Sidik kisəsi şişi — klinik gedişi, diaqnostikası və müalicəsi səbəbə, anatomik dəyişikliklərə və ağırlıq dərəcəsinə görə fərdi qiymətləndirilən tibbi vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Vezikal şiş
Xəstəlik haqqında
Sidik kisəsi şişi orqanın daxilində və ya divarında yaranan yenitörəməyə deyilir. Sidik kisəsi xərçəngi bütün bədxassəli şişlərin təxminən 3%-ni təşkil edir və dünyada ən çox rast gəlinən on xərçəng növündən biridir. Xəstəlik ən çox 50 yaşdan yuxarı kişilərdə diaqnoz qoyulur, lakin qadınlarda da rast gəlinə bilər (kişilərdə təxminən 3-4 dəfə daha çox).
Sidik kisəsi şişi xoşxassəli və ya bədxassəli xarakter daşıya bilər. Birinci halda xəstəlik adətən az travmatik üsullarla – sistoskopiya zamanı elektrokoaqulyasiya və ya elektrorezeksiya ilə aradan qaldırılır; daha nadir hallarda – açıq əməliyyat vasitəsilə. Bədxassəli şiş (sidik kisəsi xərçəngi) zamanı əməliyyatı, şüa terapiyasını və immunoterapiyanı əhatə edən mürəkkəb çoxkomponentli müalicə tələb olunur.
Səbəbləri
İstənilən şiş yeni törəmələrinin əmələ gəlməsi hüceyrələrin patoloji aktiv bölünməsi ilə əlaqədardır. Bu cür proseslər hüceyrə genetik materialında mutasiyalara səbəb olan bir sıra amillərin təsiri altında başlayır:
- Zərərli istehsalatda işləmək. Çap, kağız istehsalı, alüminium istehsalı, tökmə istehsalatı, lak-boya, qatran sənayesi, qaz təsərrüfatı kimi işlərin ən mənfi təsiri sübut edilmişdir.
- Pis ekoloji vəziyyət. Xəstəlik ən çox iri sənaye şəhərlərinin sakinlərində rast gəlinir. Havanın çirklənməsi, istehsalat tullantılarının çirkab sularına və torpağa atılması orqanizmə mənfi təsir göstərir.
- Sidik durğunluğuna səbəb olan xəstəliklərin mövcudluğu. İnsanda sidik-cinsiyyət sisteminin xəstəlikləri – prostatit, prostat adenoması, sidik-daş xəstəliyi, sidik kanalının divertikulu və strikturası və s. olduqda sidik kisəsi şişlərinin yaranma riski artır.
- Siqaret çəkmək. Tütün çəkərkən sidiklə birlikdə yanma məhsullarının artmış ifrazı baş verir. Yanma məhsulları ciddi kanserogenlər olduğundan yeni törəmələrin (xüsusilə bədxassəli) yaranma riski kəskin şəkildə artır.
- Ağırlaşmış irsiyyət. Bəzi şiş növlərinin inkişafı irsi meyllik ilə əlaqədardır. Qeyd etmək lazımdır ki, kişilər sidik kisəsi xərçənginə daha çox tutulurlar; bu, əsasən onlar arasında siqaret çəkmənin və zərərli peşə amillərinin daha geniş yayılması ilə izah olunur.
Təsnifat
Sidik kisəsinin yeni törəmələri mənşəyinə görə xoşxassəli və bədxassəli olmaqla bölünür. Urologlar müalicənin ən rasional proqramını seçərkən bunu nəzərə alırlar.
Xoşxassəli törəmələrə aşağıdakılar aiddir:
- Polip. Poliplər nazik ayaqcıq vasitəsilə sidik kisəsinin divarına bərkiyən birləşdirici toxuma strukturlarıdır. Görünüşünə görə göbələyə bənzəyirlər. Poliplər ölçücə kiçikdir, toxunuşda yumşaq və hamardır.
- Papillomalar. Bunlar kobud səthli, yumşaq-elastik konsistensiyalı, çəhrayımtıl rəngli yetkin yeni törəmələrdir. Tək və ya çoxsaylı ola bilər. Papillomaların fərqləndirici xüsusiyyəti residiv vermə qabiliyyətidir. Bu zaman təkrar böyümə forma dəyişikliyi ilə müşayiət oluna bilər ki, bu da xərçəngə transformasiya riskini artırır (atipik papillomalar).
Sidik kisəsində qeyri-epitelial yeni törəmələr – fibromalar, miomalar, fibromiksomalar, hemangiomalar, nevrinomalar – xeyli az rast gəlinir.
Sidik kisəsinin bədxassəli şişləri 3 növə bölünür:
- Keçid hüceyrəli xərçəng. Keçid hüceyrəli xərçəng sidik kisəsi onkologiyasının ən geniş yayılmış formasıdır. Yeni törəmə orqanın daxili divarının hüceyrələrindən inkişaf edir. Bir sıra amillərin təsiri altında hüceyrələr forma dəyişərək artmağa başlayır. Şişi geniş əsas üzərində böyüyən və kisənin divarına daxil olan qısa, qalın villuslarının olması ilə müəyyən etmək olar. Bu zaman orqanın selikli qişası ödemli və hiperemiyalı olur.
- Yastı hüceyrəli xərçəng. Bu xərçəng növü ən aqressiv gedişə malikdir. Törəmə çoxaldıqda sidik kisəsinin qişasını, tez-tez isə yaxınlıqdakı limfa düyünlərini də zədələyən epitelial hüceyrələrdən əmələ gəlir. Yastı hüceyrəli xərçəng əksər hallarda 60 yaşına çatmış kişilərdə rast gəlinir.
- Adenokarsinoma. Adenokarsinoma sidik kisəsi vəzilərinin hüceyrələrində baş verən mutasiya proseslərinin nəticəsində inkişaf edir. Mutasiya zamanı hüceyrələr nəzarətsiz şəkildə bölünərək şiş əmələ gətirir. Adətən yeni törəmə kisənin təpəsini, boynunu və sidik kisəsi üçbucağını zədələyir. Böyüdükcə şiş yaxınlıqdakı toxuma və orqanları da zədələyə bilər.
Bədxassəli prosesin yayılma dərəcəsindən asılı olaraq sidik kisəsi xərçənginin dörd mərhələsi ayırd edilir:
- 1-ci mərhələ: şiş selikli qişanın altındakı birləşdirici toxuma qatına keçib, əzələ qatı zədələnməyib;
- 2-ci mərhələ: törəmə əzələ qatına daxil olur;
- 3-cü mərhələ: proses sidik kisəsini əhatə edən piy toxumasına yayılır;
- 4-cü mərhələ: limfa düyünlərinə və/və ya digər orqanlara uzaq metastazlar aşkarlanır.
Mərhələlər
Sidik kisəsi xərçənginin mərhələsi beynəlxalq TNM sistemi ilə müəyyən edilir. Müalicə üçün ən vacib sual şişin əzələ qatına keçib-keçməməsidir.
- 0 mərhələ — şiş yalnız daxili qatın səthindədir: sidik kisəsinin boşluğuna doğru böyüyən papilyar törəmə və ya yastı, lakin aqressiv hüceyrələrdən ibarət ocaq (karsinoma in situ).
- I mərhələ — şiş selikli qişanın altındakı birləşdirici toxuma qatına keçib, əzələ qatı zədələnməyib. 0 və I mərhələlərdə adətən transuretral rezeksiya aparılır, çox vaxt dərmanlar birbaşa sidik kisəsinə yeridilir.
- II mərhələ — şiş sidik kisəsinin əzələ qatına nüfuz edib.
- III mərhələ — şiş sidik kisəsinin divarını keçərək ətraf piy toxumasına, prostat vəzinə, uşaqlığa və ya uşaqlıq yoluna yayılıb, yaxud çanaq limfa düyünləri zədələnib.
- IV mərhələ — şiş çanaq və ya qarın divarına keçib, yaxud uzaq limfa düyünlərində və orqanlarda metastazlar var.
II–III mərhələlərdə adətən sidik kisəsinin çıxarılması və ya onu qoruyan kombinə olunmuş (şüa və dərman) müalicə, IV mərhələdə isə əsasən dərman müalicəsi nəzərdə tutulur. Mərhələni həkim müayinə nəticələrinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Sidik kisəsi şişlərinin əlamətləri əsasən onların ölçüsündən, mərhələsindən və növündən asılıdır. Belə ki, xoşxassəli yeni törəmələr inkişafın erkən mərhələlərində özünü heç cür büruzə verməyə bilər. Yalnız zaman keçdikcə xəstə sidiyin ifrazında çətinliklər hiss etməyə başlayır. Sidikdə qan qarışığı meydana çıxır, sidik ifrazı zamanı qasıq üstü nahiyədə və perineum sahəsində ağrılı hisslər yaranır.
Bədxassəli şişlər isə adətən artıq inkişafının ilkin mərhələlərində özünü büruzə verir. Xəstənin sidiyində qan qarışıqları aşkarlanır. Bu zaman qan çılpaq gözlə yaxşı görünə bilər və ya gizli ola bilər (gizli hematuriyaya sidik analizi zamanı diaqnoz qoyulur). Bol və uzunmüddətli qanaxmalar zamanı sidik kisəsinin qan laxtaları ilə dolması səbəbindən kəskin sidik ləngiməsi inkişaf edə bilər. Ağrı sindromu qasıq və ya oma-büzdüm nahiyəsində lokallaşır. Xərçəngin qabaqcıl mərhələlərində ağrı davamlı və dözülməz olur.
Əgər kişi və ya qadın sidik kisəsi şişlərinin simptomlarını nəzərə almır və müalicə üçün həkimə müraciət etmirsə, nəticələr sidik axınının pozulmasından tutmuş orqanizmin ümumi intoksikasiyasına və xərçəngin son mərhələsində ölümə qədər ən xoşagəlməz ola bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Yeni törəmələrin diaqnostikası zamanı həkimlər müəyyən çətinliklərlə üzləşirlər. Bu ilk növbədə onunla əlaqədardır ki, kişi və qadınlarda sidik kisəsinin xoşxassəli və bədxassəli şişlərinin simptomları erkən mərhələlərdə olmaya bilər. Xəstələr adətən artıq orqanizmdə ciddi pozğunluqlar olduqda klinikaya müraciət edirlər.
Şişlərin diaqnostikasında profilaktik müayinələr və tədqiqatlar mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Yeni törəmələrin diaqnostikasında əsas vəzifə onların təbiətini müəyyən etməkdir.
Bu məqsədlə xəstəyə aşağıdakı tədqiqatlar aparılır:
- Kiçik çanaq orqanlarının USM-i;
- endoskopik müayinə (sistoskopiya);
- sonrakı histoloji analiz üçün toxuma nümunələrinin götürülməsi ilə biopsiya;
- ekskretor uroqrafiya;
- kompüter tomoqrafiyası;
- maqnit rezonans tomoqrafiyası;
- onkomarkerlərə qan analizləri.
Kompleks diaqnostika uroloqa yeni törəmələrin növünü və xarakterini, ölçülərini və dəqiq yerləşməsini müəyyən etməyə imkan verir.
Müalicə
Bədxassiyə çevrilmə əlamətləri olmayan kiçik şişlərdə mürəkkəb cərrahi əməliyyatlar tələb olunmur. Az travmatik sistoskopiyanın aparılması kifayətdir, bu zaman törəmələr elektrokoaqulyasiya və ya elektrorezeksiya vasitəsilə çıxarılır.
Sistoskopiyadan sonra xəstəyə aşağıdakıları özündə birləşdirən dərman terapiyası təyin edilir:
- antibiotiklər;
- spazmolitiklər;
- analgetiklər.
Sidik kisəsi şişinin müalicəsinin daha bir az travmatik metodu lazer ilə çıxarılmasıdır. Lazer en-bloc rezeksiyası şişi əzələ qatını əhatə edərək çıxarmağa imkan verir (sonrakı histoloji analiz üçün).
Mürəkkəb cərrahi manipulyasiyalar (açıq sidik kisəsi üzərində) yalnız şişdə xoralaşma olduqda və ya histotip sərhəd hesab edildikdə (bədxassəli formaya çevrilmə riski ilə) tətbiq edilir. Belə vəziyyətdə uroloqlar şişin rezeksiyasına, hətta orqanın bir hissəsinin çıxarılmasına müraciət edirlər.
Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi kombinə edilmiş üsullarla aparılır. Fərdi seçilmiş cərrahi müdaxilələr yerinə yetirilir:
- Transuretral endoskopik rezeksiya – kəsilmiş toxumaların sonrakı mikroskopik tədqiqi ilə orqanın zədələnmiş toxumalarının çıxarılması.
- Lazer «en-bloc» rezeksiyası – lazer vasitəsilə sidik kisəsinin divarının yeni törəmə ilə birlikdə çıxarılması.
- Açıq və ya laparoskopik sistektomiya – invaziv xərçəng formasında sidik kisəsinin çıxarılması.
Müalicə nəticəsini möhkəmləndirmək və metastazların inkişafının qarşısını almaq şüa terapiyası və immunoterapiya sayəsində mümkündür.
Müalicə üsulları
İstənilən şiş təxirəsalınmaz müalicə tələb edir (törəmənin təbiətindən asılı olmayaraq). Birincisi, hətta kiçik xoşxassəli şişlər sidiyin axınının pozulmasına səbəb ola bilər; bu isə sonradan müşayiətedici xəstəliklərin — uretrit, böyrək iltihabı, böyrək çatışmazlığı və s. inkişafına gətirib çıxarır. İkincisi, xoşxassəli şişlərin bəzi növləri xarakterini dəyişərək xərçəngə çevrilə bilir.
Reabilitasiya
Əməliyyatdan dərhal sonra normal sidik axınını bərpa etmək məqsədilə kateterizasiya aparılır. Reabilitasiyanı sürətləndirmək üçün xəstə müəyyən qaydalara riayət etməlidir:
- cinsiyyət orqanlarının gigiyenasına diqqət yetirmək, cərrahi müdaxilə yerini antiseptik məhlullarla təmizləmək;
- fiziki aktivliyi məhdudlaşdırmaq;
- cinsi əlaqələri istisna etmək;
- müalicə edən həkimin bütün göstərişlərinə əməl etmək.
Xoşxassəli şişlərdə az invaziv əməliyyatlardan sonra postoperativ bərpa dövrü təxminən 2-3 həftə çəkir. Bədxassəli yeni törəmələrdə isə – bir neçə aya qədər.
Profilaktika
Sidik kisəsində şiş törəmələrinin inkişaf riskini azaltmaq üçün profilaktika tədbirlərinə riayət etmək lazımdır:
- istehsalatda peşə zərərini aradan qaldırmaq;
- kimyəvi maddələrlə təması azaltmaq;
- siqaretdən imtina etmək;
- aktiv həyat tərzi keçirmək;
- sidik-cinsiyyət sisteminin xəstəliklərini vaxtında müalicə etmək;
- uroloq həkimin profilaktik müayinələrinə gəlmək.
Yadda saxla!
Sidik kisəsi şişinin ən tez-tez və çox vaxt yeganə erkən əlaməti sidikdə qandır. Qan ağrısız ola, bir dəfə görünüb keçə və uzun müddət təkrarlanmaya bilər — bu, sakitləşmək üçün səbəb deyil. Erkən aşkarlanan şişi çox vaxt sidik kisəsini saxlamaqla çıxarmaq mümkündür. Sidikdə hətta bir dəfə qan gördükdə uroloqa müraciəti təxirə salmayın.
Həkimə tez müraciət tələb edən əlamətlər:
- sidikdə görünən qan və ya analizdə aşkarlanan eritrositlər;
- tez-tez, ağrılı və ya təcili sidik ifrazı, antibiotik müalicəsindən sonra keçməyən «sistit»;
- qarının aşağı hissəsində, beldə davamlı ağrı, səbəbsiz arıqlama.
Sidikdə laxtalar səbəbindən sidik ifrazı tamamilə dayanıbsa və ya güclü qanaxma, zəiflik, başgicəllənmə varsa, dərhal təcili yardım çağırın.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
