Oynaq travmaları oynaq səthləri, kapsul, bağlar, vətərlər və ətraf toxumaların müxtəlif zədələnmələrini əhatə edir. Diaqnostika zədənin mexanizmi və klinik əlamətlərə əsaslanır.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Oynaqların travmatik zədələnmələri müxtəlif anatomik strukturları əhatə edə bilər. Bu kateqoriyaya yumşaq toxumaların əzilmələri, sümüklərin çıxıqları, oynaqdaxili və oynaqətrafı sınıqlar, bağ-vətər kompartmentinin dartılması və cırılmaları daxildir.
Oynaq travmaları müxtəlif şəraitdə yarana bilər. Bəzi hallarda söhbət məişət travmatizmindən, digərlərində – idman, üçüncülərində isə istehsalat travmatizmindən gedir. Bundan başqa, oynaqlar kifayət qədər tez-tez yol-nəqliyyat hadisələri və ya təbii fəlakətlər (dağıdıcı zəlzələlər, daşqınlar və s.) nəticəsində zədələnir.
Oynaq travmatizminin klinik təzahürləri qeyri-spesifikdir və çox zaman konkret patoloji vəziyyətin differensial diaqnostikasını aparmağa imkan vermir. Əsas simptomlar müxtəlif dərəcədə ifadə olunan ağrı hissləri, yumşaq toxuma strukturlarının şişkinliyi və qançırları, oynağın funksional vəziyyətinin pozulmasıdır. Yekun diaqnoz rentgenoqrafiya, ultrasəs skanlaşdırma, artroskopiya, kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası vasitəsilə aparıla bilən vizuallaşdırma müayinəsinin nəticələri əsasında qoyulur. Əlavə müayinə proqramını müalicə edən həkim ilkin diaqnoza əsaslanaraq hər bir xəstə üçün fərdi tərtib edir.
Travmanın ağırlığından asılı olaraq müalicə konservativ və ya cərrahi üsullarla aparılır. Cərrahi müalicə zəruri olduqda əməliyyat əsasən artroskopik üsulla aparılır.
Səbəbləri
Oynaq travmalarının səbəbləri aşağıdakılar ola bilər:
- sümüklərin birləşmə nahiyəsinə birbaşa zərbə;
- əzələlərin həddindən artıq yığılması;
- idman məşqlərinin icra texnikasına əməl edilməməsi;
- ayağın burulması;
- yol-nəqliyyat hadisəsi;
- atəşli silah yaralanması.
Oynaqlar müxtəlif şəraitdə travma ala bilər. Bu amili nəzərə alaraq məişət, idman, istehsalat, nəqliyyat travmatizmi ayırd edilir.
Oynağın travmatik zədələnmə ehtimalı müəyyən şəraitlərdə artır, bunlara aiddir:
- xəstədə artıq çəki olması, bu, oynaqdaxili və oynaqətrafı strukturlara yükün artması ilə müşayiət olunur;
- oynağın və onu əhatə edən toxumaların degenerativ-distrofik zədələnməsi (osteoartroz);
- sümüyün azalmış mineral möhkəmliyi (osteoporoz);
- sümük-əzələ sisteminin qeyri-normal quruluşunun anadangəlmə və qazanılmış formaları;
- peşə zərərləri, məsələn, stomatoloqlarda (işçi əlin biləyi və dirsək-bilək oynaqlarının həddindən artıq gərginləşməsi ilə əlaqədardır).
Təsnifat
Təsnifata əsasən, oynaq travmalarının aşağıdakı növləri fərqləndirilir:
- əzilmə – səthi yerləşən yumşaq toxuma strukturları zədələnir (damarların cırılması və ardınca qansızma baş verir);
- oynağı əhatə edən və ya onun boşluğu daxilində yerləşən bağ strukturlarının dartılması və cırılmaları (tam və ya qismən);
- sınıq – oynaq kapsulunun yanında da, oynağın daxilində də keçə bilən sümük toxumasının zədələnməsi;
- çıxıq – hərəkətli oynaqda sümüklərin qarşılıqlı yerləşməsinin pozulması, bu, kapsulun cırılması ilə müşayiət oluna bilər;
- sınıq-çıxıq – eyni travma almış sümükdə həm sınığın, həm də çıxığın eyni zamanda olması;
- meniskin – yalnız diz oynağında olan xüsusi qığırdaq təbəqəsinin – travmatik zədələnməsi.
Klinik mənzərə
Oynaq travmasının spesifik simptomları zədələnmənin növü ilə müəyyən edilir. Travmatik zədələnmənin əksər hallarında qeyri-spesifik universal təzahürlər – ağrı, şişkinlik, qansızmalar və maraqlanan oynağın funksiyasının pozulması olur. Travma nə qədər ciddi olarsa, simptomatika bir o qədər aydın ifadə olunur.
Spesifik təzahürlər aşağıdakılar ola bilər:
- oynaqda fizioloji amplitüddən artıq olan qeyri-təbii hərəkətlilik – bağların cırılması üçün xarakterikdir;
- patoloji hərəkətlilik – konkret oynaq üçün xarakterik olmayan passiv hərəkətlərin icrası imkanı (adətən tam sınıqdan xəbər verir);
- ətrafın vizual müəyyən edilən əyilməsi, bu, yerdəyişməli sınıqlarda, tam liqamentar cırılmada və ya çıxıqda müşahidə oluna bilər (bu halda deformasiya xüsusilə nəzərə çarpır);
- oynağın həcminin artması, konturların hamarlaşması, flüktuasiya əlamətinin (mayenin daxili yerdəyişməsinin) meydana çıxması – oynağın boşluğunda qanın toplanması ilə təzahür edən hemartroz kimi vəziyyət üçün xarakterikdir;
- krepitasiya – palpasiya zamanı sümük qırıntılarının cüzi yerdəyişməsi ilə əlaqəli xarakterik xırçıltı (bu əlamət sınığın xeyrinə şəhadət edir).
Oynağı örtən dərinin bütövlüyü pozulduqda həkimlər açıq travmadan danışırlar. Qapalı zədələnmədə oynaq üzərindəki dəri intakt qalır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Əlavə müayinə proqramı elə tərtib edilir ki, travmatik zədələnmənin xarakterini və onun topikasını dəqiqləşdirmək mümkün olsun. Əsas diaqnostika üsulları aşağıdakılardır:
- rentgenoqrafiya – sümük toxumasının vəziyyətini qiymətləndirmək üçün ən informativ üsul;
- ultrasəs skanlaşdırma – yumşaq toxuma strukturlarını, xüsusilə əzələ-vətər, bağ kompartmentini, oynaq kapsulunun, meniskin və sümüklərin oynaşan səthlərini örtən qığırdaq lövhəsinin vəziyyətini öyrənməyə kömək edir;
- kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası – bu üsullar öyrənilən nahiyənin qat-qat skanlarını əldə etməyə imkan verir (bu zaman KT sıxlığı yüksək olan strukturlar üçün, MRT isə sıxlığı aşağı olan toxumalar üçün daha informativdir);
- artroskopiya – oynağın daxildən vəziyyətini əyani qiymətləndirmək üçün onun boşluğuna alətlərin daxil edilməsi, bu zaman böyüdülmüş şəkil aparatın ekranına ötürülür (diaqnostik artroskopiya lazım gəldikdə müalicəvi artroskopiyaya qədər genişləndirilə bilər).
Xidmətlər
Müalicə
Oynaq travmasının müalicəsi zədələnmənin növündən və lokalizasiyasından asılıdır. Bəzi hallarda konservativ tədbirlər kifayət edir, digərlərində isə cərrahi müdaxilə tələb olunur.
Konservativ müalicənin əsas istiqamətləri aşağıdakılar ola bilər:
- travma almış ətraf üçün funksional istirahətin təmin edilməsi, bu, travmanın növündən asılı olaraq müxtəlif üsullarla həyata keçirilə bilər (yaylıq sarğı, elastik sarğı, gips sarğısı və ya longeta qoyulması, polimer sarğı qoyulması, ortez taxılması və s.);
- ağrının aradan qaldırılmasına kömək edən və aseptik iltihab əlamətlərini aradan qaldıran qeyri-steroid iltihab əleyhinə preparatların qəbulu;
- oynağın punksiyası – böyük hemartrozda tökülmüş qanı çıxarmaq və oynaqdaxili təzyiqi azaltmaq üçün;
- fizioterapevtik prosedurlar – kəskin proses sakitləşdikdən sonra tətbiq olunur və oynaqətrafı və oynaqdaxili toxumalarda mikrosirkulyasiyanın və mübadilə proseslərinin yaxşılaşdırılmasına yönəlib.
Yerdəyişməli sınıqlarda onların əl ilə repozisiyası aparılır, lazım gəldikdə skelet dartılması qoyulur. Digər hallarda yerdəyişmə cərrahi yolla aradan qaldırılır, ardınca metal konstruksiya ilə fiksasiya edilir.
Çıxıqlarda miorelaksasiya ilə adekvat ağrısızlaşdırma altında manual repozisiya aparılır. Bundan sonra düzəlişin uğurluluğuna rentgen-nəzarət aparılır və gips/polimer sarğı qoyulur.
Meniskin zədələnməsi və bağların tam cırılması zamanı artroskopik müdaxilələr aparılır. Onlar minimal invazivlik və qısa bərpa dövrü ilə fərqlənir.
Reabilitasiya
Oynaq travmalarından sonra reabilitasiya funksionallığın mümkün qədər tam bərpasına (müxtəlif müstəvilərdə hərəkət həcminin bərpasına) yönəlmişdir. Bərpa müalicəsi alınan zədənin xarakteri nəzərə alınmaqla hər bir xəstə üçün fərdi seçilir. Kompleks reabilitasiyanın əsas komponentləri bunlardır:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi – əzələ dəstələrinin dartılmasına və möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş məşqlər seçilir;
- masaj – əzələlərin dərin işlənməsinə və oynaqətrafı, oynaqdaxili toxumalarda mikrosirkulyasiyanın yaxşılaşdırılmasına yönəlmişdir;
- fizioprosedurlar – bərpa müalicəsinin müxtəlif mərhələlərində müxtəlif istiqamətli prosedurlar seçilir;
- kinezioteypləmə – oynaq nahiyəsinə yükün bərabər paylanmasına kömək edən xüsusi teyplər yapışdırılır.
Profilaktika
Oynaq travmalarının profilaktikası gündəlik həyatda, istehsalatda və idmanla məşğul olarkən təhlükəsizlik tədbirlərinə əməl olunmasını nəzərdə tutur. Avtomobil idarə edərkən yol hərəkəti qaydalarına əməl etmək vacibdir. Yollar və səkilər buz bağladıqda lazım olmadıqca evdən çıxmamaq tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Oynaq travması tez-tez hemartrozla müşayiət olunur, onun müalicəsinin nəticələri istifadə olunan üsullardan birbaşa asılıdır, həmçinin patoloji vəziyyətə səbəb olan amillərlə korrelyasiya edir. Aparılan müalicə manipulyasiyalarının xarakteri müşahidənin erkən və uzaq dövrlərində ağırlaşmaların formalaşma riskini müəyyən edə bilər. Məsələn, posttravmatik hemartrozun nəticəsində sonrakı erkən osteoartritin (oynaqda iltihabi prosesin) inkişafı üçün kifayət qədər tez-tez şərait yaranır. Bəzi oynaqlarda anklioza (çapıq toxumasının çoxalması hesabına oynağın hərəkətliliyinin tam itirilməsinə) çevrilən fibroz inkişaf edə bilər. Eksperimental olaraq müəyyən edilmişdir ki, zədələnmiş oynaqdan qanın aspirasiyasının 48 saat gecikdirilməsi uzunmüddətli əlavə təsirlərə səbəb olmaq üçün kifayətdir. Buna görə də oynaq travmasından sonra vaxtında travmatoloqa müraciət etmək vacibdir.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
