonra təyin etmək mümkündür. Dəri bütöv qalıb, lakin bənövşəyi-tünd rəng alıbsa, bu, dərin toxumaların zədələnməsinə işarədir. Mərhələni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Yataq yaralarının uğurlu müalicəsi – bu pozğunluğun birinci mərhələdə vaxtında aşkar edilməsidir. Bunun üçün insanın bədəni dəri zədələnməsinin ilkin əlamətlərini müəyyən etmək məqsədilə hər gün müayinə edilməlidir. Xüsusilə diqqətlə “problemli zonaların” – daban, sağrı, budun yuxarı hissəsi, oma-büzdüm nahiyəsi, kürəyin vəziyyəti qiymətləndirilir. Bununla belə, lokalizasiya zonası əsasən insanın vəziyyətindən (pozasından) asılıdır, ona görə də əmələgəlmə yerləri müxtəlif ola bilər.
- Bel üstə uzanan xəstələrdə ən böyük təzyiqə yuxarıda sadalanan zonalar məruz qalır. Baş tərəf qaldırılmışsa, oma-büzdüm nahiyəsinə düşən təzyiq dəfələrlə artır.
- Qarın üstə (pron-vəziyyətdə) uzanan xəstələrdə ən böyük təzyiqi diz oynaqları və döş qəfəsi çəkir.
- Oturaq vəziyyətdə olan xəstələrdə ən təhlükəli sahələr oturaq sümüklərinin proyeksiyasına uyğun gəlir.
Yataq yaraları necə görünür? İlk şübhəli əlamətlər aydın konturlu solğunluq və ya qızarma zonalarının yaranması ola bilər, bu isə şişkinlik və epidermisin qopması ilə müşayiət oluna bilər. Bir müddət sonra qabarcıqlar əmələ gəlir, dərinin nekrozlaşması inkişaf edə bilər. Zədələnmə zonalarının infeksiyalaşması insan sağlamlığı üçün riskləri xeyli artırır, belə ki, ağır hallarda qan zəhərlənməsi (sepsis) və müxtəlif daxili orqanlarda irinli ocaqların formalaşması baş verə bilər. Yataq yaraları müxtəlif dərəcədə ifadə olunan ağrı sindromunun inkişafına səbəb olur ki, bu da xəstəyə əzablı iztirablar gətirir.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozun əsasını obyektiv müayinə məlumatları təşkil edir: sümük çıxıntıları üzərində barmaqla basdıqda solmayan qızartı, dəri bütövlüyünün pozulması, toxuma defektinin dərinliyi qiymətləndirilir. İnfeksiya qoşulduqda aşağıdakı əlamətlər müşahidə olunur:
- yarada irinli ifrazatın olması;
- yara kənarlarının ağrılı olması və şişməsi;
- qırmızı ləkə (hiperemiya).
Differensiasiya olunmuş terapiyanın seçilməsi üçün yataq yarasının ifrazatının bakterioloji tədqiqatı aparılır. Bu analiz səbəbkar mikroorqanizmləri aşkar etməyə və onların müxtəlif növ əksmikrob vasitələrinə həssaslığını qiymətləndirməyə imkan verir.
Yataq yarasının ilkin diaqnostikası prosesin topikasının, mərhələsinin və toxuma defektinin ölçüsünün, eksudativ komponentin ifadəliliyinin, altında yerləşən toxumaların cəlb olunmasının müəyyən edilməsini nəzərdə tutur. Aydınlıq və dinamik qiymətləndirmə üçün fotofiksasiya aparılması tövsiyə olunur. Yataq yarasını qiymətləndirərkən həkimlər xəstənin ümumi fiziki, həmçinin psixoloji vəziyyətinə, müşayiətedici xəstəliklərin mümkün ağırlaşmalarına, ağrıların ifadəliliyinə diqqət yetirirlər.
Müalicə
Yataq yaralarının müalicəsinin əsas məqsədi – dəri örtüyünü və altında yerləşən toxumaların vəziyyətini bərpa etməkdir. Aparılan müalicə tədbirlərinin xarakteri patoloji prosesin mərhələsi ilə müəyyən olunur. Qarşıya qoyulan terapevtik vəzifələrə nail olmaq üçün zədələnmiş sahəyə daimi təzyiqi aradan qaldırmaq, əsas xəstəliyin korreksiyasını aparmaq və xəstəyə diqqətli gigiyenik qulluq göstərmək lazımdır. Əlverişsiz daxili amillərin (karbohidrat pozğunluqları, damar pozğunluqları) və xarici amillərin (mexaniki sıxılma) təsirini aradan qaldırmaq vacibdir.
Patoloji prosesin birinci-ikinci mərhələsində patoloji prosesin sonrakı proqressivləşməsinin qarşısını almağa yönəlmiş konservativ aparılma göstərişdir. Aparılan tədbirlər qan dövranının və sinir trofikasının bərpasına kömək etməli, eləcə də infeksion iltihabın qoşulması risklərini azaltmalıdır.
Yataq yaralarının yerli müalicəsi üçün müasir antiseptiklərdən və dərinin, o cümlədən leykoplastırla, əlavə travmatizasiyasını istisna edən müasir sarğı vasitələrindən istifadə olunur. Adekvat ağrıkəsmə də mühüm rol oynayır. Son zamanlar yataq yaralarının terapiyasında vakuum terapiyası tətbiq olunur. Lokal yaradılan mənfi təzyiq mikrosirkulyasiyanı yaxşılaşdırır və patoloji prosesin sonrakı proqressivləşməsinin qarşısını alır, eləcə də infeksion riskləri azaldır.
Müşayiətedici xəstəlikləri olan xəstələrdə müvafiq dəyişikliklərin korreksiyasına yönəlmiş sistemli terapiya aparılması tələb olunur. Belə ki, şəkərli diabeti olan xəstələrə insulinoterapiya təyin olunur, ürək çatışmazlığında yükü azaldan müalicə aparılır, damar xəstəliklərində angioprotektor terapiya aparılır.
Yataq yaralarının effektiv müalicəsi üçün problemli sahələrə düşən təzyiqi azaltmaq vacibdir. Bu məqsədlə xüsusi əleyhinə-yataq-yarası döşəklər, mələfənin qırışlarının diqqətlə hamarlanması ilə müntəzəm dəyişdirilməsi istifadə olunur. Yataq yaraları olan xəstələr aseptik tələblərə diqqətlə riayət olunmasına, bədən vəziyyətinin müntəzəm dəyişdirilməsinə, səliqəli gigiyenik qulluğun aparılmasına ehtiyac duyurlar, tam dəyərli balanslaşdırılmış qidalanma da tələb olunur.
Cərrahi müalicə
Cərrahi müdaxilə patoloji prosesin üçüncü-dördüncü mərhələsində göstərişdir. Əməliyyatın həcmi – nekrozlaşmış toxumaların çıxarılması, yaranın sanasiyası və sonrakı antiseptik işlənməsidir. Belə xəstələrə əksmikrob vasitələrin sistemli təyinatı tələb olunur. Yerli olaraq müasir sarğı materialından istifadə etməklə yaranın müntəzəm işlənməsi aparılır. Regenerasiyanı sürətləndirmək üçün fizioterapiya prosedurları – lazer, ultrasəs terapiyası aparılır.
Əgər yataq yarası flegmonanın formalaşması ilə ağırlaşıbsa, onun açılması aparılır, irinli axıntılar aradan qaldırılır. Yarada drenaj qoyulur ki, bu da irinli eksudatın axmasını təmin edir.
Reabilitasiya
Xəstəliyin proqnozu əsasən yataq yarasının inkişaf etdiyi sistem pozğunluqlarının korreksiyasının uğurundan asılıdır. Spontan sağalma son dərəcə nadir hallarda baş verir. Yaxşı qulluq və vaxtında müalicə zamanı, xüsusən erkən mərhələlərdə, yaranın tam sağalması mümkündür; dərin yataq yaralarında isə sağalma aylarla davam edə bilər və bəzən cərrahi müalicə tələb olunur.
Nekrektomiyadan və iltihabi prosesin sönməsindən sonra göstərişlər olduqda dəri plastikası aparılır.
Profilaktika
Yataq yaralarının profilaktikası məqsədilə 2 həddindən kənar vəziyyətdən qaçınmaq lazımdır: dərinin həddindən artıq quruluğu və onun həddindən artıq nəmlənməsi. Artmış quruluq dərinin təbii müdafiəsinin (keratin qatının) aradan qalxmasına və sonrakı dermanın açılmasına gətirib çıxarır, bu da onu asanlıqla zədələnən edir. Artmış rütubət dəri örtüyünün mühafizə qatının dağılması ilə maserasiyasına gətirib çıxarır, bununla da infeksiyalaşma risklərini artırır. Gigiyenik bezlər və pampers rütubəti azaltmağa imkan verir. Sümük çıxıntıları üzərində və qızarmış sahələrdə dərini ovuşdurmaq və masaj etmək tövsiyə olunmur, çünki bu, zəif toxumaları əlavə zədələyə bilər. Quru dəriyə nəmləndirici, rütubətə məruz qalan sahələrə isə qoruyucu (bariyer) kremlər çəkilir.
Mələfələrin qırış əmələ gətirməməsi üçün onları hamarlamaq vacibdir. Alt paltarı mümkün qədər tikişsiz olmalıdır. Dəri müntəzəm olaraq və hər çirklənmədən sonra yumşaq, pH-neytral vasitələrlə təmizlənir və ehtiyatla qurudulur; sağlam dərinin antiseptiklərlə işlənməsinə ehtiyac yoxdur, çünki bu, dərini qurudur və qıcıqlandırır. Şübhəli sahələr yarandıqda qulluq daha fəal olur, əlavə olaraq qan axınını stimullaşdırmağa yönəlmiş fizioterapiya prosedurları (UYT, UBŞ) aparıla bilər, lakin onların effektivliyinin sübut bazası məhduddur.
Beləliklə, yataq yaralarının profilaktikasının əsas tədbirləri bunlardır:
- problemli sahələrdə mexaniki təzyiqin azaldılması (əleyhinə-yataq-yarası döşəklər, xəstənin vəziyyətinin müntəzəm dəyişdirilməsi);
- dəridə və altında yerləşən strukturlarda mikrosirkulyasiyanın optimallaşdırılması;
- xəstənin çarpayıda optimal vəziyyətinin təmin edilməsi (sürüşməni istisna edən rahat yastıq düzülüşü);
- dəri örtüyünün vəziyyətinin diqqətli monitorinqi;
- dəri örtüyünə diqqətli qulluq, fizioloji tələbatların ödənilməsindən sonra vaxtında işlənməsi;
- dərinin normal temperatur göstəricilərinin saxlanması;
- tam dəyərli qidalanmanın təmin edilməsi;
- ağırlaşdırıcı amillərlə – dəri qaşınması, ağrı sindromu, yuxu pozğunluğu və s. ilə mübarizə.
Yataq yaralarının formalaşma riskinin qiymətləndirilməsi üçün xüsusi şkalalar hazırlanmışdır. Praktik təbabətdə ən çox Norton, Braden və Waterlow bal sistemləri istifadə olunur. Xəstə yüksək risk qrupuna düşərsə, fəal profilaktika aparılır.
Yadda saxla!
Yataq yaralarının müalicəsi asan məsələ deyil. Yerli müalicədən əlavə qida statusunun korreksiyası, yəni orqanizmi regenerasiya və iltihabi prosesin dayandırılması üçün zəruri olan maddələrlə təmin etmək tələb olunur. Nutrientlərin çatışmazlığı yataq yaralarının erkən formalaşması və onların sonrakı infeksiyalaşması risklərini artırır. Enerji maddələrinin, minerallar və vitaminlərin defisiti yumşaq toxumaların regenerasiyasını və sağalmasını yavaşladır. Xəstənin iştahı azalıbsa, orqanizmin enerji və nutrientlərə olan tələbatını ödəmək üçün farmakoloji şirkətlər tərəfindən istehsal olunan ixtisaslaşdırılmış qidalanmadan istifadə etmək tövsiyə olunur.
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
