Xaya xərçəngi xaya toxumasından inkişaf edən bədxassəli şişdir və gənc kişilərdə ən çox germinogen şişlər şəklində rast gəlinir. Ağrısız xaya kütləsi tipik əlamətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Testikulyar xərçəng
- xayaların bədxassəli şişi
- xayanın germinogen şişi
Xəstəlik haqqında
Xaya xərçəngi kişi cinsiyyət vəzisinin — xayanın (testisin) toxumasından inkişaf edən bədxassəli şişdir. Əksər hallarda şiş spermatozoidlərin əmələ gəldiyi rüşeym (germinogen) hüceyrələrindən başlayır, daha nadir hallarda xayanın hormon ifraz edən hüceyrələrindən və ya stromasından inkişaf edir.
Ümumi onkoloji xəstəliklər arasında xaya xərçəngi nadirdir, lakin gənc və orta yaşlı kişilərdə ən çox rast gəlinən bərk şişlərdən biridir. Xəstəlik uşaqlarda da (xüsusi histoloji tiplər) müşahidə oluna bilər. Əksər hallarda yalnız bir xaya zədələnir, ikitərəfli şiş nadirdir.
Bəzi tiplər sürətlə böyüyür və erkən metastaz verir, ilk növbədə qarın boşluğunun arxa hissəsindəki (retroperitoneal) limfa düyünlərinə. Bununla belə, xaya xərçəngi müalicəyə ən yaxşı cavab verən bədxassəli şişlərdən hesab olunur: müasir müalicə ilə hətta yayılmış mərhələlərdə də əksər pasiyentlərdə uzunmüddətli remissiyaya nail olmaq mümkündür. Erkən aşkar etmək müalicənin həcmini azaldır və nəticəni yaxşılaşdırır.
Səbəbləri
Xaya xərçənginin dəqiq səbəbi məlum deyil, xəstəlik multifaktorial hesab olunur. Germinogen şişlərin əksəriyyəti xayada uzun illər «sakit» qalan dəyişmiş hüceyrələrdən — germinogen hüceyrələrin in situ neoplaziyasından inkişaf edir. Riski artıran sübut olunmuş amillər:
- kriptorxizm — xayanın xayalığa enməməsi; risk hətta əməliyyatla xaya yerinə endirildikdən sonra da qalır, lakin erkən yaşda aparılan əməliyyat onu azaldır;
- keçirilmiş xaya xərçəngi — bir xayada şiş olmuş kişidə digər xayada da şişin yaranma ehtimalı yüksəkdir;
- ailə anamnezi — atada və ya qardaşda xaya xərçənginin olması;
- bəzi genetik vəziyyətlər, məsələn, Klaynfelter sindromu və cinsi inkişafın pozulmaları;
- xayanın atrofiyası və kişi sonsuzluğu — spermatogenezin pozulması bəzən riskin artması ilə müşayiət olunur;
- İİV infeksiyası — bəzi müşahidələrdə riskin artması ilə əlaqələndirilir.
Xayalıq travması xərçəngə səbəb olmur, lakin çox vaxt şişin təsadüfən aşkar edilməsinə gətirir. Avtomobil oturacağının qızdırılması, sıx alt paltarı kimi gündəlik amillərin rolu sübut olunmayıb.
Növləri
Histoloji quruluşuna görə xaya şişləri bir neçə qrupa bölünür:
- Seminoma — ən çox rast gəlinən germinogen şişdir, adətən daha yavaş böyüyür və şüa terapiyasına, kimyaterapiyaya çox həssasdır;
- Qeyri-seminomatoz germinogen şişlər — embrional karsinoma, sarı kisə şişi, xoriokarsinoma, teratoma və onların qarışıq formaları; daha aqressiv ola bilər, tez-tez şiş markerlərinin artması ilə müşayiət olunur;
- Qarışıq germinogen şişlər — seminoma və qeyri-seminomatoz komponentlərin birlikdə olması; müalicədə qeyri-seminoma kimi qiymətləndirilir;
- Qeyri-germinogen şişlər — Leydiq və Sertoli hüceyrələrindən inkişaf edən stromal şişlər; nadirdir, hormon pozğunluqları ilə (məsələn, döş vəzilərinin böyüməsi) müşayiət oluna bilər.
Yaşlı kişilərdə xayada aşkar edilən şiş çox vaxt ilkin xaya xərçəngi deyil, limfomanın təzahürü olur.
Mərhələlər
Mərhələ TNM beynəlxalq təsnifatına və qanda şiş markerlərinin səviyyəsinə əsasən müəyyən edilir:
- I mərhələ — şiş xaya ilə məhdudlaşır (toxum ciyəsinə və ya xayalığa keçə bilər), limfa düyünlərində və uzaq orqanlarda metastaz yoxdur;
- II mərhələ — retroperitoneal limfa düyünlərində metastazlar var; düyünlərin ölçüsünə görə alt mərhələlərə bölünür;
- III mərhələ — uzaq limfa düyünlərində və ya orqanlarda (ağciyər, qaraciyər, beyin, sümüklər) metastazlar, yaxud şiş markerlərinin çox yüksək səviyyəsi.
Yayılmış xəstəlikdə həkimlər həmçinin proqnoz qruplarını (yaxşı, aralıq, zəif) müəyyən edirlər — bu, kimyaterapiyanın intensivliyini seçməyə kömək edir.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələlərdə xaya xərçəngi ümumi vəziyyətə təsir etmir və çox vaxt pasiyentin özü tərəfindən aşkar edilir. Əsas əlamətlər:
- xayalardan birində ağrısız düyün, bərkimə və ya sıxlaşma;
- xayanın ölçüsünün və ya formasının dəyişməsi, xayalığın asimmetriyası;
- xayalıqda ağırlıq hissi, qasıqda və ya qarnın aşağı hissəsində küt, sızıltılı ağrı;
- xayalıqda maye yığılması (hidrosele) — şişin müşayiətçisi ola bilər;
- döş vəzilərinin böyüməsi və həssaslığı — bəzi şişlərin hormon ifrazı ilə bağlıdır;
- gec mərhələlərdə: bel ağrısı (retroperitoneal limfa düyünlərinin böyüməsi), öskürək və təngnəfəslik (ağciyər metastazları), boyunda böyümüş limfa düyünləri, zəiflik, arıqlama.
Uşaqlarda xayada şiş adətən xayalığın ağrısız böyüməsi kimi valideynlər tərəfindən aşkar edilir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər xayada qəfil, kəskin ağrı yaranıbsa, xayalıq şişib qızarıbsa, ağrı ürəkbulanma və qusma ilə müşayiət olunursa — bu, xayanın burulması ola bilər və saatlar ərzində cərrahi yardım tələb edir; belə halda dərhal 103 çağırmaq lazımdır. Ağrısız düyün aşkar etdikdə isə uroloqa yaxın günlərdə müraciət etmək lazımdır, «özü keçib gedəcəyini» gözləmək olmaz.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Uroloq şikayətləri və anamnezi (kriptorxizm, ailədə xərçəng) öyrənir, hər iki xayanı, qasıq və qarın nahiyəsini, limfa düyünlərini, döş vəzilərini palpasiya edir. Diaqnozun dəqiqləşdirilməsi üçün aparılır:
- xayalığın ultrasəs müayinəsi — əsas üsuldur; törəmənin xayanın daxilində olub-olmadığını, ölçüsünü və strukturunu göstərir, ikinci xayanı da qiymətləndirir;
- qanda şiş markerləri — alfa-fetoprotein, xorionik qonadotropinin beta-subvahidi və laktatdehidrogenaz; diaqnoz, mərhələ, proqnoz və müalicəyə nəzarət üçün vacibdir; əməliyyatdan əvvəl və sonra təyin edilir;
- qarın boşluğunun, çanağın və döş qəfəsinin kompüter tomoqrafiyası — limfa düyünlərində və ağciyərlərdə metastazların axtarışı;
- maqnit-rezonans tomoqrafiyası — mübahisəli hallarda xayalığın, göstəriş olduqda baş beyninin müayinəsi;
- ümumi və biokimyəvi qan analizi, hormon profili — ümumi vəziyyəti və müalicəyə hazırlığı qiymətləndirmək üçün.
Xayadan dəri vasitəsilə iynə ilə biopsiya götürülmür, çünki bu, şiş hüceyrələrinin yayılma riskini artırır. Son diaqnoz qasıq kəsiyi ilə xayanın çıxarılmasından sonra toxumanın histoloji müayinəsinə əsasən qoyulur — beləliklə, əməliyyat həm diaqnostik, həm də müalicəvi məqsəd daşıyır.
Differensial diaqnostika orxit və epididimit, hidrosele, spermatosele, varikosele, xayanın burulması və xoşxassəli kistlərlə aparılır.
Müalicə
Müalicə şişin histoloji tipi, mərhələsi və marker səviyyələri nəzərə alınaraq uroloq, onkoloq və radioterapevtdən ibarət komanda tərəfindən planlaşdırılır.
Radikal qasıq orxiektomiyası — zədələnmiş xayanın toxum ciyəsi ilə birlikdə qasıq kəsiyi vasitəsilə çıxarılması — demək olar ki, bütün pasiyentlər üçün müalicənin ilk addımıdır. İstəyə görə eyni vaxtda və ya sonradan xayalığa silikon protez yerləşdirilə bilər. Seçilmiş hallarda (tək xaya, ikitərəfli kiçik şişlər) orqanqoruyucu əməliyyat mümkündür.
Əməliyyatdan sonrakı taktika:
- Aktiv müşahidə — I mərhələdə, residiv riski aşağı olduqda; müntəzəm marker analizi və tomoqrafiya ilə ciddi nəzarət tələb edir;
- Kimyaterapiya — platin əsaslı kombinə edilmiş sxemlər; residiv riskini azaltmaq və ya metastazları müalicə etmək üçün tətbiq olunur;
- Şüa terapiyası — əsasən seminomada, retroperitoneal limfa düyünlərinin məhdud zədələnməsi zamanı;
- Retroperitoneal limfadenektomiya — limfa düyünlərinin cərrahi çıxarılması; əsasən qeyri-seminomatoz şişlərdə, kimyaterapiyadan sonra qalıq törəmələr olduqda;
- Yüksək dozalı kimyaterapiya və kök hüceyrə transplantasiyası — nadir hallarda, residiv zamanı.
Müalicə nəslə və hormon fonuna təsir edə bilər. Buna görə əməliyyatdan və kimyaterapiyadan əvvəl spermanın dondurularaq saxlanması (kriokonservasiya) barədə həkimlə danışmaq tövsiyə olunur. Hər iki xaya çıxarıldıqda ömürlük testosteronla əvəzedici hormon terapiyası təyin edilir.
Xalq üsulları, «immuniteti gücləndirən» vasitələr və müalicənin təxirə salınması xəstəliyin yayılmasına imkan verir — bu, müalicə edilə bilən şişi ağır vəziyyətə çevirə bilər.
Reabilitasiya
Orxiektomiyadan sonra bərpa adətən tez keçir: bir neçə həftə ağır fiziki yüklənmədən çəkinmək, yaranın gigiyenasına əməl etmək tövsiyə olunur. Bir xayanın çıxarılması, bir qayda olaraq, cinsi funksiyaya və testosteron səviyyəsinə ciddi təsir etmir.
Müalicədən sonra uzun illər müntəzəm nəzarət — marker analizləri, görüntüləmə müayinələri, hormon səviyyəsinin, ürək-damar sisteminin və böyrək funksiyasının yoxlanılması — vacibdir, çünki residivlər çox vaxt ilk illərdə aşkar edilir və vaxtında tapıldıqda yaxşı müalicə olunur. Kimyaterapiya almış kişilərə siqareti tərgitmək, çəkiyə və qan təzyiqinə nəzarət etmək xüsusilə tövsiyə olunur.
Profilaktika
Xaya xərçənginin qarşısını tam almaq mümkün deyil, lakin onu erkən aşkar etmək olar:
- xayaların ayda bir dəfə özünü-müayinəsi — isti duşdan sonra hər xayanı barmaqlar arasında yumşaq yoxlamaq, ölçüsünə, sıxlığına və düyünlərə diqqət etmək;
- oğlan uşaqlarında kriptorxizmin vaxtında, erkən yaşda cərrahi müalicəsi;
- kriptorxizm keçirmiş, ailə anamnezi olan və ya bir xayasında şiş olmuş kişilərin uroloq nəzarətində olması;
- sonsuzluq səbəbindən müayinə olunan kişilərdə xayaların ultrasəs müayinəsi;
- xayada hər hansı dəyişiklik aşkar edildikdə müraciəti təxirə salmamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Xayada düyün və ya dəyişiklik aşkar etdikdə uroloqa müraciət etmək lazımdır. Diaqnoz təsdiqləndikdən sonra müalicə uroloq və onkoloq birgə aparır; uşaqlarda — uşaq uroloqu və uşaq onkoloqu.
Yadda saxla!
- Xayada ağrısız düyün — uroloqa müraciət üçün kifayət qədər əsasdır, ağrının olmaması xəstəliyin «təhlükəsiz» olduğunu göstərmir.
- Xaya xərçəngi müalicəyə ən yaxşı cavab verən şişlərdən biridir, xüsusən erkən aşkar edildikdə.
- Ayda bir dəfə özünü-müayinə bir neçə dəqiqə çəkir və həyatı xilas edə bilər.
- Müalicədən əvvəl spermanın saxlanması barədə həkimlə danışın.
- Müalicədən sonra müntəzəm nəzarət müayinələrini buraxmayın.
Suallar və cavablar
Əsas müayinələr xayalığın ultrasəs müayinəsi və qanda şiş markerlərinin təyinidir, yayılmanı qiymətləndirmək üçün kompüter tomoqrafiyası aparılır. Müalicə zədələnmiş xayanın qasıq kəsiyi ilə çıxarılmasından başlayır, sonrakı taktika — müşahidə, kimyaterapiya və ya şüa terapiyası — şişin tipi və mərhələsinə görə multidissiplinar komanda tərəfindən seçilir.
Əksər hallarda qalan xaya kifayət qədər hormon və spermatozoid istehsal edir, buna görə uşaq sahibi olmaq mümkündür. Lakin kimyaterapiya və şüa terapiyası spermatogenezi müvəqqəti və ya uzunmüddətli zəiflədə bilər. Buna görə müalicədən əvvəl spermanın dondurularaq saxlanması tövsiyə olunur.
Panikaya düşmədən, lakin gecikdirmədən uroloqa müraciət edin. Xayada düyünlərin bir hissəsi xoşxassəli olur, lakin bunu yalnız müayinə, xüsusən ultrasəs müayinəsi ilə müəyyən etmək olar. Özbaşına isti kompres, masaj və ya antibiotik qəbulu ilə vaxt itirmək olmaz.
Xeyr, travmanın xaya xərçənginə səbəb olduğu sübut olunmayıb. Sadəcə, zədədən sonra kişi xayasını daha diqqətlə yoxlayır və əvvəlcədən mövcud olan şişi aşkar edir. Travmadan sonra şişkinlik və ya düyün keçmirsə, mütləq həkimə göstərmək lazımdır.
Protez tibbi zərurət deyil və xayanın funksiyasını əvəz etmir, yalnız kosmetik məqsəd daşıyır. Bəzi kişilər üçün o, psixoloji rahatlıq yaradır. Protezin qoyulub-qoyulmaması və bunun vaxtı barədə qərar həkimlə birlikdə verilir.
Residiv mümkündür, ən çox müalicədən sonrakı ilk illərdə. Buna görə həkim müntəzəm marker analizləri və görüntüləmə müayinələri təyin edir. Vaxtında aşkar edilmiş residiv əksər hallarda uğurla müalicə olunur.
Mövzu üzrə məqalələr
Sidik qaçırma gündəlik həyatınıza mane olur?
Öskürəndə və ya qəfil sidiyə getmək ehtiyacı yarananda sidik qaçırma fərqli mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər. Düzgün tipin müəyyənləşdirilməsi…
İstiqamət: Urologiya / Ginekologiya
MAR-testi: nəticə təkbaşına sonsuzluğu izah edirmi?
MAR-testi spermatozoidlərlə əlaqəli anticisimləri qiymətləndirə bilər. Lakin o, hər cütlük üçün ilkin müayinə deyil və təkbaşına reproduktiv diaqnoz…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Xayadan nümunə götürülməsi: biopsiya ilə sperm axtarışı eynidirmi?
Xaya biopsiyası diaqnostik toxuma qiymətləndirilməsi və ya reproduktiv prosedurla əlaqəli ola bilər. Müdaxilənin məqsədi əvvəlcədən dəqiq izah edilməlidir.
İstiqamət: Andrologiya / Reproduktologiya
Hamiləlik alınmır: cütlük müayinəyə haradan başlamalıdır?
Hamiləlik çətinliyinin qiymətləndirilməsi yalnız qadının analizlərindən ibarət deyil. Hər iki tərəfin tarixçəsi və məqsədli testlər bir plan daxilində…
İstiqamət: Reproduktologiya / Andrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
