Xaya şişi — klinik gedişi, diaqnostikası və müalicəsi səbəbə, anatomik dəyişikliklərə və ağırlıq dərəcəsinə görə fərdi qiymətləndirilən tibbi vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Testikulyar şiş
Xəstəlik haqqında
Xaya şişləri ən çox 30–40 yaşlı kişilərdə aşkarlanır. Halların 90 faizində onlar bədxassəli təbiətlidir, lakin hər 10-cu törəmə xoşxassəli olur.
Bu lokalizasiyalı şişlərin əsasını, bir qayda olaraq, germinogen hüceyrələr və xayanın stromal toxuması təşkil edir. Xaya şişləri üçün sürətli böyümə səciyyəvidir — onların bəziləri cəmi 1 ay ərzində iki dəfə böyüyə bilir.
Səbəbləri
Xaya şişlərinin səbəbləri dəqiq məlum deyil. Aşağıdakı amillər onların inkişaf ehtimalını artırır:
- İrsiyyət. Yaxın qohumları bu patologiyadan əziyyət çəkən kişilərdə qonadların bədxassəli şişinin inkişaf ehtimalı daha yüksəkdir.
- Anamnezdə istənilən lokalizasiyalı onkopatologiya. Əvvəllər xayalarından birinin şişinə düçar olmuş kişilərdə risk xüsusilə yüksəkdir. Residivi vaxtında aşkar etmək üçün müalicəsi uğurla başa çatmış xəstələr müntəzəm olaraq həkim müayinəsindən keçməlidirlər.
- Kriptorxizm. Xayaları xayalığa enməmiş kişilərdə bu orqanların xərçənginin inkişaf riski bir neçə dəfə artır. Belə vəziyyətin cərrahi korreksiyası (orxipeksiya) erkən yaşda — ideal olaraq həyatın ilk 1-1,5 ilində, hər halda cinsi yetişkənlik dövründən əvvəl — aparıldıqda şişin yaranma ehtimalını azaldır, lakin tam aradan qaldırmır, bu da xaya yeni törəmələrinin əksəriyyətinin embrional inkişaf pozğunluqları ilə bağlı olduğunu göstərir.
Daha az əhəmiyyətli risk amilləri bunlardır:
- sonsuzluq;
- xayaların kiçik ölçüsü, onların dəyişmiş konsistensiyası (həddindən artıq boş və ya sıx);
- travma və ya iltihabi xəstəliklərdən sonra yaranan xayalığın çapıq deformasiyaları;
Bu cür xəstəlikləri olan xəstələrin konstitusional xüsusiyyətləri arıq və hündür kişilərin xaya onkologiyasına meyllik göstərdiyinə işarə edir, üstəlik avropalılar arasında bu xəstəliyin görülmə tezliyi digər irqlərin nümayəndələrinə nisbətən daha yüksəkdir.
Təsnifat
Xaya şişləri əmələ gəldikləri hüceyrələrin morfoloji tipinə görə fərqləndirilir:
- germinogen (bütün xaya şişlərinin təxminən 95%-i): seminoma və qeyri-seminoma şişlər – embrional xərçəng, sarı kisə şişləri, xorionkarsinoma, teratoma və qarışıq şişlər;
- stromal (Leydiq hüceyrəli, Sertoli hüceyrəli, qranulyoz hüceyrəli, fibroz şişlər, qonadoblastomalar);
- qeyri-spesifik təbiətli qarışıq şişlər (epitelial, kollektor kanalcıqlarının, stromanın).
Onlar üç mərhələdə inkişaf edir:
- Törəmə xayalıqda lokalizasiya olunub, metastazlaşma əlamətləri yoxdur.
- Atipik hüceyrələr retroperitoneal limfa düyünlərinə yayılır.
- Uzaq orqanlarda törəmə şişlər – metastazlar aşkarlanır.
Beynəlxalq TNM təsnifatı əsas şişin lokalizasiyasını, regionar limfa düyünlərinin cəlb olunma dərəcəsini, uzaq limfa düyünlərinin və daxili orqanların zədələnməsini əks etdirir. TNM meyarları aşağıdakı kimi izah edilir:
- T1 – törəmə xayanı, əlavəsini, ağ qişanı əhatə edir;
- T2 – şiş tunica vaginalisə (vaginal qişaya) daxil olur;
- T3 – patoloji prosesə toxum kanatiği cəlb olunub;
- T4 – xayalıq toxumaları zədələnib;
- N1 – regionar limfa düyünlərində xırda metastazlar aşkarlanır;
- N2 – regionar limfa düyünlərində iri (50 mm-ə qədər) metastazlar var;
- N3 – regionar limfa düyünlərində diametri 50 mm-dən çox olan metastazlar yerləşir;
- M1a – şiş ocaqları uzaq limfa düyünlərində və tənəffüs orqanlarında aşkarlanır;
M1b – yeni törəmə digər orqanlara yayılır.
Mərhələlər
Xaya xərçənginin əsas mərhələləri və TNM meyarları «Təsnifat» bölməsində verilib. Bu xərçəng növünün xüsusiyyəti ondadır ki, mərhələ müəyyən edilərkən şişin yayılması ilə yanaşı qanda onkomarkerlərin — alfa-fetoprotein, xorionik qonadotropin və laktatdehidrogenazanın səviyyəsi də nəzərə alınır (S göstəricisi).
- I mərhələ — şiş xaya və onun qişaları hüdudlarındadır, metastaz yoxdur. Əməliyyatdan sonra müntəzəm müşahidə və ya qısa əlavə müalicə təklif olunur.
- II mərhələ — şiş qarın boşluğunun arxa divarı boyunca yerləşən (retroperitoneal) limfa düyünlərinə yayılıb. Şüa terapiyası, kimyaterapiya və ya limfa düyünlərinin çıxarılması aparılır.
- III mərhələ — uzaq limfa düyünlərində, ağciyərlərdə və ya digər orqanlarda metastazlar var, yaxud onkomarkerlərin səviyyəsi çox yüksəkdir. Əsas müalicə kimyaterapiyadır, sonra qalıq şiş ocaqları cərrahi yolla çıxarıla bilər.
Seminoma və qeyri-seminoma şişləri eyni mərhələdə fərqli müalicə tələb edə bilər. Xaya xərçəngi hətta yayılmış mərhələdə də müalicəyə yaxşı cavab verən şişlərdəndir. Mərhələni həkim müayinə nəticələrinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
İnkişafın ilkin mərhələlərində kişilərdə xaya şişləri yerli simptomatika ilə özünü büruzə verir. Erkən əlamət xayalıqda ağrısız, dairəvi formalı sıxlaşmanın meydana çıxmasıdır. Bəzən xəstələr qasıq üstü nahiyədə və bel nahiyəsində diskomfort, ağırlıq, küt sızıltılı ağrının olduğunu qeyd edirlər. Şiş böyüdükcə xayalıqda getdikcə daha intensiv ağrılı hisslər yaranır, onun asimmetriyası nəzərə çarpır.
Bəzi yeni törəmələr hormonal pozğunluqlara səbəb olur: döş şişməsi, səs tembrinin dəyişməsi, libidonun azalması, erektil disfunksiya, impotensiya.
Xaya şişlərinin sistemli təzahürləri xərçəng intoksikasiyasının simptomları ilə təmsil olunur: bədən temperaturunun subfebril göstəricilərə qədər davamlı yüksəlməsi, zəiflik, yorğunluq, iştahanın azalması, ürəkbulanma, qusma.
Əgər yeni törəmə limfa düyünlərinə, qarın boşluğuna, böyrəklərə, ağciyərlərə metastaz veribsə, xəstə öskürək, təngnəfəslik, ödemlər, bağırsaq köpməsi, qarında ağrılar, arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə bağlı şikayətlər edir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xaya şişlərinin təbiətinin müəyyən edilməsi uroloqla məsləhətləşmədən başlayır. Həkim xəstədən sorğu edir – şikayətləri və anamnezi toplayır. Mütəxəssisə keçirilmiş kriptorxizm, xayalıq travmaları, digər ciddi xəstəliklər (xüsusilə də digər lokalizasiyalı onkopatologiya) haqqında məlumat vermək lazımdır.
Diaqnostikanın növbəti mərhələsi obyektiv müayinədir:
- vizual müayinə (xayalığın asimmetriyası, bəlkə də yeni törəmənin özü nəzərə çarpacaq);
- xayaların palpasiyası (həkim qonadların ölçülərini, konsistensiyasını, elastikliyini, quruluşunu və sıxlaşmanın ağrılılıq dərəcəsini qiymətləndirir);
- diafanoskopiya (mütəxəssis xayalığı işıqlandıraraq xərçəng şişini kista, spermatosele, hidroseledən fərqləndirir);
- səthi limfa düyünlərinin palpasiyası.
Laboratoriya müayinəsinə qan və sidik analizləri daxildir. Xaya xərçəngini təsdiqləmək məqsədilə onkomarkerlərə testlər təyin edilir. Qonad şişləri alfa-fetoproteinin, laktatdehidrogenazın, xorionik qonadotropinin, plasentar qələvi fosfatazanın səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb olur. Bu göstəricilərin əhəmiyyətli dərəcədə artması xəstələrin təxminən yarısında müşahidə olunur. Markerlərin normal səviyyəsi xərçəngin olmadığına zəmanət deyil.
İnstrumental müayinəyə aşağıdakılar daxildir:
- xayalığın USM-i (yeni törəməni aşkar etməyə, onun ölçülərini, quruluşunu, xaya toxumasına invaziya dərəcəsini qiymətləndirməyə imkan verir);
- xayalığın MRT-si.
Şişin metastazlaşması şübhə edildikdə ikincili ocaqları aşkar etmək üçün rentgenoqrafiya, KT, MRT, daxili orqanların USM-i aparılır.
Yekun diaqnozun qoyulmasında biopsiya kömək edəcək. Tədqiqat üçün material qasıq girişi vasitəsilə aparılan diaqnostik açıq əməliyyat zamanı götürülür, əldə edilmiş toxuma nümunəsinin histoloji tədqiqi təcili qaydada aparılır. Yalnız analiz nəticələri hazır olduqdan sonra həkimlər cərrahi müalicə taktikası və digər terapiya üsullarının tətbiqinin məqsədəuyğunluğu barədə qərar qəbul edirlər.
Müalicə
Kişilərdə xaya şişləri müalicədə kompleks yanaşma tələb edir. Əsas mərhələ cərrahi əməliyyatdır, bu zaman zədələnmiş qonad toxum kanatiği ilə birlikdə çıxarılır. Radikal tədbirlər labüddür, çünki atipik hüceyrələrin yayılma riski olduqca yüksəkdir və xəstəliyin residivləri tez-tez baş verir. Əməliyyat adətən kimyaterapiya və ya şüalanma ilə tamamlanır.
Xayanın toxum kanatiği ilə birlikdə çıxarılması əməliyyatı – orxifunikulektomiya – qonadların bədxassəli zədələnmələrinin ən effektiv müalicə üsulu hesab olunur. Zərurət olduqda yaxın yerləşən limfa strukturlarının rezeksiyası həyata keçirilir.
Yeni törəmənin ikitərəfli yayılması zamanı qonadların saxlanması adətən mümkün olmur.
Əgər xəstənin doğuş funksiyası reallaşmayıbsa, xaya xərçənginin müalicəsinə başlamazdan əvvəl ona sperma kriokonservasiyası prosedurunun keçirilməsi tövsiyə olunur. Saxlanılmış toxum materialı gələcəkdə süni mayalanma üçün istifadə oluna bilər.
Əgər şiş irilikdə isə, əməliyyatdan əvvəl xəstəyə kimyaterapiya kursu təyin oluna bilər – bu, yeni törəmənin ölçülərini azaltmağa kömək edir. Əksər hallarda şüalanma və kimyaterapevtik preparatlar qalıq şiş hüceyrələrini aradan qaldırmaq üçün cərrahi müdaxilədən sonra tətbiq edilir.
Əsas müalicə çox güman ki, xəstənin orqanizmində cinsiyyət hormonlarının çatışmazlığına səbəb olacaq – bunu aradan qaldırmaq üçün kişiyə hormonal əvəzedici terapiya təyin ediləcək.
Reabilitasiya
Xaya şişləri ilə bağlı əməliyyatlardan sonra pasiyent 3 gündən 10 günədək stasionar müşahidədə olur. Sonra o, fiziki yüklərdən çəkinməli, ağırlıq qaldırmamalı, soyuqlamamalı və orqanizmi həddindən artıq qızdırmamalıdır.
Profilaktika
Cinsi vəzilərin xərçənginin qarşısını almaq üçün risk qrupundan olan pasiyentlər ildə 1–2 dəfə profilaktika məqsədilə uroloq və ya androloqa müraciət etməli, müntəzəm olaraq özünüdiaqnostika aparmalıdırlar. Xəstəliyin erkən mərhələlərdə aşkarlanması və vaxtında müalicəsi xəstə üçün proqnozu xeyli yaxşılaşdırır. Ümumi profilaktika tədbirlərinə zərərli vərdişlərdən imtina, infeksion xəstəliklərdən çəkinmə, xayalığın travmalarının qarşısının alınması daxildir.
Yadda saxla!
Toxumlarda patoloji prosesi vaxtında aşkar etməyə və köməyə müraciət etməyə hər bir kişinin ayda bir dəfə keçirməli olduğu cinsiyyət orqanlarının müstəqil müayinəsi kömək edir. Özünüdiaqnostika xayalığın vəziyyətinin vizual qiymətləndirilməsindən başlayır. Həddindən artıq asimmetriya, qızarma sahələri, ödem aşkarlandıqda ehtiyatlı olmaq lazımdır. Müayinədən sonra palpator tədqiqata keçmək lazımdır: xayaları və xayalığı bütün tərəflərdən diqqətlə əlləşdirmək. Sıxlaşmalar, qonadların konsistensiyasının dəyişməsi, ağrılı sahələr aşkarlandıqda təcili olaraq uroloqa müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
