Prostat vəzi xərçəngi prostatın epitel hüceyrələrindən inkişaf edən bədxassəli şişdir və əksər hallarda adenokarsinoma tipində olur. Risk və müalicə xəstəliyin mərhələsi və bioloji xüsusiyyətlərinə görə qiymətləndirilir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Prostat karsinoması
Xəstəlik haqqında
Prostat vəzi xərçəngi – prostatın vəzi epitel hüceyrələrinin transformasiyası nəticəsində yaranan bədxassəli törəmədir. Erkən mərhələlərdə şiş vəzinin hüdudlarından kənara çıxmır və özünü heç bir şəkildə göstərmir. Əlamətlər patoloji prosesin ikinci-üçüncü mərhələsində, o, vəzini əhatə edən orqanlara yayılıb onları zədələdikdə meydana çıxır.
Prostat xərçənginin diaqnostikası və müalicəsi ilə uroloqlar, onkoloqlar və radioterapevtlər birlikdə məşğul olur; müalicə taktikası müasir klinik tövsiyələrə əsasən seçilir.
Prostat vəzi şişləri yaşlı kişilər arasında geniş yayılmışdır – xəstələnənlərin orta yaşı 67 ildir. Son illərdə onkoloqlar patologiyanın “cavanlaşması” tendensiyasını qeyd edirlər. Diaqnostika tezliyinə görə dünyada kişilərdə prostat xərçəngi yalnız ağciyər xərçəngindən geri qalaraq ikinci yeri tutur.
İnkişafın erkən mərhələlərində bədxassəli şiş vəzidə yerləşir. Bu nahiyədə qan dövranının xüsusiyyətləri metastazların yavaş yayılmasına şərait yaradır. Müalicəyə nə qədər tez başlanarsa, xəstə üçün proqnozlar bir o qədər əlverişli olar. 1-2-ci mərhələlərdə radikal müalicə orta hesabla halların 80%-də beşillik sağqalma göstəricilərini təmin edir. Yüksək riskli şişlərdə kombinasiyalı müalicə (məsələn, şüa terapiyasının hormonal terapiya ilə birləşməsi) onillik sağqalma göstəricilərini artırır.
Səbəbləri
Prostat xərçənginin yaranma səbəbləri dəqiq məlum deyil. Hesab olunur ki, xəstəlik orqanizmə provokasiyaedici amillərin təsiri zamanı inkişaf edir, bunlara aşağıdakılar aiddir:
- 45 yaşdan yuxarı yaş (hər növbəti illə risklər artır və 60 yaşdan sonra maksimuma çatır);
- əlverişsiz irsiyyət (qan qohumlarında prostat vəzisi xərçəngi və ya qadın qohumlarda süd vəzisi xərçəngi);
- maddələr mübadiləsinin pozulması;
- immunçatışmazlıqlar;
- endokrin və immun pozğunluqlar;
- kiçik çanaq orqanlarının xroniki iltihabi xəstəlikləri;
- balanslaşdırılmamış qidalanma (yağların artıqlığı, antioksidantların, fitoestrogenlərin çatışmazlığı);
- hipodinamiya.
Mühüm risk amillərindən biri irqi mənsubiyyət hesab olunur. Prostat xərçəngi afroamerikalılar arasında daha tez-tez, asiyalılar arasında isə son dərəcə nadir hallarda rast gəlinir.
Təsnifat
Prostat vəzisi törəmələrinin təxminən 90%-i vəzili xərçəngdir (adenokarsinoma). Histoloji tipinə görə həmçinin yastıhüceyrəli, keçidhüceyrəli və differensiasiya olunmamış xərçəng ayırd edilir. Törəmənin son tipə aid olması proqnozları xeyli pisləşdirir.
Şişin bədxassəlilik dərəcəsi və inkişaf meyli prostat xərçənginin indeksinə görə müəyyən edilir. Bu indeks (Gleason balı) bal şəklində hesablanır: biopsiya materialında ən çox rast gəlinən iki şiş quruluşunun normal vəzi toxumasına oxşarlığı qiymətləndirilir və onların balları toplanır. Nəticələr aşağıdakı kimi şərh olunur:
- 6 bala qədər – şiş aşağı aqressivlidir, yavaş böyüməyə meyillidir;
- 7 bal – orta aqressivlik səviyyəli xərçəng;
- 8-10 bal – aşağı differensiasiya olunmuş aqressiv xərçəng, metastaz verməyə meyillidir.
Beynəlxalq TNM təsnifatına görə, bədxassəli törəmə üç xüsusiyyətə görə təsvir olunur: şişin yerli yayılması, regionar limfa düyünlərinə yayılması və uzaq orqanlara metastaz verməsi. Prostat xərçəngində T kateqoriyası şişin santimetrlə ölçüsünə görə deyil, vəzi daxilində və ondan kənarda yayılmasına görə müəyyən edilir:
- T1. Şiş rektal müayinədə əllənmir və görüntüləmə üsulları ilə görünmür; o, prostat əməliyyatından sonra təsadüfən və ya PSA yüksəlməsinə görə aparılan biopsiya ilə aşkar edilir. Bir qayda olaraq, simptomlar olmur.
- T2. Şiş əllənir, lakin vəzinin hüdudlarından kənara çıxmır. “a” alt kateqoriyası bir payın yarısından azının zədələnməsinə, “b” – bir payın yarısından çoxunun zədələnməsinə, “c” – hər iki payın cəlb olunmasına uyğun gəlir. Bütün hallarda vəzinin kapsulu toxunulmaz qalır.
- T3. Şiş kapsuldan kənara çıxır, toxum kisəciklərinə keçə bilər.
- T4. Patoloji prosesə ətraf orqanlar (sidik kisəsi, düz bağırsaq, əzələlər, çanaq divarları) cəlb olunub.
Yekun mərhələ (I–IV) T, N, M kateqoriyaları ilə yanaşı PSA səviyyəsi və Gleason balı nəzərə alınaraq müəyyən edilir. Xəstəliyin mərhələləşdirilməsi müalicənin planlaşdırılmasında və proqnozun tərtib edilməsində mühüm rol oynayır.
Mərhələlər
Prostat vəzi xərçənginin mərhələsi üç göstərici ilə müəyyən edilir: TNM sistemi üzrə şişin yayılması, qanda PSA səviyyəsi və biopsiya materialında şişin aqressivliyi — Gleason balı və onun əsasında hesablanan ISUP qrupu (1-dən 5-ə qədər; qrup nə qədər yüksəkdirsə, şiş bir o qədər aqressivdir).
- I mərhələ — şiş bir payın yarısından azını tutur və ya yalnız biopsiya ilə aşkar edilib, PSA 10 nq/ml-dən aşağıdır, ISUP qrupu 1-dir.
- II mərhələ — şiş vəzinin hüdudlarındadır, lakin daha böyük həcm tutur, PSA 10–20 nq/ml arasındadır və ya ISUP qrupu 2–4-dür.
- III mərhələ — şiş kapsuldan kənara, toxum kisəciklərinə və ya qonşu orqanlara keçib, yaxud PSA 20 nq/ml-dən yüksəkdir, ya da ISUP qrupu 5-dir; limfa düyünləri və uzaq metastazlar yoxdur.
- IV mərhələ — regionar limfa düyünləri zədələnib (IVA) və ya uzaq metastazlar, ən çox sümüklərdə, aşkar edilib (IVB).
Bu göstəricilərə əsasən xəstələr həmçinin aşağı, orta və yüksək risk qruplarına bölünür: aşağı riskli şişlərdə bəzən aktiv müşahidə kifayət edir. Mərhələni həkim rektal müayinə, PSA, MRT, biopsiya, zərurət olduqda sümük sintiqrafiyası və ya PET-KT nəticələrinə əsasən müəyyən edir; o, müalicə üsulunun seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin birinci mərhələsi demək olar ki, həmişə simptomsuz inkişaf edir – kişi hətta xəstə olduğunu şübhələnmir. Prostat xərçənginin erkən əlamətləri qeyri-spesifikdir, adenoma və ya xroniki prostatitin təzahürlərinə bənzəyir. Xərçəng şişinin inkişafı aşağıdakı simptomlarla müşayiət oluna bilər:
- tez-tez sidik ifrazına çağırış;
- sidik ifrazının çətin başlanması (kişi güc sərf etməli olur);
- zəif sidik axını (parabolik formadan xətti formaya keçir);
- sidik ifrazından sonra sidik kisəsinin natamam boşalması hissi;
- sidik saxlaya bilməmə.
Proqressivləşən prostat vəzisi xərçənginin əlamətləri:
- erektil disfunksiya;
- sidik ifrazı zamanı ağrılar;
- fasiləli sidik axını, sidik ifrazı aktının sonunda – sidiyin damcı-damcı ayrılması;
- ejakulyasiya zamanı ağrı;
- qarnın aşağı hissəsində, aralıq nahiyəsida və belində ağrı;
- sidikdə və/və ya toxum mayesində qan;
- arxa keçiddə təzyiq hissi.
İrəliləmiş patoloji proses digər daxili orqanların şiş hüceyrələri ilə zədələnməsi – metastazların orqanizm boyunca yayılması ilə xarakterizə olunur. Yerli simptomlara daxili orqanların funksiyalarının pozulması (öskürək, qanlı balğam çıxarma, sümük ağrıları, paradoksal sınıqlar, nəcislə qan ifrazı və başqaları), habelə intoksikasiya əlamətləri (zəiflik, yuxululuq, ürəkbulanma, çəki itirilməsi, subfebril temperatur və digərləri) qoşulur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Prostat xəstəliklərinin diaqnostikası ilə uroloqlar məşğul olur. Həkimin bu orqanın strukturunda törəməyə şübhəsi hətta ilkin konsultasiya zamanı və rektal barmaq müayinəsi prosesində yarana bilər. Kiçik şişlər bu üsulla müəyyən edilməyə bilər, daha böyükləri isə orqanın həcminin və sıxlığının artmasına səbəb olur, iri bədxassəli törəmələr adətən sağlam toxumalardan xeyli sıx olur, düzgün olmayan formaya və kələ-kötür səthə malikdir. Törəməyə şübhə pasiyentin ətraflı müayinəsi üçün əsasdır.
Prostat vəzisi xərçəngini diaqnoz etmək üçün kişiyə aşağıdakılar təyin edilir:
- onun yüksəlməsini provokasiya edən amillər (prostat masajı) istisna edilməklə prostat-spesifik antigenin (PSA) göstəricilərinin dinamik nəzarəti;
- elastometriya və vaskulyarizasiyanın qiymətləndirilməsi ilə transrektal ultrasəs müayinəsi;
- kontrast gücləndirmə ilə prostatın MRT-si.
Prostat vəzisinin onkopatologiyalarının diaqnostikasının ən informativ və dəqiq üsulu biopsiyadır. Prosedur xüsusi iynə vasitəsilə toxuma fraqmentlərinin götürülməsini nəzərdə tutur. Manipulyasiyalar ultrasəs nəzarəti altında yerinə yetirilir. Nəticələrin informativliyini artırmaq məqsədilə 6-12 nöqtədən biomaterial götürülməsi tələb olunur.
Xidmətlər
Müalicə
Prostat vəzisinin bədxassəli şişlərinin terapiya taktikası fərdi qaydada seçilir. Müalicə xəstəliyin mərhələsindən və şişin histotipindən asılıdır.
Əsas mərhələ cərrahi mərhələdir – prostat vəzisinin çıxarılması həcmində əməliyyat. Əməliyyatdan əvvəl və sonra konservativ üsullardan istifadə oluna bilər.
Xərçəngin inkişafının gec mərhələlərində xəstəliyin proqressivləşməsini ləngitməyə və pasiyentin həyat keyfiyyətini artırmağa yönəlmiş paliativ tədbirlər aparılır. Bu vəziyyətdə cərrahi müdaxilə tövsiyə olunmur, çünki o, xəstəliyin proqnozuna təsir etmir, yalnız zədələnmiş orqanların pozulmuş funksiyalarını müvəqqəti və qismən bərpa edir.
Prostat xərçənginin konservativ müalicəsi çox vaxt kompleks olur və aşağıda göstərilən üsullardan bəzilərini əhatə edə bilər:
- kimyaterapiya;
- şüa terapiyası;
- hədəf (targetli) terapiya;
- immunoterapiya;
- hormonal terapiya.
Prostat vəzisi xərçənginin müalicəsində son işləmələr HIFU-terapiya (ultrasəs dalğaları ilə şiş hüceyrələrinin dağıdılması) və krioablasiyadır. Bu üsullar adətən xərçəngin inkişafının erkən mərhələlərində və pasiyentdə əməliyyata əks göstərişlər (məsələn, ağır müşayiətedici xəstəlik) olduqda tətbiq edilir.
Prostatın çıxarılması əməliyyatı (prostatektomiya) erkən mərhələdə prostat xərçənginin əsas müalicə üsuludur. Klinik vəziyyət imkan verdikdə, laparoskopik avadanlıqdan istifadə etməklə qapalı prostatektomiya aparılır. Orqana çıxış qarnın ön divarındakı deşiklər vasitəsilə formalaşdırılır. Müdaxilə sağlam toxumaların minimal travmatizasiyası ilə müşayiət olunur ki, bu da ağırlaşma riskini azaldır və reabilitasiya dövrünün daha rahat keçməsinə kömək edir.
İri və yayılmış şişlər açıq (laparotomik) əməliyyat prosesində çıxarılır. Prostata çıxış qasıqüstü nahiyədəki kəsik vasitəsilə formalaşdırılır. Üsul travmatikdir və genişləndirilmiş reviziya aparılması və maksimum radikal əməliyyatların (ətraf toxumaların çıxarılması ilə) yerinə yetirilməsi zərurəti olduqda tətbiq edilir.
Reabilitasiya
Reabilitasiya dövrünün xüsusiyyətləri əməliyyatın həcmi və üsulu ilə müəyyən edilir. Əməliyyatdan sonrakı müşahidə 2-5 gün davam edir. Evə buraxıldıqdan sonra fiziki aktivliyi məhdudlaşdırmaq, ağırlıq qaldırmaqdan və istilik prosedurları qəbul etməkdən imtina etmək tövsiyə olunur. Qəbizlik və qazın qarşısını almaq məqsədilə pəhrizə və su rejiminə əməl etmək lazımdır. Sonrakı müalicə (farmakoloji və ya şüa terapiyası kursları) fərdi tərtib edilmiş proqrama uyğun aparılır.
Profilaktika
Prostat xərçənginin inkişaf riskini azaltmaq üçün kişilərə tövsiyə olunur:
- hər il profilaktik müayinələrdən keçmək;
- zərərli vərdişlərdən imtina etmək;
- balanslaşdırılmış qidalanmaq;
- aktiv həyat tərzi sürmək;
- uroloji xəstəlik olduqda – vaxtında və tam həcmdə müalicə olunmaq.
Yadda saxla!
Kişilər prostat xərçənginin erkən simptomlarını çox vaxt prostatitin növbəti residivi ilə səhv salırlar. Məhz buna görə də güclü cinsin çoxlu nümayəndəsi şişlərin ağır formaları ilə üzləşir. Praktikada, 45 yaşdan yuxarı hər bir kişi sağlamlıqla bağlı şikayəti olmasa belə, hər il hərtərəfli uroloji müayinədən keçməlidir. Risk qrupuna aid olduqda diaqnostika ildə iki dəfə göstərilir. Prostat sağlamlığına müntəzəm və diqqətli nəzarət xərçəngi ən erkən inkişaf mərhələlərində, xəstəlik gizli gedişat zamanı, aşkar etməyə imkan verir. Vaxtında və düzgün müalicə kişiyə xəstəliklə tam mübarizə apararaq uzun və aktiv yaşamağa imkan verəcək.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Hamiləlik alınmır: cütlük müayinəyə haradan başlamalıdır?
Hamiləlik çətinliyinin qiymətləndirilməsi yalnız qadının analizlərindən ibarət deyil. Hər iki tərəfin tarixçəsi və məqsədli testlər bir plan daxilində…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
