Mədə xərçəngi mədə selikli qişasından inkişaf edən bədxassəli şişdir və ən geniş yayılmış histoloji tipi adenokarsinomadır. Diaqnoz endoskopiya və biopsiya ilə təsdiqlənir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qastrik xərçəng
- qastrokarsinoma
- mədənin bədxassəli şişi
Xəstəlik haqqında
Mədə xərçənginin müalicəsi ilə onkoloq məşğul olur.
Mədə xərçəngi orqanın epitel hüceyrələrindən inkişaf edir. Əvvəlcə şiş mədənin selikli qişasını zədələyir, böyüdükcə isə əzələ və seroz qişalara nüfuz edərək orqanın divarını dağıdır.
Mədənin bədxassəli şişləri adətən 40-60 yaşlı şəxslərdə, daha çox kişilərdə diaqnostikləşdirilir. Xəstələrin təxminən 80%-i qabaqlaşmış formalı xəstələrdir. Onların əksəriyyətində metastazlar aşkarlanır. Onkopatologiyaların ümumi strukturunda mədənin bədxassəli şişləri yetkin əhali arasında ölüm səbəbi kimi üçüncü yeri tutur.
Əksər hallarda şişlər vəzi hüceyrələrinin bədxassəli transformasiyası zamanı əmələ gəlir (adenokarsinoma). Təxminən 6%-i yastıhüceyrəli xərçəngin payına düşür. Digər formalara isə çox daha az rast gəlinir.
Mədənin bədxassəli şişlərinin xüsusiyyəti onların metastazlaşmaya meyilliliyidir. İkincili ocaqlar limfa düyünlərində, mədə-bağırsaq traktının (MBT) digər şöbələrində, ağciyərlərdə aşkarlana bilər.
Onlar müxtəlif disfunksiyalara və daxili qanaxmalara səbəb olur.
Səbəbləri
Mədənin selikli qişası hüceyrələrinin çevrilmə mexanizmi alimlərə hələ də tam məlum deyil. Meylləndirici amillər kimi qəbul edilir:
- əlverişsiz ailə anamnezi (yaxın qohumlarda həzm traktı xərçəngi halları);
- MBT orqanlarının xroniki xəstəlikləri;
- helikobakterioz;
- keçirilmiş mədə əməliyyatları;
- zərərli vərdişlər (siqaretçəkmə, alkoqol qəbulu);
- kimyəvi maddələrin toksik təsiri.
Şişin inkişafını stress, zəhərlənmə, dərman qəbulu, diyetdə kobud pozuntular (tərəvəz və meyvə çatışmazlığı, hisə verilmiş məhsullardan, yağlı qidadan, yarımfabrikatlardan sui-istifadə və s.) provokasiya edə bilər.
Təsnifat
Onkoloji xəstəliklərin beynəlxalq təsnifatı (TNM) patoloji prosesin üç xarakteristika üzrə qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur:
- T (ilkin şişin yayılması). Sıfırıncı mərhələyə (Tis) epitel daxilində yerləşən, bazal membranı keçməyən xərçəng uyğun gəlir, birinciyə ― şişin selikli və ya selikaltı qatda yerləşməsi, ikinciyə ― əzələ qatının cəlb olunması, üçüncüyə ― seroz qişaaltı qatın zədələnməsi, dördüncüyə ― seroz qişanın və ya yaxınlıqdakı orqanların cəlb olunması.
- N (limfa düyünlərinə metastazlaşma). Sıfırıncı mərhələdə limfatik strukturlar cəlb olunmur, birincidə — atipik hüceyrələr 1–2 regional limfa düyünündə aşkarlanır, ikincidə — 3–6 regional düyündə, üçüncüdə isə 7 və daha çox regional limfa düyünü zədələnir. Uzaq limfa düyünlərində metastazlar N deyil, M kateqoriyasına aid edilir.
- M (uzaq orqanlarda metastazlar). Sıfırıncı mərhələdə ikincili şişlər yoxdur, birincidə — uzaq orqanlarda və ya uzaq limfa düyünlərində aşkarlanır.
İlkin şişin ölçüsündən, yerləşmə xüsusiyyətlərindən və metastazların yayılmasından asılı olaraq, hər mərhələdə alt mərhələlər (A, B, C) ayırd edilir.
Mərhələlər
Mədə xərçənginin mərhələsi TNM sistemi üzrə müəyyən edilir: şişin mədə divarına nüfuz dərinliyi (T), zədələnmiş limfa düyünlərinin sayı (N) və uzaq metastazlar (M) birlikdə qiymətləndirilir.
- 0 mərhələ — yüksək dərəcəli displaziya və ya in situ xərçəng: dəyişikliklər selikli qişanın səthindədir.
- I mərhələ — şiş selikli və selikaltı qatla məhdudlaşır (erkən mədə xərçəngi) və ya əzələ qatına çatıb; limfa düyünləri zədələnməyib və ya bir-iki düyün zədələnib. Bəzi erkən şişlər endoskopik yolla çıxarıla bilər.
- II mərhələ — şiş divarın daha dərin qatlarına keçib və ya bir neçə limfa düyünü zədələnib.
- III mərhələ — şiş seroz qişadan keçib və ya qonşu orqanlara yayılıb, çoxsaylı limfa düyünləri zədələnib.
- IV mərhələ — uzaq metastazlar: qaraciyərdə, qarın pərdəsində, yumurtalıqlarda, uzaq limfa düyünlərində və ya ağciyərlərdə.
Mərhələni həkim endoskopiya, endosonoqrafiya, KT, zərurət olduqda diaqnostik laparoskopiya və əməliyyatdan sonrakı histoloji tədqiqat nəticələrinə əsasən müəyyən edir. II–III mərhələlərdə çox vaxt əməliyyatdan əvvəl və sonra kimyaterapiya aparılır, buna görə mərhələ müalicənin ardıcıllığını və həcmini müəyyən edir.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin erkən mərhələləri çox vaxt gizli gedir. Bu dövrdə şişlər təsadüfən — başqa xəstəliklə əlaqədar müayinə zamanı və ya həzm traktı patologiyasının qeyri-spesifik simptomlarının meydana çıxması ilə əlaqədar aşkarlanır.
Xəstəliyin manifestasiyası adətən xəstəliyin 2-3-cü mərhələsində baş verir. Bu zaman aşağıdakı simptomlar meydana çıxa bilər:
- ürəkyanma;
- xoşagəlməz gəyirmə;
- yeməkdən sonra qarında ağırlıq;
- bəzi qida məhsullarına ikrah hissi;
- meteorizm;
- ürəkbulanma;
- iştahanın azalması;
- zəiflik;
- tez yorulma;
- əsassız çəki itkisi;
- subfebrilitet.
Gec mərhələlərdə simptomlar ağırlaşmalarla (qanaxma, qonşu və ya uzaq orqanların zədələnməsi) şərtlənir. 3-4-cü mərhələlərdə xərçəngin təzahürləri aşağıdakılar ola bilər:
- qanlı qusma;
- melena (qatran rəngli nəcis);
- müxtəlif lokalizasiyalı küt və kəskin ağrılar;
- ifadəli arıqlama (tükənmə həddində);
- az miqdarda qida qəbulunda mədənin dolması hissi;
- asit (qarın boşluğunda maye toplanması);
- sarılıq və s.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Mədə xərçənginin əsas diaqnostika metodu ― FQDS-dir (fibroqastroduodenoskopiya). Prosedur zamanı mədə boşluğuna endoskop (ucunda kamera və manipulyator olan çevik boru) daxil edilir. Kameradan olan görüntü monitora ötürülür. Selikli qişa öyrənilərkən şişin lokalizasiyası və onun təxmini ölçüsü müəyyən edilir. Histoloji tipi müəyyən etmək üçün biopsiya (çevrilmə ocağından toxuma nümunəsi götürülməsi) aparılır. Alınmış fraqment morfoloji ekspertizaya göndərilir. Tədqiqatın nəticələrinə əsasən diaqnozun verifikasiyası aparılır və şişin bədxassəlilik dərəcəsi qiymətləndirilir.
Bu məlumatlar müalicə taktikasının seçilməsində vacibdir. Şişin ölçülərini qiymətləndirmək üçün rentgenoloji tədqiqatlar aparılır. Limfa düyünlərinin və digər orqanların vəziyyətini qiymətləndirmək üçün KT və ya kontrastlı MRT aparılır. Əlavə olaraq onkomarkerlərə görə laboratoriya analizləri aparılır.
Müalicə
Demək olar ki, bütün hallarda onkoloji xəstəliklərin müalicəsi radikal və konservativ üsulların tətbiqi ilə kompleks şəkildə aparılır. Terapevtik taktika şişin histoloji tipi və xəstəliyin inkişaf mərhələsi nəzərə alınmaqla fərdi qaydada seçilir.
Mədə xərçənginin əsas müalicə üsulu cərrahi əməliyyatdır. Erkən mərhələlərdə orqanın qismən saxlanılması mümkündür, gec mərhələlərdə isə tam çıxarılması aparılır.
Qalıq bədxassəli hüceyrələri məhv etmək məqsədilə şişəleyhinə terapiya müdaxilədən əvvəl və ya sonra təyin edilə bilər. Əməliyyata yararsız şişlərdə paliativ yanaşma tətbiq olunur.
Həkimlər xəstəliyin proqressivləşməsini yavaşlatmaq və xəstənin həyat keyfiyyətini artırmaq üçün əllərindən gələni edirlər.
Mədə xərçəngində kimyaterapiya və hədəfli terapiya kursları aparılır. Birinci halda şiş hüceyrələrinə zərərli təsir göstərən, onların bölünmə proseslərini bloklayaraq şişin böyüməsini ləngidən toksik xüsusiyyətli preparatların müxtəlif kombinasiyaları tətbiq olunur. Kimyaterapiyanın əlverişsiz təsiri preparatların sağlam hüceyrələrə toksik təsiridir, buna görə də müalicə kifayət qədər ağır keçirilir.
Hədəfli preparatlar molekulyar-genetik səviyyədə bədxassəli hüceyrələrə qarşı yaxınlığa malikdir. Onlar hüceyrənin həyat dövrünə daxil olur və onun ölümünə səbəb olur. Belə maddələr sağlam hüceyrələrə əhəmiyyətli təsir göstərmir, xəstələr isə müalicəni (kimyaterapiya ilə müqayisədə) daha yaxşı keçirirlər.
Cərrahi müalicə
Xərçəngin cərrahi müalicə üsulları mədənin qismən və ya tam çıxarılmasını nəzərdə tutur. Orqanı qoruyucu əməliyyatlar xəstəliyin inkişafının ilkin mərhələlərində aparılır və mədənin 30-60%-nin (şişin lokalizasiyasından asılı olaraq yuxarı və ya aşağı hissəsinin) çıxarılmasını nəzərdə tutur. Orqanın bütövlüyü anastomoz yaradılması yolu ilə bərpa edilir.
Qastrektomiya orqanın tam çıxarılmasını nəzərdə tutur. Çox vaxt əməliyyat zamanı limfodissesksiya (regional limfa düyünlərinin çıxarılması) aparılır. Total qastrektomiya zamanı mədə və ətraf toxumalar çıxarılır. Bədxassəli hüceyrələrin nüfuz etdiyi orqanlar qismən və ya tam çıxarılmalıdır. MBT-nin funksiyaları anastomozlar vasitəsilə bərpa edilir.
Şişin çıxarılması məqsədəuyğun olmadıqda, paliativ əməliyyatlar zamanı MBT-nin keçiriciliyi bərpa edilir. Bu məqsədlə yalançı mədə formalaşdırılır (şişi «yan keçməklə») və ya stent quraşdırılır (sonuncu şişin böyüməsini ləngidir və ətraf toxumalara təzyiqi azaldır).
Reabilitasiya
Cərrahi əməliyyatdan sonra ağırlaşmaların profilaktikası üçün medikamentoz terapiya aparılır. Pasiyentə ömür boyu riayət etməli olduğu pəhriz təyin edilir. Remissiyaya nail olduqdan sonra bütün onkoloji xəstələr laboratoriya və instrumental diaqnostikanın aparılması ilə onkoloqun yanında mütəmadi kompleks müayinələrdən keçməlidirlər.
Profilaktika
Onkopatologiyaların əksəriyyətinin inkişaf mexanizmi tam öyrənilmədiyi üçün xərçəngdən məqsədyönlü şəkildə qoruya biləcək tədbirlər mövcud deyil. Lakin trigger amillərin təsirini minimuma endirmək hər bir insanın öz əlindədir. Xəstəlik riskini aşağıdakı tədbirlərin köməyi ilə azaltmaq mümkündür:
- profilaktik müayinələr;
- MBT xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi;
- rasional qidalanma;
- zərərli vərdişlərdən imtina.
Yadda saxla!
Əksər hallarda mədənin bədxassəli şişləri xəstələrin endoskopiyadan qorxması səbəbindən uzun müddət diaqnostikləşdirilməmiş qalır. Prosedurunu həqiqətən xoşagəlimli adlandırmaq olmaz. Lakin bu, MBT patologiyalarının, o cümlədən xərçəngönü mərhələdə erkən diaqnostikasının «qızıl standartı»dır, belə ki, bu mərhələdə müalicə diaqnostik prosedurla eyni zamanda aparılır. Müasir tibb mərkəzlərində endoskopik müayinələr medikamentoz yuxu vəziyyətində aparılır. Tibbi yardımın göstərilməsinin beynəlxalq standartları xəstənin psixoloji rahatlığının təmin edilməsini nəzərdə tutur. Əsas odur ki, bu tələbin həyata keçirilməsi üçün şərait olsun.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Mədə xərçənginin diaqnostikası və müalicəsi ilə qastroenteroloq və onkoloq, cərrahi mərhələdə isə cərrah-onkoloq məşğul olur. Əsas diaqnostik üsul fibroqastroduodenoskopiyadır, zəruri hallarda toxuma nümunəsi götürülür. Diaqnoz təsdiqləndikdən sonra müalicə planını — cərrahi əməliyyat, kimyaterapiya və ya bunların birləşməsini — bir neçə mütəxəssisin birgə qərarı ilə onkoloq müəyyənləşdirir. Konkret yanaşma xəstəliyin mərhələsindən asılıdır.
Yaxın qohumlarda mədə-bağırsaq traktı xərçəngi hallarının olması riski bir qədər artıra bilər, çünki bəzi genetik amillər xəstəliyə meyillik yaradır. Bu, xəstəliyin mütləq inkişaf edəcəyi demək deyil — helikobakter infeksiyası, qidalanma tərzi və zərərli vərdişlər də əhəmiyyətli rol oynayır. Ailə tarixçəsi olan şəxslərə həkim adətən daha diqqətli müşahidə və vaxtaşırı endoskopik müayinə tövsiyə edir.
Bəli, müalicə olunmadıqda mədə xərçəngi divarın bütün qatlarına nüfuz edərək qonşu orqanlara keçə, limfa düyünlərinə və uzaq orqanlara, məsələn qaraciyərə, yayıla bilər. Xəstələrin əksəriyyətinin gec mərhələdə aşkarlanmasının səbəbi məhz simptomların uzun müddət gizli qalmasıdır. Bu baxımdan risk qrupunda olan şəxslərə müntəzəm müayinə tövsiyə olunur. Yayılma dərəcəsi müalicə taktikasının seçilməsində həlledici amillərdən biridir.
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Effektiv kombinasiya: cərrahiyyə + hipertermokimyaterapiya
Klinikanın onkocərrah həkimləri cərrahi üsulların qarındaxili hipertermokimyaterapiya ( Xaypek (HIPEC) ) ilə birləşdirilməsindən istifadə edərək pasiyentlərin həyatını xilas…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Haypek (HIPEC)
Bəzi onkoloji xəstəliklərin nəticəsi olan peritoneal karsinomatozun müalicəsi üçün bizim Onkomərkəzimizdə qabaqcıl Haypek (HIPEC) üsulu - hipertermik intraperitoneal…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Klinikanın onkokonsiliumu iş başında: həkimlər onkoloji pasiyentdə yuxarı boş venanın stentlənməsini apardılar
İlk növbədə ürək-damar sisteminin patologiyaları ilə bağlı olan sivilizasiya xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə əlilliyə və ölümə görə birinci…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi / Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
