Sidik axarı xərçəngi ureterin daxili səthini örtən uroteliumdan inkişaf edən bədxassəli şişdir. Ən çox urotelial karsinoma tipində olur və hematuriya ilə təzahür edə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ureter xərçəngi
- ureteral karsinoma
Xəstəlik haqqında
Xərçəng sidik axarının epitel hüceyrələrinin bədxassəli çevrilməsi zamanı formalaşır. Bu onkopatologiya növü daha çox 50-70 yaşlı şəxslərdə, əsasən kişilərdə diaqnoz qoyulur.
Bədxassəli törəmələrin təxminən 70%-i sidik axarlarının aşağı üçdə birində, 20%-dən çoxu orta hissəsində, cəmi təxminən 2%-i isə yuxarı üçdə birində formalaşır. Bəzən sidik axarında dərhal bir neçə ocaq meydana çıxır. Bu halda multifokal xərçəngdən danışılır. Bədxassəli proseslər daha çox birtərəfli xarakter daşıyır.
Sidik axarı xərçəngi zədələnmə tərəfində sidiyin keçidinin ciddi pozulmasına gətirib çıxarır ki, bu da hidronefroza və sidik-ifrazat sisteminin funksiyalarının pozulmasına səbəb ola bilər. İrəlilədikcə şiş orqanın divarından keçərək ətraf toxumalara nüfuz edir. Bədxassəli hüceyrələr limfa- və qandövranı sistemi ilə yayılaraq uzaq orqanlarda metastazların meydana çıxmasına səbəb olur. Bundan başqa, bədxassəli şişin sidik-ifrazat traktının yuxarı hissələrində lokalizasiyası uzaqda yerləşən orqanlarda metastazların meydana çıxmasına meyllilik yaradır. Sidik axarı xərçəngi olan xəstələrin yarısında sonradan sidik kisəsinin şişləri aşkar edilir.
Səbəbləri
Sidik axarlarının selikli qişası mexaniki və kimyəvi qıcıqlandırıcılara, həmçinin infeksion-iltihabi proseslərə qarşı həssasdır. Əlverişsiz amillərin xroniki təsiri epitelin hiperplaziyasına səbəb olur. Sonradan hüceyrələrin diferensasiyası pozulur və onların malignləşməsi (bədxassəli transformasiyası) baş verir.
Xərçəngin dəqiq səbəbləri məlum deyil. Lakin aşağıdakı potensial meyilləndirici amillər müəyyən edilib:
- uzunmüddətli siqaret çəkmə;
- kimyəvi maddələrlə müntəzəm təmas;
- sidik ifrazının gecikməsi;
- sidik-daş xəstəliyi;
- diuretiklərin və bəzi analgetiklərin uzun müddət qəbulu;
- sidik-ifrazat traktının xroniki infeksion-iltihabi xəstəlikləri;
- arterial hipertenziya;
- irsi meyillilik.
Patologiya daha çox böyük sənaye şəhərlərinin sakinlərində diaqnoz qoyulur ki, bu da xəstəliyin etiologiyasında ekoloji amilin dolayı rolunu təsdiqləyir.
Təsnifat
Sidik axarlarının bədxassəli törəmələri aşağıdakı əlamətlərə görə təsnif edilir:
- mənşəyinə görə — birincili və ikincili;
- ocaqların sayına görə — tək və çoxsaylı;
- histoloji quruluşuna görə — yastıhüceyrəli, keçid hüceyrəli və adenokarsinomalar (vəzili);
- atipik hüceyrələrin sağlam hüceyrələrdən fərqlənmə dərəcəsinə görə — yüksək, orta, aşağı diferensasiya olunmuş və diferensasiya olunmamış;
- patoloji prosesin yayılma dərəcəsinə görə — lokal, regionar və yayılmış xərçəng.
Xərçəngin mərhələləşdirilməsi beynəlxalq TNM təsnifatına uyğun aparılır, burada T — əsas ocağın yayılma göstəricisidir, N — limfa düyünlərinin cəlb olunmasını əks etdirir, M — uzaq orqanlarda metastazların olduğunu göstərir.
Mərhələlər
Sidik axarı xərçənginin mərhələsi TNM sisteminə əsasən — şişin sidik axarı divarına nə qədər dərin keçdiyinə, limfa düyünlərinin və uzaq orqanların vəziyyətinə görə müəyyən edilir.
- 0 mərhələ — şiş yalnız selikli qişanın səthindədir: papilyar qeyri-invaziv şiş (0a) və ya yastı in situ xərçəng (0is).
- I mərhələ — şiş selikli qişanın altındakı birləşdirici toxuma qatına keçib, lakin əzələ qatına çatmayıb.
- II mərhələ — şiş sidik axarının əzələ qatına nüfuz edib.
- III mərhələ — şiş sidik axarı divarından keçərək ətrafdakı piy toxumasına və ya böyrək toxumasına yayılıb.
- IV mərhələ — şiş qonşu orqanlara keçib, limfa düyünləri zədələnib və ya uzaq metastazlar (ağciyər, qaraciyər, sümüklər) aşkar edilib.
Mərhələdən əlavə şiş hüceyrələrinin bədxassəlilik dərəcəsi (aşağı və ya yüksək) də nəzərə alınır. Mərhələni həkim KT-uroqrafiya, ureteroskopiya və biopsiya nəticələrinə əsasən müəyyən edir; o, orqanqoruyucu müalicənin mümkünlüyünə və ya daha geniş əməliyyat və əlavə terapiyaya ehtiyaca təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Bəzi xəstələrdə sidik axarı xərçənginin inkişafının erkən mərhələləri simptomsuz keçir. Xəstələrin əksəriyyətində xəstəliyin ilk təzahürü epizodik hematuriyadır (sidiklə qanın ayrılması). Damarların cüzi zədələnməsi zamanı qan itkisi minimaldır. Sidiyin zəif çəhrayı rəngə boyanması və urinada kiçik damarcıqların və ya laxtaların olması müşahidə edilir. Xəstəlik irəlilədikcə qan itkisi müntəzəm təkrarlanır və daha da ifadəli olur.
Qızdırma sidik axarı xərçəngi üçün tipik deyil, adətən ağırlaşmalar (məsələn, sidik axınının pozulması fonunda infeksiya) zamanı yaranır.
Xərçəng yayıldıqca zədələnmə tərəfində belədə xroniki ağrılar meydana çıxır. Bədən çəkisinin itirilməsi, daimi yorğunluq, zəiflik, yuxululuq, iştahanın itməsi və ürəkbulanma mümkündür. Sidik axarının qan laxtası və ya şişlə tutulması böyrək kolikası tutmasının meydana çıxmasına gətirib çıxarır.
Metastazların inkişafı zamanı orqanların ikincili zədələnməsi ilə bağlı simptomlar qoşulur. Bu mərhələdə tez-tez onkoloji prosesin ümumi təzahürləri – zəiflik, arıqlama, iştahanın itməsi, dərinin avazıması və s. mövcud olur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Sidik axarları xərçənginin kompleks diaqnostikası bir neçə mərhələdə aparılır:
- Laboratoriya. Qan və sidiyin ümumi analizi, həmçinin çöküntünün sitoloji tədqiqi təyin edilir.
- Alət üsulları. Böyrəklərin USM-i və sidik axarları, böyrəklərin KT-si, KT-uroqrafiya, lazım gəldikdə MRT-uroqrafiya aparılır.
- Endoskopik tədqiqat. Zədələnmiş sidik axarından qan ifrazının aşkarlana biləcəyi sistoskopiya, həmçinin şişi birbaşa görməyə və biopsiya götürməyə imkan verən ureteroskopiya aparılır.
Yekun diaqnoz şişin histoloji tədqiqinin nəticələrinə əsasən qoyulur.
Müalicə
Sidik axarı xərçənginin müalicəsinə kompleks yanaşma xəstələrin əksəriyyətində sağalmaya nail olmağa kömək edir. Terapiya seçilərkən onkoloqlar xəstəliyin inkişaf mərhələsini, ətraf toxumaların cəlb olunmasını, metastazların olmasını, xəstənin yaşını və ümumi vəziyyətini nəzərə alırlar. Əksər hallarda cərrahi üsullar, kimoterapiya və radioterapiya kombinə edilir.
Konservativ müalicə
Kimoterapiya, immun və şüa terapiyası əməliyyata əlavə olaraq tətbiq edilir. Radioterapiya cərrahi müdaxilə zamanı da aparıla bilər. İmmun terapiya ən çox əməliyyatdan sonra həyata keçirilir, onun əsas məqsədi sidik axarının selikli qişasında qalmış ola biləcək tək-tək atipik hüceyrələrin immun yolla məhv edilməsidir. Kimoterapiya uzaq orqanlarda metastazların yaranmasının profilaktikasına yönəlmişdir.
Əməliyyatolunmaz şişlərdə xəstəliyin proqressivləşməsini yavaşlatmağa və klinik təzahürlərin intensivliyini azaltmağa yönəlmiş palliativ terapiya aparılır. Bu məqsədlərə nail olmaq üçün əleyhinəşiş və simptomatik terapiya həyata keçirilir.
Cərrahi müalicə
Erkən mərhələlərdə lokal sidik axarı xərçənginin operativ müalicəsi sidik-ifrazat sisteminin zədələnmiş hissəsinin çıxarılmasını və anastomoz vasitəsilə böyrəkdən sidik axınının bərpasını nəzərdə tutur. Borunun aşağı üçdə birində yerləşən şişlər sidik kisəsinin bir hissəsi ilə birlikdə çıxarılır. İnvaziv və ya yüksək riskli şişlərdə standart radikal əməliyyat sidik kisəsinin manjeti ilə birlikdə nefroureterektomiyadır – böyrək və sidik axarı bütövlükdə çıxarılır. Metastatik xəstəlikdə isə əsas müalicə sistem dərman terapiyasıdır.
Az travmatik endoskopik əməliyyatlar ikitərəfli zədələnmə hallarında, xəstədə yalnız bir böyrəyin olduğu hallarda, həmçinin ağır müşayiətedici xəstəliklər zamanı aparılır.
Reabilitasiya
Reabilitasiyanın xüsusiyyətləri xəstəliyin mərhələsindən, cərrahi müalicənin həcmindən və xəstənin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Əməliyyatdan sonrakı müşahidə 2-10 gün davam edir, simptomatik terapiya, ağırlaşmaların medikamentoz profilaktikası və sarğılarla müşayiət olunur. Çıxış mərhələsində xəstəyə həyat tərzi, pəhriz, medikamentoz müalicə və sonrakı tədbirlərlə bağlı tövsiyələr verilir. Bir qayda olaraq, sağaldıqdan sonra xəstə mütəmadi olaraq xüsusi müayinələrdən keçməlidir.
Profilaktika
Sidik axarı xərçənginin profilaktikası sağlam həyat tərzinə riayət etməyi, sidik-ifrazat sistemi xəstəliklərinin vaxtında müalicəsini və şikayətlər olduqda özbaşına müalicədən imtina etməyi nəzərdə tutur. Xəstə risk qrupuna aiddirsə, mütəmadi olaraq uroloji müayinədən keçmək tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Sidiklə qan ifrazı dərhal uroloqa müraciət üçün əsasdır. Bu simptom sidik-ifrazat sistemində destruktiv dəyişikliklərə dəlalət edir və kompleks müayinənin aparılmasını tələb edir.
Sidik axarı xərçənginin erkən inkişaf mərhələlərində diaqnostikası mümkün qədər ən qənaətli müalicənin aparılmasına və şişin digər orqanlara yayılmasının qarşısının alınmasına imkan verir.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, molekulyar xüsusiyyətləri, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
