Sarkoma sümük və ya yumşaq toxumaların mezenximal hüceyrələrindən inkişaf edən bədxassəli şişlər qrupudur. Çoxsaylı histoloji alt tipləri mövcuddur.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Sarkoma yumşaq toxumaları və sümükləri zədələyir. Birləşdirici toxuma hüceyrələrindən inkişaf edir. Bir qayda olaraq, dəqiq səbəb amilini müəyyən etmək mümkün olmur. Şiş hüceyrələrdəki genetik dəyişikliklər (mutasiyalar) nəticəsində yaranır; irsi sindromlar, əvvəllər aparılmış şüa terapiyası və immunçatışmazlıq riski artırır.
Şiş istənilən orqanda inkişaf edə bilər, çünki hər yerdə birləşdirici toxuma strukturları mövcuddur. Üz, boyun, baş, yuxarı və aşağı ətraflar, döş qəfəsi, qarın, çanaq və s. sarkomaları ayırd edilir.
Səbəbləri
Sarkomaların əksəriyyətinin dəqiq səbəbi məlum deyil. Şiş birləşdirici toxuma hüceyrələrinin DNT-sində baş verən mutasiyalar nəticəsində yaranır, bu mutasiyalar isə çox vaxt heç bir aşkar səbəb olmadan meydana çıxır. Xəstəliyin inkişaf riskini artıran amillər bunlardır:
- əvvəllər başqa şişə görə aparılmış şüa terapiyası — sarkoma illər sonra şüalanmış nahiyədə yarana bilər (günəş şüaları isə sarkoma üçün sübut olunmuş risk amili deyil);
- irsi sindromlar: Li-Fraumeni sindromu, neyrofibromatoz, irsi retinoblastoma və s.;
- bəzi kimyəvi maddələrlə (vinilxlorid, arsen birləşmələri, bəzi herbisidlər) uzunmüddətli təmas;
- limfa axınının xroniki pozulması (limfostaz), məsələn, limfa düyünləri çıxarıldıqdan sonra;
- immun sisteminin mutasiyaya uğramış hüceyrələri seçib məhv etmək qabiliyyətində olmadığı immunçatışmazlıq vəziyyəti — məsələn, HİV infeksiyası və ya transplantasiyadan sonra immunosupressiv terapiya; bu zaman virusla əlaqəli sarkomalar (Kaposi sarkoması) inkişaf edə bilər.
Mərhələlər
Sarkomaların mərhələsi TNM sistemi üzrə müəyyən edilir, lakin xərçəngdən fərqli olaraq burada şişin bədxassəlilik dərəcəsi (G1–G3) həlledici rol oynayır. Yumşaq toxuma və sümük sarkomaları, həmçinin şişin yerləşdiyi nahiyə (ətraflar, gövdə, qarın arxası sahə, baş-boyun) üçün meyarlar bir qədər fərqlənir. Gövdə və ətrafların yumşaq toxuma sarkomalarında:
- I mərhələ — aşağı dərəcəli (G1) şiş, limfa düyünləri və metastazlar yoxdur: IA — 5 sm-ə qədər, IB — daha böyük.
- II mərhələ — 5 sm-ə qədər ölçüdə orta və ya yüksək dərəcəli şiş.
- III mərhələ — 5 sm-dən böyük orta və ya yüksək dərəcəli şiş: IIIA — 5–10 sm, IIIB — 10 sm-dən böyük.
- IV mərhələ — regionar limfa düyünləri zədələnib və ya uzaq metastazlar var, ən çox ağciyərlərdə.
Mərhələni həkim MRT, döş qəfəsinin KT-si, zərurət olduqda PET-KT və biopsiya nəticələrinə əsasən müəyyən edir. O, əməliyyatın həcminə, şüa terapiyasının əməliyyatdan əvvəl və ya sonra aparılmasına və kimyaterapiyanın zəruriliyinə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Xəstəlik uzun müddət simptomsuz gedir və insan xəstəliyin mövcudluğu barədə heç şübhələnmir. İlkin mərhələlərdə xəstəliyin təzahürləri qeyri-spesifikdir:
- iştahanın azalması;
- görünən səbəb olmadan çəki itkisi;
- tez yorulma və ümumi zəiflik;
- iltihabi xəstəlik əlamətləri olmadan subfebril temperatur (37,5°C-dək).
Spesifik simptomlar daha sonra, insan bədənində dəri altında sıxlaşma aşkar etdikdə meydana çıxır. Sarkomalar xüsusilə tez-tez budda inkişaf edir, lakin mezenxima (əzələ, vətər) olan istənilən sahədə meydana çıxa bilər. Xəstəlik başlanğıcda rəng baxımından sağlam dəridən fərqlənmir, gec mərhələlərdə tünd-bənövşəyi-göyümtül rəng alır, ağrılılıq meydana çıxır.
Ağciyər toxumasında metastazlar (metastazlaşmanın sevimli yeri) meydana çıxdıqda nəfəs darlığı, öskürək, döş qəfəsində sıxılma hissi yaranır. Qaraciyər prosesə qoşulduqda ağrılar sağ qabırğaaltı nahiyədə lokallaşır, qələvi fosfatazanın aktivliyi yüksəlir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Müayinənin ilk mərhələsi tipik dəyişiklikləri aşkarlamaq üçün qeyri-spesifik laborator diaqnostikadır. Bu mərhələdə göstərişdir:
- ümumiklinik qan analizi və sidik analizi;
- qanın biokimyəvi testi;
- genişləndirilmiş koaqulogramma.
- zədələnmiş sahənin və yaxınlıqda yerləşən oynağın rentgenoqrafiyası,
- yumşaq toxumaların ultrasəs skanlaşdırılması,
- sümüklərin sintiqrafiyası,
- kompüter və maqnit-rezonans tomoqrafiyası.
Atipik hüceyrələri aşkarlamaq üçün zədələnmiş sahədən biopsiya, göstərişlərə əsasən sümük iliyi punksiyası aparılır, bununla yanaşı biomaterialın düzgün götürülməsi vacibdir.
Sarkomalar tez-tez ağciyər toxumasına metastaz verir. Buna görə xəstənin müayinəsi çərçivəsində ağciyərlərin rentgenoqrafiyası və/və ya kompüter tomoqrafiyası aparılır. Bu məlumatlar fərdiləşdirilmiş müalicə proqramının tərtib edilməsi üçün zəruridir.
Xatırlamaq vacibdir ki, xəstəlik nə qədər tez diaqnostika olunarsa, yaşama göstəriciləri bir o qədər yaxşı olar. Buna görə ən kiçik narahatlıq zamanı ilkin müayinə üçün həkimə müraciət etmək lazımdır.
Xidmətlər
Müalicə
Sarkomaların müalicəsi müxtəlif ixtisas həkimlərinin cəlb edilməsi ilə kompleks yanaşma tələb edir.
- Cərrahi müdaxilə.
- Şüa terapiyası.
- Kimyaterapiya.
Sarkomalar tərkibində də şiş hüceyrələri olan psevdokapsula ilə əhatələnmişdir. Buna görə onkologiyanın müasir prinsiplərinə uyğun olaraq həkimlər qişanı zədələməmək və beləliklə şiş prosesinin diseminasiyasına səbəb olmamaq üçün şişi maksimum diqqətlə götürürlər. Bununla yanaşı ikinci prinsipə – etibarlı qanaxma dayandırılmasına ciddi riayət olunur, çünki bədxassəli hüceyrələr qan axını ilə yayıla bilər. Şişin bədxassəlilik dərəcəsi yüksək, ölçüsü böyük olduqda və ya rezeksiya kənarlarında şiş hüceyrələri aşkar edildikdə əməliyyatdan sonrakı dövrdə patoloji dəyişmiş zonanın şüalanması aparılır.
Bəzi xəstələrdə əməliyyatdan əvvəl şüalanma aparıla bilər. Şüa terapiyası törəmənin ölçüsünü azaltmağa, əməliyyat üçün optimal şərait yaratmağa, əməliyyatdan sonrakı dövrün aparılması üçün lazım olan şüa enerjisinin miqdarını azaltmağa imkan verir.
Kimyaterapiya diseminə olunmuş şiş prosesində əsas müalicə üsuludur, Ewing sarkoması və osteosarkoma kimi bəzi növlərdə isə əməliyyatdan əvvəl və sonra standart müalicənin tərkib hissəsidir. Preparatın növü, kombinasiya zərurəti, müalicənin müddəti xəstənin yaşı və prosesin yayılma dərəcəsi ilə müəyyən olunur.
Sarkomaların müalicəsindən sonra 5 il ərzində dinamik müşahidə vacibdir. Standart müayinələr döş qəfəsinin kompüter tomoqrafiyası və əməliyyatdan sonrakı çapığın ultrasəs skanlaşdırılmasıdır.
Yumşaq toxuma sarkoması olduqda xəstələr diaqnostik və müalicəvi xidmətlərin tam spektrini ala bilərlər. Əsas müalicə kursu keçirildikdən sonra insan orqanizmin vəziyyətindəki mümkün kənarlaşmaları vaxtında aşkarlamaq üçün müşahidə altında olur. Dünya standartına uyğun keyfiyyətli onkoloji yardım göstərilir.
Profilaktika
Sarkomaların spesifik profilaktikası yoxdur: əksər hallarda xəstəlik aydın xarici səbəb olmadan yaranır. Buna baxmayaraq, bir sıra məlum risk amillərinin təsirini azaltmaq mümkündür.
- Əsaslandırılmış şüalanma. Keçmişdə aparılmış şüa terapiyası illər sonra sarkoma riskini artırır; buna görə şüa müayinələri və müalicəsi yalnız göstəriş olduqda aparılmalı, şüa terapiyası almış insanlar isə şüalanma nahiyəsində yeni şişkinliyə diqqət yetirməlidir.
- Peşə təhlükəsizliyi. Vinilxlorid, bəzi herbisidlər və digər kimyəvi maddələrlə işləyərkən fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə edin.
- İrsi sindromlar. Li-Fraumeni sindromu, neyrofibromatoz, irsi retinoblastoma olan ailələrdə tibbi-genetik məsləhət və həkimin təyin etdiyi müntəzəm müayinələr xəstəliyi erkən aşkar etməyə imkan verir.
- Uzunmüddətli limfostazın (məsələn, döş xərçənginin müalicəsindən sonra qolda ödemin) həkim nəzarəti altında müalicəsi.
- İmmun çatışmazlığa nəzarət — HİV infeksiyasının müalicəsi və immunosupressiv terapiyanın həkim nəzarəti ilə aparılması.
Yadda saxla!
Sarkoma nadir xəstəlikdir və yumşaq toxumalardakı şişkinliklərin əksəriyyəti xoşxassəli olur. Lakin bəzi əlamətlər onkoloji sayıqlıq tələb edir və gecikmədən müayinə üçün əsasdır.
Aşağıdakı hallarda planlı, lakin tezliklə həkimə müraciət edin:
- 5 sm-dən böyük və ya getdikcə böyüyən şişkinlik;
- əzələ içində dərin yerləşən, hərəkətsiz törəmə;
- çıxarıldıqdan sonra yenidən yaranan düyün;
- sümükdə, xüsusilə gecələr güclənən davamlı ağrı və ya oynaq nahiyəsində şişkinlik;
- şüa terapiyası almış nahiyədə yeni törəmə.
Şişkinliyi əvvəlcə MRT və biopsiya ilə müayinə etmədən çıxarmağa tələsməyin: planlaşdırılmamış əməliyyat sonrakı müalicəni çətinləşdirir. Sarkomaların müalicəsi bu şişlər üzrə təcrübəli onkoloji komanda tərəfindən aparılmalıdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Yuinq sarkoması
- Ağciyər xərçəngi
- Anal kanal xərçəngi
- Bağırsaq xərçəngi
- Bazalioma
- Böyrək xərçəngi
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Çənbər bağırsaq xərçəngi
- Dəri xərçəngi
- Dərialtı, birləşdirici və digər yumşaq toxuma şişləri
- Diş əti xərçəngi
- Düz bağırsaq xərçəngi
- Kor bağırsaq xərçəngi
- Mədə xərçəngi
- Mədə-bağırsaq traktının qastrointestinal stromal şişi
Suallar və cavablar
Xeyr, sarkoma yoluxucu xəstəlik deyil, o, birləşdirici toxuma hüceyrələrinin DNT-sində baş verən mutasiyalar nəticəsində yaranır və bir insandan digərinə heç bir yolla ötürülmür. Xəstə ilə ünsiyyət, birgə yaşayış və gündəlik təmas tamamilə təhlükəsizdir. Mutasiyaların əksəriyyəti aşkar səbəb olmadan meydana çıxır, bəziləri isə əvvəllər aparılmış şüa terapiyası kimi amillərlə əlaqələndirilir.
Sarkomaların əksəriyyəti irsi deyil, ancaq bəzi nadir genetik sindromlar, məsələn ailəvi şiş sindromları, bu xəstəliyə meyilliliyi artıra bilər. Belə sindromlar bütün sarkoma hallarının yalnız kiçik bir hissəsini təşkil edir. Ailəsində gənc yaşda bir neçə onkoloji xəstəlik halı olan şəxslərə genetik məsləhətləşmə faydalı ola bilər. Ailə tarixçənizi onkoloqla paylaşmaq fərdi risklərin qiymətləndirilməsinə kömək edir.
Bu, şişin yerləşdiyi yerdən, ölçüsündən və ətraf toxumalara yayılma dərəcəsindən asılıdır. Bəzi hallarda cərrah əzvi qoruyan əməliyyat apara bilir, digər hallarda isə funksiyanın bir hissəsinin itirilməsi qaçılmaz ola bilər. Müasir yanaşmalarda mümkün qədər funksiyanı qorumağa çalışılır, lazım gəldikdə əməliyyatdan sonra reabilitasiya proqramı təyin olunur. Konkret nəticəni əməliyyatdan əvvəl cərrah sizinlə müzakirə edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Effektiv kombinasiya: cərrahiyyə + hipertermokimyaterapiya
Klinikanın onkocərrah həkimləri cərrahi üsulların qarındaxili hipertermokimyaterapiya ( Xaypek (HIPEC) ) ilə birləşdirilməsindən istifadə edərək pasiyentlərin həyatını xilas…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Haypek (HIPEC)
Bəzi onkoloji xəstəliklərin nəticəsi olan peritoneal karsinomatozun müalicəsi üçün bizim Onkomərkəzimizdə qabaqcıl Haypek (HIPEC) üsulu - hipertermik intraperitoneal…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
