Sidik axarı şişləri böyrəkdən sidik kisəsinə sidik aparan kanalın divarından inkişaf edən xoşxassəli və ya bədxassəli yenitörəmələrdir. Ən tez-tez sidikdə qan ilə özünü göstərir, müalicəsi əsasən cərrahidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ureter şişləri
- sidik axarının yenitörəmələri
- ureterin urotelial karsinoması
Xəstəlik haqqında
Sidik axarı (ureter) böyrək ləyənindən sidik kisəsinə sidik aparan nazik əzələli borudur. Onun daxili səthi urotel adlanan xüsusi epitel qatı ilə örtülüdür. Sidik axarının şişləri divar hüceyrələrinin, ən çox məhz urotelin, nəzarətsiz çoxalması nəticəsində yaranan toxuma böyümələridir.
Şişlər xoşxassəli və bədxassəli ola bilər, lakin praktikada aşkar edilən yenitörəmələrin əksəriyyəti bədxassəlidir – urotelial (keçid hüceyrəli) karsinomadır. Bu xəstəlik böyrək ləyəninin və sidik kisəsinin oxşar şişləri ilə yaxın qohumdur: eyni risk amilləri ilə bağlıdır və bəzən sidik yollarının bir neçə hissəsində eyni vaxtda və ya ardıcıl yaranır.
Sidik axarı şişləri nadir rast gəlinir, əsasən ahıl yaşlı insanlarda, kişilərdə qadınlara nisbətən daha tez-tez aşkarlanır. Xəstəliyin təhlükəsi ondadır ki, erkən mərhələdə əlamətlər zəif olur və ya olmur, şiş isə sidiyin axınını pozaraq böyrəyin funksiyasını zədələyə, bədxassəli olduqda qonşu toxumalara və uzaq orqanlara yayıla bilər. Vaxtında aşkarlandıqda müasir cərrahi və dərman üsulları yaxşı nəticə əldə etməyə imkan verir.
Səbəbləri
Sidik axarının daxili örtüyü sidikdə olan zərərli maddələrlə uzun müddət təmasda olur, buna görə də xarici amillərin təsirinə çox həssasdır. Şişin yaranmasına bir neçə amilin birgə təsiri səbəb olur. Əsas risk amilləri:
- siqaret çəkmə – ən vacib risk amilidir; tütün tüstüsündəki kanserogenlər sidiklə xaric olur və uroteli zədələyir. Siqaretdən imtina riski tədricən azaldır;
- peşə zərərləri – boya, rezin, kimya, toxuculuq, dəri emalı sənayesində aromatik aminlərlə və digər kimyəvi maddələrlə uzunmüddətli təmas;
- bəzi dərmanların uzunmüddətli və nəzarətsiz qəbulu – keçmişdə geniş istifadə olunan bəzi ağrıkəsicilər, ayrı-ayrı xərçəng əleyhinə preparatlar;
- aristoloxiya turşusu – bəzi bitki mənşəli xalq vasitələrinin tərkibində olan və urotel şişləri ilə əlaqəsi sübut edilmiş toksin; naməlum tərkibli bitki preparatlarının qəbulu risklidir;
- irsi meyil – xüsusilə bağırsaq və uşaqlıq xərçənginə meyil yaradan irsi sindrom (Linç sindromu) olan ailələrdə risk yüksəkdir;
- əvvəllər keçirilmiş sidik kisəsi şişi – urotel şişləri sidik yollarının digər hissələrində də yarana bilər;
- sidik yollarının xroniki iltihabı və daşları – uzunmüddətli qıcıqlanma selikli qişada dəyişikliklərə səbəb olur;
- ahıl yaş – xəstəlik əsasən ahıl yaşlı insanlarda rast gəlinir.
Təsnifat
Sidik axarının bütün yenitörəmələri xoşxassəli və bədxassəli olaraq bölünür.
- Xoşxassəli şişlər – fibroepitelial polip, papilloma, invertləşmiş papilloma və digər nadir törəmələr. Onlar qonşu toxumalara sirayət etmir və metastaz vermir, lakin böyüyərək sidik axarının mənfəzini daralda, sidik axınını poza bilər. Bəzi növləri bədxassəli şişlə birlikdə rast gəlinə bildiyi üçün müşahidə tələb edir.
- Bədxassəli şişlər – əksəriyyəti urotelial karsinomadır. Daha nadir hallarda yastı hüceyrəli xərçəng, adenokarsinoma və digər formalar aşkarlanır. Bədxassəli şişlər divar qatlarına tədricən sirayət edir (invaziya) və limfa düyünlərinə, uzaq orqanlara yayıla bilər.
Böyümə xarakterinə görə mənfəzə doğru böyüyən papilyar və divar boyunca yayılan yastı (infiltrativ) şişlər ayırd edilir. Mikroskopik müayinədə şiş hüceyrələrinin aqressivlik dərəcəsi – aşağı və ya yüksək – müəyyən edilir; bu göstərici müalicə üsulunun seçilməsində həlledicidir.
Mərhələlər
Sidik axarı xərçənginin mərhələsi beynəlxalq TNM sistemi ilə təsvir edilir: T – şişin sidik axarı divarına nüfuz dərinliyi, N – limfa düyünlərinin zədələnməsi, M – uzaq metastazlar.
- 0 mərhələ – şiş yalnız daxili qatın səthindədir: mənfəzə doğru böyüyən papilyar törəmə (Ta) və ya yastı, lakin aqressiv hüceyrələrdən ibarət ocaq (karsinoma in situ, Tis);
- I mərhələ – şiş selikli qişanın altındakı birləşdirici toxuma qatına keçib, əzələ qatı zədələnməyib;
- II mərhələ – şiş əzələ qatına nüfuz edib;
- III mərhələ – şiş sidik axarının divarını keçərək ətrafdakı piy toxumasına yayılıb;
- IV mərhələ – şiş qonşu orqanlara keçib və ya limfa düyünlərində, uzaq orqanlarda metastazlar var.
Mərhələ ilə yanaşı şiş hüceyrələrinin aqressivlik dərəcəsi, ölçüsü və ocaqların sayı nəzərə alınır. Bu məlumatlar əsasında həkim şişi aşağı və ya yüksək risk qrupuna aid edir və müalicə taktikasını seçir.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələlərdə sidik axarı şişlərinin əksəriyyəti özünü büruzə vermir və ya zəif əlamətlərlə gedir. Şikayətlər çox vaxt şiş böyüdükdə və sidik axınını pozduqda yaranır. Mümkün əlamətlər:
- sidikdə qan (hematuriya) – ən tez-tez rast gəlinən əlamətdir; sidik çəhrayı, qırmızı və ya qəhvəyi rəngə boyana bilər, bəzən isə qan yalnız analizdə aşkarlanır. Qan çox vaxt ağrısız olur və dövri olaraq yox ola bilər;
- bel və ya yan nahiyədə ağrı – küt, daimi və ya qan laxtası sidik axarını tutduqda sancı şəklində, qasığa yayılan;
- sidik ifrazının pozulması – tez-tez sidiyə getmə, sidik ifrazı zamanı narahatlıq;
- ümumi əlamətlər – səbəbsiz arıqlama, iştahsızlıq, zəiflik, uzun müddət saxlanan bir qədər yüksək temperatur; bunlar daha çox qabaqlaşmış bədxassəli prosesə xasdır;
- hidronefroz əlamətləri – sidik axınının uzunmüddətli pozulması nəticəsində böyrək ləyəninin genişlənməsi, beldə ağırlıq hissi.
Sidikdə qanın bir dəfə görünüb keçməsi də həkimə müraciət üçün əsasdır – bu əlaməti diqqətsiz qoymaq olmaz.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər sidikdə çoxlu qan və laxtalar varsa, sidik ifrazı tamamilə dayanıbsa, güclü bel sancısı yüksək temperatur və üşütmə ilə müşayiət olunursa, kəskin zəiflik və başgicəllənmə yaranıbsa. Belə vəziyyətlərdə 103-ə zəng etmək lazımdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika şikayətlərin və anamnezin toplanması ilə başlayır: həkim siqaret çəkmə, peşə zərərləri, qəbul edilən dərmanlar, əvvəllər keçirilmiş sidik yolları xəstəlikləri və ailədə şiş halları barədə soruşur. Ümumi müayinə, qarnın və bel nahiyəsinin palpasiyası aparılır.
Diaqnozun təsdiqlənməsi üçün aşağıdakı müayinələrdən istifadə olunur:
- sidiyin ümumi analizi – gözlə görünməyən qanı aşkar edir;
- sidiyin sitoloji müayinəsi – sidikdə şiş hüceyrələrinin axtarılması, xüsusilə yüksək dərəcəli şişlərdə informativdir;
- böyrəklərin və sidik yollarının ultrasəs müayinəsi – böyrək ləyəninin genişlənməsini və iri törəmələri göstərir;
- kompüter tomoqrafiyası ilə uroqrafiya (kontrastlı KT) – sidik axarı şişlərinin aşkar edilməsində əsas üsuldur; şişin yerini, ölçüsünü, qonşu toxumalara və limfa düyünlərinə yayılmasını göstərir. Kontrast maddəyə qarşı əks göstəriş olduqda MRT aparıla bilər;
- ureteroskopiya – sidik axarının içəridən nazik endoskopla müayinəsi; həkim şişi birbaşa görür və biopsiya üçün toxuma nümunəsi götürür;
- sistoskopiya – sidik kisəsində eyni vaxtda şişin olub-olmadığını yoxlamaq üçün;
- qanın ümumi və biokimyəvi analizləri – anemiyanı, böyrək funksiyasını qiymətləndirmək üçün.
Bədxassəli şiş təsdiqləndikdə yayılmanı müəyyən etmək üçün döş qəfəsinin KT-si, lazım olduqda sümüklərin müayinəsi aparılır. Differensial diaqnostika sidik axarı daşı, qan laxtası, böyrək ləyəni şişi, iltihabi daralma və kənardan sıxılma ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- hidronefroz – sidik axınının pozulması nəticəsində böyrəyin genişlənməsi və funksiyasının tədricən itməsi;
- böyrək çatışmazlığı – xüsusilə hər iki tərəf zədələndikdə və ya tək böyrəkdə;
- pielonefrit – sidiyin durğunluğu fonunda böyrəyin infeksion iltihabı;
- qanaxma və anemiya – uzunmüddətli və ya güclü hematuriya nəticəsində;
- metastazlar – limfa düyünlərinə, ağciyərlərə, qaraciyərə, sümüklərə yayılma;
- residiv – müalicədən sonra sidik kisəsində və ya qarşı tərəfin sidik yollarında yeni şişin yaranması.
Müalicə
Sidik axarı şişlərinin müalicəsinin əsasını cərrahi üsullar təşkil edir. Taktika şişin xarakterindən, mərhələsindən, aqressivlik dərəcəsindən, ölçüsündən, böyrək funksiyasından və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılı olaraq onkouroloq tərəfindən müəyyən edilir.
- Endoskopik orqanqoruyucu müalicə – kiçik, tək, aşağı dərəcəli şişlərdə, eləcə də tək böyrəyi və ya ağır böyrək çatışmazlığı olan pasiyentlərdə tətbiq olunur. Ureteroskop sidik kanalı və sidik kisəsi vasitəsilə sidik axarına yeridilir, şiş lazerlə kəsilir və ya dağıdılır. Bu üsul böyrəyi qorumağa imkan verir, lakin müntəzəm endoskopik nəzarət tələb edir.
- Sidik axarının seqmentar rezeksiyası – bəzi hallarda, əsasən sidik axarının aşağı hissəsindəki şişlərdə zədələnmiş hissə kəsilib çıxarılır və sidik axarı sidik kisəsinə yenidən tikilir.
- Radikal nefroureterektomiya – iri, çoxocaqlı və ya yüksək dərəcəli şişlərdə böyrəyin, bütün sidik axarının və onun sidik kisəsinə açıldığı sahədəki divarın kiçik hissəsinin birlikdə çıxarılması. Əməliyyat açıq, laparoskopik və ya robot vasitəsilə aparıla bilər; lazım olduqda regional limfa düyünləri də çıxarılır.
Əlavə müalicə üsulları:
- əməliyyatdan sonra sidik kisəsinə birdəfəlik kimyaterapiya preparatının yeridilməsi – sidik kisəsində residiv riskini azaldır;
- sistem kimyaterapiyası (adətən platin preparatları əsasında) – əməliyyatdan əvvəl və ya sonra, yüksək risk qrupunda və yayılmış prosesdə;
- immunoterapiya (immun yoxlama nöqtəsi inhibitorları) və hədəf terapiya – qabaqlaşmış və metastatik hallarda;
- şüa terapiyası – seçilmiş hallarda, xüsusilə simptomları yüngülləşdirmək məqsədilə.
Pasiyentin rolu da vacibdir: siqaretdən imtina, kifayət qədər maye qəbulu, təyin edilmiş nəzarət müayinələrindən vaxtında keçmək. Sidikdə qan olduqda özbaşına «böyrək çayları», bitki mənşəli vasitələr və ya hemostatik dərmanlar qəbul etmək, müayinəni təxirə salmaq yolverilməzdir – bu, diaqnozu gecikdirir.
Reabilitasiya
Bərpa dövrünün müddəti müdaxilənin növündən asılıdır. Endoskopik əməliyyatdan sonra pasiyent adətən qısa müddətdə evə buraxılır; sidik axarında bir müddət xüsusi drenaj borusu (stent) saxlanıla bilər. Açıq və laparoskopik əməliyyatlardan sonra hospitalizasiya daha uzun çəkir.
- bərpa dövründə ağırlıq qaldırmaq və intensiv fiziki yüklənmə həkim icazə verənə qədər məhdudlaşdırılır;
- bir böyrək çıxarıldıqdan sonra qalan böyrəyin funksiyasına müntəzəm nəzarət edilir, böyrək üçün toksik dərmanlardan çəkinmək lazımdır;
- residiv riski səbəbindən uzunmüddətli müşahidə vacibdir: sistoskopiya, sidiyin sitoloji müayinəsi və KT həkimin müəyyən etdiyi qrafik üzrə təkrarlanır;
- kimyaterapiya alan pasiyentlərə qidalanma, infeksiyalardan qorunma və yan təsirlərin idarə edilməsi barədə tövsiyələr verilir.
Profilaktika
Sidik axarı şişlərinin spesifik profilaktikası yoxdur, lakin risk amillərini azaltmaq mümkündür:
- siqaretdən tam imtina – ən effektiv profilaktik tədbirdir;
- kimyəvi maddələrlə işləyərkən fərdi qoruyucu vasitələrdən istifadə və əmək təhlükəsizliyi qaydalarına riayət;
- ağrıkəsici və digər dərmanları uzun müddət həkim nəzarəti olmadan qəbul etməmək;
- tərkibi məlum olmayan bitki mənşəli xalq vasitələrindən çəkinmək;
- kifayət qədər maye qəbulu, sidik yolları infeksiyalarının və daşlarının vaxtında müalicəsi;
- sidikdə qan aşkar edildikdə dərhal uroloqa müraciət etmək;
- keçmişdə sidik kisəsi şişi olan və ya Linç sindromu daşıyan şəxslərin həkimin təyin etdiyi müntəzəm müayinələrdən keçməsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sidikdə qan və ya bel ağrısı olduqda uroloqa müraciət etmək lazımdır. Bədxassəli şiş təsdiqləndikdə müalicəni onkouroloq və klinik onkoloq birgə planlaşdırır.
Yadda saxla!
- Sidik axarı şişləri nadirdir, lakin aşkar edilənlərin əksəriyyəti bədxassəlidir, buna görə vaxtında diaqnostika həlledicidir.
- Sidikdə qan, hətta ağrısız və bir dəfəlik olsa belə, uroloji müayinə tələb edir.
- Siqaret çəkmə əsas risk amilidir; ondan imtina xəstəliyin və residivin riskini azaldır.
- Müalicədən sonra sidik kisəsində və digər sidik yollarında residiv mümkündür, ona görə də müntəzəm nəzarət müayinələri vacibdir.
Suallar və cavablar
Ağrısız hematuriya sidik yollarının şişlərinin ən tipik əlamətlərindən biridir, eyni zamanda daş, infeksiya və digər səbəblərlə də bağlı ola bilər. Qan bir dəfə görünüb keçsə belə, uroloqa müraciət etmək və müayinədən keçmək lazımdır.
Xeyr, xoşxassəli şişlər də mövcuddur, məsələn, fibroepitelial polip. Lakin praktikada aşkar edilən şişlərin əksəriyyəti bədxassəlidir. Şişin xarakterini yalnız biopsiya və ya çıxarılmış toxumanın mikroskopik müayinəsi dəqiq müəyyən edir.
Kiçik, tək və aşağı dərəcəli şişlərdə endoskopik orqanqoruyucu müalicə mümkündür. İri və ya aqressiv şişlərdə isə böyrək və sidik axarının birlikdə çıxarılması daha etibarlı nəticə verir. Qərar müayinə nəticələrinə və böyrəklərin funksiyasına əsasən qəbul edilir.
Bəli, qalan böyrək sağlamdırsa, əksər insanlar bir böyrəklə tam dəyərli həyat sürür. Bunun üçün böyrək funksiyasına müntəzəm nəzarət etmək, təzyiqi və qan şəkərini normada saxlamaq, böyrəyə zərərli dərmanları həkimsiz qəbul etməmək lazımdır.
Urotel şişləri sidik yollarının müxtəlif hissələrində təkrar yarana bilər, ən çox da sidik kisəsində. Müntəzəm sistoskopiya yeni ocaqları erkən, kiçik ölçüdə aşkar etməyə və vaxtında müalicə etməyə imkan verir.
Əksər hallarda xəstəlik irsi deyil və siqaret, kimyəvi maddələr kimi xarici amillərlə bağlıdır. Lakin Linç sindromu kimi irsi vəziyyətlərdə risk yüksəkdir. Ailədə bağırsaq, uşaqlıq və sidik yolları şişləri varsa, bunu həkimə bildirmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
