Uretra xərçəngi sidik kanalının toxumalarından inkişaf edən nadir bədxassəli şişdir. Histoloji tip anatomik lokalizasiyaya görə dəyişə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sidik kanalının xərçəngi
- uretral karsinoma
Xəstəlik haqqında
Sidik ifraz kanalının xərçəngi urologiyada onkoloji xəstəliklərin ən nadir növlərindən biridir. Bu patologiyanın payına hallar arasında cəmi 1%-dən az düşür.
Xəstəlik həm kişilərdə, həm də qadınlarda rast gəlinir; müasir statistikaya görə kişilərdə bir qədər daha çox qeydə alınır. Qadınlarda sidik-cinsiyyət sisteminin bədxassəli şişlərinin strukturunda uretra xərçənginin payına təxminən 0,5% hallar düşür, risk postmenopauza dövründə artır. Xəstəliyin ən çox hallarına 60-75 yaş kateqoriyasında rast gəlinir.
Klinik gediş
Uretra xərçənginin fərqli klinik gedişi ola bilər. Buna görə də uroloqlar simptomatikaya əsaslanaraq xəstələri şərti olaraq 4 kateqoriyaya bölürlər:
- Bu qrup xəstələrin əsas şikayəti sidik ifrazı prosesinin pozulmasıdır. Adətən xəstəliyin aparıcı təzahürləri sidik kisəsinin boşaldılması zamanı narahatedici simptomlar, uretrada yanma və diskomfort, sidiyin cüzi saxlanılmamasıdır.
- İkinci qrup xəstələrin əsas simptomu uretral kanaldan qanlı ifrazatın olmasıdır. Bu əlamət klinik olaraq təsdiqlənmiş uretra xərçəngi olan xəstələrin təxminən yarısında müşahidə olunur.
- Üçüncü qrup xəstələr adətən sidik ifraz kanalında aşkar edilən yeni törəmə ilə bağlı uroloqa müraciət edirlər. Həkim xoşxassəli polip ilə bədxassəli epitel şişi arasında differensial diaqnostika aparır.
- Dördüncü kateqoriya xəstələr ən təhlükəlisidir, çünki xərçəng simptomsuz gedişata malikdir. Adətən bu, əlavə diaqnostika metodları ilə aşkar edilə bilən bədxassəli prosesin ilkin mərhələləridir.
Qeyri-spesifik simptomatika və ya onun olmaması adətən bədxassəli prosesin gec aşkarlanmasına səbəb olur.
Müalicə haqqında qısaca
Uretra xərçənginin müalicəsinin əsasını yeni törəmənin çıxarılmasına yönəlmiş cərrahi müdaxilə təşkil edir. Şiş kiçik ölçülü və erkən mərhələdə olduqda əməliyyat müalicənin ilk mərhələsi olur. Yerli yayılmış iri şişlərdə isə əvvəlcə ilkin ocağı kiçiltməyə yönəlmiş neoadyuvant (kimya-şüa) terapiya aparıla bilər, ikinci mərhələdə isə cərrahi müdaxilə göstərişdir.
Səbəbləri
Uretrada bədxassəli prosesin inkişaf ehtimalını artıran amillər kimi aşağıdakılar qəbul edilir:
- dəfələrlə təkrarlanan sidik yolları infeksiyaları;
- sidik-cinsiyyət orqanlarının papillomavirus infeksiyası (ən böyük təhlükəni papillomavirusun 16 və 18 ştammı təşkil edir);
- uretra kanalının anadangəlmə və qazanılmış daralmaları;
- uretral divertikullar – sidik kanalı (uretra) divarının lokal çıxıntısı;
- anamnezdə və ya hazırkı dövrdə sidik kisəsinin bədxassəli epitelial şişi;
- uretranın tez-tez travmatizasiyaya məruz qalması, o cümlədən sidik kisəsinin kateterizasiyası zamanı.
Təsnifat
Toxuma quruluşuna görə uretra kanalının bədxassəli epitel şişləri aşağıdakı növlərdə ola bilər:
- keçid hüceyrəli xərçəng – ən geniş yayılmış variantlardan biridir, xəstəliyin təxminən 65% hallarının payına düşür;
- yastı hüceyrəli xərçəng – təxminən 20% hallar;
- adenokarsinoma – onkogen mutasiyalara malik vəzili hüceyrələrdən inkişaf edir (ən aşağı yayılma tezliyinə malikdir – bütün uretra xərçəngləri arasında orta hesabla 15% hallar).
Açıq hüceyrələrdən inkişaf edən adenokarsinoma ayrıca kateqoriyaya ayrılmışdır. Bu nadir şiş anadangəlmə deyil: o, qazanılmış xəstəlikdir, daha çox qadınlarda, çox vaxt uretral divertikul fonunda inkişaf edir.
Sidik ifraz kanalı xərçənginin mərhələlənməsi TNM beynəlxalq təsnifatına uyğun olaraq aparılır:
T – ilkin şişin xarakteristikalarıdır, buraya onun ölçüsü, uretra divarına və yaxınlıqdakı toxumalara yayılma dərəcəsi daxildir;
N – yaxınlıqdakı limfa düyünlərinin prosesə cəlb olunması;
M – limfa düyünlərində və ya digər orqanlarda şiş hüceyrələrinin uzaq ocaqlarının olub-olmaması.
Mərhələlər
Uretra xərçənginin mərhələsi TNM sistemi üzrə müəyyən edilir. Kişilərdə və qadınlarda sidik kanalının uzunluğu və ətraf strukturlar fərqli olduğu üçün şişin yayılma yolları da bir qədər fərqlənir.
- 0 mərhələ — qeyri-invaziv papilyar şiş (0a) və ya in situ xərçəng (0is): hüceyrələr yalnız selikli qişanın səthindədir.
- I mərhələ — şiş selikli qişanın altındakı birləşdirici toxumaya keçib, limfa düyünləri zədələnməyib.
- II mərhələ — şiş uretra ətrafındakı əzələyə, kişilərdə süngərvari cismə və ya prostata, qadınlarda uretra ətrafı toxumaya keçib.
- III mərhələ — şiş mağaravari cismə, prostat kapsulundan kənara, uşaqlıq yolunun ön divarına və ya sidik kisəsinin boynuna keçib, yaxud bir regionar limfa düyünü zədələnib.
- IV mərhələ — şiş digər qonşu orqanlara, məsələn sidik kisəsinə yayılıb, çoxsaylı limfa düyünləri zədələnib və ya uzaq metastazlar aşkar edilib.
Mərhələni həkim uretroskopiya, biopsiya, MRT və KT nəticələrinə əsasən müəyyən edir; o, orqanqoruyucu əməliyyatın mümkünlüyünə, şüa və kimyaterapiyanın əlavə edilməsinə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Uretra xərçənginin klinik əlamətləri aşağıdakılar ola bilər:
- irinli, sərosanqvinoz və ya qanlı xarakterli patoloji ifrazatın uretral kanaldan gəlməsi;
- uretranın xarici dəliyi nahiyəsində həcmli qurumun olması;
- sidik kisəsinin boşaldılmasında çətinliklər.
Bununla yanaşı, kişidə və ya qadında uretra xərçənginin simptomlu formalarının olması patoloji prosesin başlanğıcının vaxtında diaqnoz qoyulmadığını göstərir, bu isə klinik cəhətdən əlverişli nəticələrə nail olmaqda müəyyən çətinliklər yaradır. Buna görə də xəstədə uretra xərçənginin inkişaf ehtimalını artıran risk amilləri olarsa, uroloqun yanında müntəzəm profilaktik müayinələr tövsiyə olunur. Mütəxəssis sidik-cinsiyyət sisteminin sağlamlığını obyektiv qiymətləndirməyə və mümkün narahatlıq əlamətlərini aşkar etməyə kömək edəcək skrininq diaqnostika proqramı tərtib edəcək.
Sidik ifraz kanalının onkoloji xəstəliyinin gec mərhələləri uretra və aralıq nahiyəsində ağrı hissi, uretradan bol qanlı-irinli ifrazatın olması ilə özünü göstərir. Qadınlarda belə vəziyyətdə cinsiyyət sisteminin iltihabi və bədxassəli proseslərinin istisna edilməsi tələb olunur. Buna görə də ginekoloq müayinəsi və ilkin laborator-alət diaqnostikasının aparılması mütləqdir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Sidik kanalının bədxassəli şişinə şübhə olan pasiyentlərin diaqnostika proqramına adətən aşağıdakı üsullar daxildir:
- ginekoloji müayinə – ginekoloq mümkün sıxlaşmaları aşkar etmək üçün qadının xarici cinsiyyət üzvlərini xüsusilə diqqətlə əl ilə yoxlayır;
- düz bağırsaq vasitəsilə barmaqla müayinə (kişilərə və qadınlara aparılır) – lokal sıxlaşmaları aşkar etməyə də imkan verir;
- uretra kanalının diqqətlə əl ilə yoxlanılması, xüsusən aşağı sidik yollarından sidik axınının pozulması əlamətləri olduqda;
- uretrada bədxassəli proses zamanı böyüyə bilən qasıq limfa düyünlərinin əl ilə yoxlanılması;
- uretroskopiya – xüsusi optik sistem vasitəsilə sidik kanalının daxildən vizual müayinəsi (metod sonrakı morfoloji tədqiqat üçün toxuma nümunəsi götürməyə də imkan verir);
- sistoskopiya – yalnız sidik kanalının deyil, həm də sidik kisəsinin selikli qişasının eyni zamanda müayinəsi;
- retroqrad rentgenoqrafiya – kontrast sidik kanalı vasitəsilə yeridilir, sonra bir sıra rentgen şəkilləri çəkilir (şiş olduqda defekt zonası aşkarlanır);
- uretra və sidik kisəsinin ultrasəs skanlanması;
- maqnit-rezonans tomoqrafiya.
Sadalanan bütün üsullar şişin aşkarlanmasına kömək edə bilər. Lakin son diaqnoz yalnız biopsiya aparıldıqdan sonra qoyulur. Alınmış materialın histoloji tədqiqi şişin növünü və patoloji dəyişikliklərin ifadəlilik dərəcəsini qiymətləndirməyə imkan verir.
Ağırlaşmalar
Ağırlaşmalar
Uretra xərçənginin fəsadları adətən xəstəliyin gec diaqnostikası üçün xarakterikdir. Onkoloji prosesin proqressivləşməsi aşağıdakı vəziyyətlərə səbəb ola bilər:
- uretrovaginal fistulaların əmələ gəlməsi – sidik ifraz kanalı ilə uşaqlıq yolu arasında patoloji birləşmələr, bu zaman sidik xaric olma pozulur (sidik uşaqlıq yolundan axır);
- abseslərin formalaşması – xərçəng şişində nekroz zonalarının yaranması irinli mikroflora birləşməsinə və irinli boşluğun əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər;
- uşaqlıq yolundan qanaxma – yeni törəmənin uşaqlıq yolu istiqamətində böyüməsi damarların bütövlüyünün pozulması ilə müşayiət oluna bilər, xüsusilə cinsi əlaqə zamanı;
- xərçəng kaxeksiyası – onkoloji prosesin gec mərhələlərində şiş hüceyrələri qida maddələrinin əsas istehlakçısına çevrilir, nəticədə orqan və sistemlər nutritiv çatışmazlıq keçirir ki, bu da orqanizmin kəskin tükənməsinə səbəb olur.
Müalicə
Müalicə taktikası onkoloji prosesin yayılma dərəcəsi ilə müəyyən olunur. Əksər hallarda uretra xərçəngində əməliyyat aparılır. Uretral şişlər rentgen-şüalanmaya və bəzi kimyəvi preparatlara həssasdır, buna görə bəzi hallarda belə terapiya göstəriş ola bilər.
Konservativ müalicə yerli yayılmış və ya iri şişlərdə neoadjuvant şəkildə, bəzən isə müstəqil üsul kimi aparılır:
- kiçik və orta ölçülü şişlərdə, xüsusilə qadınlarda, şüa terapiyası (o cümlədən daxilikovşaq – braxiterapiya) ayrıca və ya əməliyyatla birlikdə tətbiq oluna bilər;
- iri, yerli yayılmış şişlərdə əvvəlcə şüalanma ilə birlikdə kimyaterapiya aparılır.
Şişin ölçüsü kiçildikdən sonra cərrahi yolla çıxarılması məsələsi həll olunur.
Erkən mərhələlərdə aşkar edilmiş kiçik şişlərdə orqansaxlayıcı əməliyyatlar aparılır. Onlar patoloji törəmənin sağlam toxumalar daxilində kəsilib çıxarılmasından ibarətdir.
Əgər xərçəng şişi böyük ölçülüdürsə, birinci mərhələdə neoadjuvant terapiya aparılır. Bundan sonra törəmənin ölçüləri bir qədər kiçilir ki, bu da daha radikal cərrahi müdaxilə aparmağa imkan verir. Limfa düyünlərinin zədələnməsi olduqda onların çıxarılması göstərişdir, bu isə bədxassəli prosesin residiv riskini azaltmağa imkan verəcək.
Reabilitasiya
Cərrahi müdaxilədən sonra xəstələr aşağıdakı qaydalara əməl etməlidirlər:
- mümkün qədər tez, optimal olaraq ağrıkəsici təsiri bitdikdən sonra ilk sutkada tibb işçilərinin nəzarəti altında yataqdan qalxmağa başlamaq, hər gün fiziki fəallığın həcmini artırmaq;
- kiçik qan dövranı dairəsində durğunluğun qarşısını almağa imkan verən tənəffüs gimnastikası aparmaq;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi məşqləri yerinə yetirmək;
- sidik kisəsini vaxtında boşaltmaq.
Profilaktika
Uretra xərçənginin spesifik profilaktika tədbirləri mövcud deyil. Mümkün qədər risk amillərinin sidik sisteminə təsirini azaltmaq lazımdır. Buna görə də uretra anomaliyaları olduqda onların vaxtında korreksiyası göstərişdir. Sidik sistemi infeksiyaları inkişaf etdikdə mümkün qədər tez effektiv müalicə aparılmalıdır.
Profilaktika haqqında qısaca
Bu xəstəliyin effektiv profilaktika tədbirləri və ümumi skrininq proqramı hazırlanmamışdır. Əsas istiqamət risk amillərinin (xroniki infeksiyalar, daralmalar, divertikullar) vaxtında müalicəsi və şikayətlər yarandıqda uroloqa gecikmədən müraciətdir.
Yadda saxla!
Uretra xərçəngi nadir xəstəlikdir və onun ilk əlamətləri sistit, uretrit və ya xoşxassəli polipin təzahürlərinə çox bənzəyir. Buna görə də insanlar çox vaxt özbaşına müalicə olunur və həkimə gec müraciət edirlər. Halbuki erkən mərhələdə aşkar edilən şişi çox vaxt orqanı saxlamaqla müalicə etmək mümkündür, gec mərhələlərdə isə geniş həcmli əməliyyat tələb olunur. Müalicəyə baxmayaraq bir neçə həftə ərzində keçməyən sidik ifrazı pozğunluqları mütləq uroloq tərəfindən müayinə olunmalıdır.
Aşağıdakı hallarda uroloqa gecikmədən müraciət edin:
- sidikdə qan və ya uretradan qanlı ifrazat;
- uretranın xarici dəliyi nahiyəsində və ya aralıqda əllənən düyün, şişkinlik;
- sidik axınının zəifləməsi, sidik ifrazının çətinləşməsi;
- müalicəyə baxmayaraq təkrarlanan uretrit və ya sistit əlamətləri.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
