Anafilaktik şok (anaphylaxis) — bu, orqanizmin müdafiə mexanizmlərinin allergenlə təmasda həddindən artıq güclü reaksiya verdiyi, sürətlə inkişaf edən vəziyyətdir. Anafilaksiyanın bu variantı allergik reaksiyanın ən təhlükəli təzahürlərindən biri hesab olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Allergik şok
Tarixi məlumatlar
«Anafilaksiya» adını sonradan almış fenomenin ilk elmi təsviri XX əsrin əvvəlinə aiddir. Dəniz canlılarının toksinlərinin təsirini öyrənən tədqiqatçılar Ş. Rişe və P. Portye gözlənilməz qanunauyğunluq aşkar etmişlər: maddənin təkrar yeridilməsi qoruyucu reaksiya deyil, təcrübə heyvanlarının vəziyyətinin sürətlə pisləşməsinə səbəb olurdu. Sonralar bu işə görə onlara Nobel mükafatı verilmiş, «anafilaktik şok» termini isə ani tipli ağır, həyat üçün təhlükəli reaksiyanın adı kimi tibbi dilə daxil olmuşdur.
Sonrakı onilliklər ərzində həkimlər anafilaksiyanın formalaşmasında iştirak edən immun cavab mexanizmlərini tədricən dəqiqləşdirmiş və yeni təhrikedici amilləri (dərman komponentləri, qida zülalları və s.) aşkar etmişlər. Həmçinin anafilaktik şokun səciyyəvi əlamətləri və onun yaranma riskinin artdığı şərait müəyyən edilmişdir: allergenin təkrar təsiri, orqanizmin sensibilizasiyası və müəyyən irsi meyllilik. Bu gün həkimlər anlayırlar ki, anafilaksiya yerli reaksiya deyil, sürətlə inkişaf edə bilən və pasiyentin vəziyyətinin ani qiymətləndirilməsini tələb edən genişmiqyaslı immun sistemi pozğunluğudur.
Səbəbləri
Anafilaktik şokun səbəbləri müxtəlif ola bilər. Lakin bütün hallarda əsas şərt orqanizmdə artıq yüksək həssaslıq formalaşmış maddənin təkrar daxil olması olur. Sadə dillə desək, anafilaktik şok orqanizmin bir növ «saxta həyəcan»ıdır və arterial təzyiqin sürətli enməsinə, qan axınının pozulmasına və həyati vacib orqanlarda kəskin oksigen çatışmazlığına səbəb olur.
İlk qarşılaşmada immun sistemi maddəni yaddaşına «yazır» və mast hüceyrələrinin və bazofilərin səthində fiksasiya olunan xüsusi anticisimlər yaradır. Eyni maddə ilə təkrar görüş olduqda o, bu anticisimlərlə birləşir və hüceyrələr çoxlu miqdarda aktiv komponentlər (histamin, triptaza, leykotrienlər və prostaqlandinlər) ifraz edir. Bu birləşmələr damarları kəskin genişləndirir, onları həddindən artıq keçirici edir, təzyiqin düşməsinə və tənəffüs yollarının hamar əzələlərinin spazmlarına səbəb olur.
Belə qəfil damar «boşalması» nəticəsində qan oksigeni həyati vacib orqanlara çatdırmağa macal tapmır, hipoksiya formalaşır, ürəyin və tənəffüs sisteminin fəaliyyəti pozulur. Anafilaktik şokun patogenezini nəzərə alaraq, adrenalin yeridilməsi birinci növbəli tədbirdir. Bu maddə damar tonusunu sürətlə bərpa etməyə, qanın dövranını yaxşılaşdırmağa və arterial təzyiqin kritik enməsinin qarşısını almağa imkan verir, sonrakı yardımın göstərilməsi üçün vaxt qazandırır.
İnkişaf mexanizmi
Anafilaktik şok ildırım sürəti ilə inkişaf edir. Bəzən allergenlə təmasdan ciddi qan dövranı pozğunluğuna qədər cəmi bir neçə dəqiqə keçir. İlk əlamətlər dəridə dəyişikliklər və ya yüngül təngnəfəslik kimi təzahür edə bilər, lakin demək olar ki, dərhal onlara arterial təzyiqin kəskin düşməsi və şüurun bulanıqlığı əlavə olunur. Vaxtında yardım göstərilmədikdə vəziyyət sürətlə proqressivləşir, ağır hipoksiyaya, ürək funksiyasının zəifləməsinə və tənəffüsün dayanması təhlükəsinə gətirib çıxarır. Təcili terapiya olmadan şok dönməz dəyişikliklər mərhələsinə keçir, belə ki, hətta intensiv müalicə də həmişə orqanizmin həyati vacib sistemlərinin normal fəaliyyətini bərpa edə bilmir.
Ağırlaşmalar ifadəli hipoksiya və eyni zamanda bir neçə sistemin fəaliyyətinin pozulması ilə əlaqədardır.
Təsnifat
Tibbi praktikada anafilaktik şokun bir neçə variantını fərqləndirmək qəbul olunmuşdur. Belə təsnifat mütəxəssisə təhlükənin dərəcəsində daha tez istiqamətlənməyə və yardım üçün ən uyğun taktikani seçməyə kömək edir.
Anafilaktik şokun əsas formaları:
- Klassik. Birdən-birə yaranır, arteriya təzyiqinin kəskin enməsi, artan təngnəfəslik və damar sisteminin fəaliyyətinin pozulması ilə müşayiət olunur.
- Abortiv. Daha yüngül bir növ hesab olunur. Tibbi yardımın vaxtında göstərilməsi simptomatikanı sürətlə aradan qaldırır və, bir qayda olaraq, sonradan pasiyentin vəziyyəti pisləşmir.
- Bədxassəli. Sürətli, demək olar ki, nəzarətsiz inkişafı ilə fərqlənir. Toxumaların ağır oksigen aclığı və kəskin damar çatışmazlığı tez formalaşır.
- Uzunmüddətli.
- Təkrarlanan. Yaxşılaşmadan sonra mediatorların təkrar ifrazı səbəbindən vəziyyət gözlənilmədən yenidən pisləşə bilər.
Üstünlük təşkil edən təzahürlərdən asılı olaraq anafilaktik şokun variantları:
- Klassik (qarışıq) tip.
- Əsasən damar variantı. Birinci plana təzyiqin kəskin enməsi və hemodinamikanın pozulmasının digər təzahürləri çıxır, bəzən tənəffüs və ya dəri tərəfdən ifadəli simptomlar olmadan.
- Tənəffüs (asfiktik) variant. Aparıcı olaraq nəfəsalma çətinlikləri meydana çıxır. Bu, bronxların spazmı və ya qırtlağın sürətli ödemi ola bilər ki, bu da boğulma təhlükəsi yaradır.
- Abdominal forma. Bununla yanaşı, çox vaxt paralel olaraq damar və ya tənəffüs pozğunluqları da yaranır.
- Nevroloji variant. Onlar təzyiqin düşməsi və ya boğulma əlamətləri ilə birləşə bilər.
Klinik mənzərə
Anafilaktik şokun təzahürləri müxtəlifliyi ilə fərqlənir və çətin sezilən dəyişikliklərlə başlaya bilər. Erkən əlamətlərin diqqətlə müşahidəsi yaxınlaşan təhlükəni vaxtında tanımağa və zəruri təcili yardım tədbirlərini görməyə imkan verir. Simptomatika son dərəcə sürətlə inkişaf edir, çünki orqanizmdə ürəyin, damarların və tənəffüs yollarının fəaliyyətinə təsir edən maddələrin selvari ifrazı baş verir.
Anafilaktik şokun əsas təzahürləri:
- İstilik, qaşınma, səpgilər, dərinin qızarması. Aktiv maddələrin damarlar və dəri reseptorlarına təsiri nəticəsində yaranır.
- Dodaqların, göz qapaqlarının, dilin, qırtlağın ödemi. Damar keçiriciliyinin artması zamanı əmələ gəlir və tənəffüs yollarını bağlaya bilər.
- Nəfəs darlığı, döş qəfəsində sıxılma hissi, boğazda «qəhər». Bronxların spazmı və havanın çətin daxil olması ilə bağlıdır.
- Arterial təzyiqin kəskin düşməsi. İnsan zəiflik, başgicəllənmə, gözlər önündə «milçəklərin uçuşu» hiss edir ki, bu da qan axınının azalmasına işarədir.
- Sürətlənmiş və zəif nəbz. Orqanizmin qan dövranı pozğunluqlarını kompensasiya etməyə cəhdini ifadə edir.
- Ürəkbulanma, qarın ağrıları, qusma.
- Şüurun qarışıqlığı, təşviş, yaxınlaşan təhlükə hissi. Çox vaxt sinir sisteminin zədələnməsinin ilk siqnallarına çevrilir.
- Hușunu itirmə. Ağır hipoksiyanın və beyin qan dövranının «soyundurulması» ilə kritik arterial təzyiqin azalmasının nəticəsi.
- Sıxıcı xışıltılı nəfəsalma, səsin batması. Tənəffüs yollarının daralmasına və qırtlaq ödeminə işarə edir.
- Dərinin mərmər çaları ilə solğunluğu, soyuq ətraflar. Qan dövranının ciddi pozğunluqlarından xəbər verir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkimlər yalnız obyektiv əlamətləri deyil, həm də vəziyyətin qəfil pisləşməsindən əvvəlki şəraiti qiymətləndirirlər. Monitorinq məlumatları və instrumental müayinələrin nəticələri orqanizmin zədələnməsinin ağırlığını müəyyən etməyə və təcili yardımın ən effektiv strategiyasını seçməyə imkan verir.
- Təzyiqin və nəbzin nəzarəti. Ölçmələr qan dövranının nə dərəcədə pozulduğunu və şok əlamətlərinin nə qədər sürətlə inkişaf etdiyini qiymətləndirməyə kömək edir.
- Pulsoximetriya. Qandakı oksigen səviyyəsini göstərir. Azalma tənəffüs çatışmazlığının başlanmasını xəbər verir.
- EKQ. Ürək ritminin pozulmalarını və ürək əzələsinin oksigen çatışmazlığının erkən əlamətlərini aşkar etməyə imkan verir.
- Laborator markerlər. Triptaza və ya histamin səviyyəsinin müəyyən edilməsi mediatorların kütləvi ifrazı faktını təsdiqləməyə kömək edir.
Xidmətlər
Müalicə
Anafilaktik şokun müalicəsi tənəffüs yollarının keçiriciliyinin sürətlə bərpasına, qan dövranının stabilləşdirilməsinə və mediatorların ifrazının basdırılmasına yönəldilir. Klinik tövsiyələr vurğulayır ki, terapiya nə qədər tez göstərilərsə, orqanların normal fəaliyyətini qoruyub saxlamaq şansı bir o qədər yüksək olur. Anafilaktik şok zamanı təcili yardım gecikmədən ardıcıl tədbirləri əhatə edir — anafilaktik şok zamanı hərəkət alqoritmi avtomatizm səviyyəsinə qədər işlənmiş olmalıdır.
Birinci vəzifə — allergenlə təması dayandırmaqdır: preparatın yeridilməsini dayandırmaq, həşərat iynəsini çıxarmaq, maddənin daha da yayılmasını istisna etmək. Vacib orqanlara qan axınını yaxşılaşdırmaq üçün insanı ayaqları qaldırılmış vəziyyətdə arxası üstə uzadırlar.
Növbəti vacib addım — sərbəst tənəffüsün təmin edilməsidir: sıxıcı geyimi açmaq, huş itirildikdə başı yana çevirmək, tənəffüs hərəkətlərinin olub-olmadığını nəzarətdə saxlamaq.
İmkan varsa, hər bir tibb müəssisəsində və inyeksiyaların aparıldığı iş yerlərində olmalı olan «Anafilaktik şok 2025 tərkibi SanPiN-ə uyğun» apteçkəsindən istifadə edilir. Onun daxilində, təcili yardım göstərilməsi və mütəxəssislər gələnədək vəziyyətin stabilləşdirilməsi üçün lazım olan hər şey mövcuddur.
Anafilaktik şok zamanı ilk yardım diaqnoz qoyulduğu ilk dəqiqələrdə adrenalin tətbiqini nəzərdə tutur. Daha sonra tibb işçiləri təzyiqi, tənəffüsü, orqanizmin oksigenlə doyma səviyyəsini nəzarətdə saxlayır, zərurət olduqda infuzion terapiya aparır və ürək-damar sisteminin fəaliyyətini dəstəkləyirlər.
Beləliklə, təcili yardım gələnədək anafilaktik şok zamanı nə etməli:
- Allergeni aradan qaldırmaq;
- Insanı ayaqları qaldırılmış vəziyyətdə uzatmaq;
- Yaxalığı açmaq;
- Tənəffüsü və nəbzi nəzarətdə saxlamaq;
- «Anafilaktik şok» komplektindən əldə olan vasitələrdən istifadə etmək;
- Bacarıq və icazə olduqda — klinik tövsiyələrə uyğun olaraq anafilaktik şok zamanı adrenalin yeritmək.
Anafilaktik şok zamanı düzgün göstərilmiş ilk yardım ağır ağırlaşmaların riskini azaldır və orqanizmin funksiyalarını tam bərpa etməyə imkan verir.
Reabilitasiya
Kəskin reaksiya aradan qaldırıldıqdan sonra yalnız özünü yaxşı hiss etməyi bərpa etmək deyil, həm də təkrar epizodun qarşısını almaq üçün problemin mənbəyini müəyyən etmək vacibdir. Anafilaktik şokdan sonra reabilitasiya konkret allergenin aşkarlanmasına, həyat tərzinin korreksiyasına və pasiyentin gələcəkdə necə davranacağını öyrənməsinə yönəlmiş tədbirləri əhatə edir.
Reabilitasiyanın üsulları və istiqamətləri:
- əhəmiyyətli allergeni müəyyən etmək üçün dəri testləri və ya laborator müayinələrlə allerqoloq məsləhəti;
- gizli təhrikedici amilləri aşkarlamaq üçün təmaslar və reaksiyalar gündəliyinin aparılması;
- anafilaksiyanın ağırlığını artıra bilən müşayiətedici xəstəliklərin aşkarlanması;
- pasiyentə anafilaktik şok zamanı hərəkət alqoritminin və fərdi ilk yardım dəstindən istifadə qaydasının öyrədilməsi;
- aşkarlanmış allergenlə təmasın istisna edilməsi: bu, təkrar epizodların qarşısını almaq üçün əsas tədbirdir;
- allergiyanın kəskinləşmə dövründən kənar spesifik profilaktika kimi ASİT-in (allergen-spesifik immunoterapiyanın) aparılması imkanının həkimlə müzakirəsi (az miqdarda allergen yeridilir və bu, immun sistemini ona anafilaksiyasız, sakit reaksiya verməyə “öyrədir”).
Vacibdir: anafilaksiyanın ilk əlamətlərində (üzün, dilin, boğazın şişməsi, nəfəs darlığı, huşun dumanlanması) dərhal təcili yardım çağırın, hətta fərdi dəstdən istifadə etdikdən sonra vəziyyət yaxşılaşsa belə.
Profilaktika
Anafilaksiyanın qarşısını tam almaq mümkün deyil, lakin onun yaranma ehtimalını xeyli azaltmaq olar. Profilaktik tədbirlər allergenlərlə təmasın məhdudlaşdırılmasına və yüksək həssaslığın vaxtında aşkarlanmasına yönəlib.
Əsas profilaktik tədbirlər:
- göstəriş olduqda dərman preparatlarının yeridilməsindən əvvəl allergik sınaqların aparılması;
- preparatların təlimatına ciddi riayət edilməsi və onlardan yalnız həkimin təyinatı ilə istifadə olunması;
- əvvəllər reaksiya törətmiş maddələrlə təmasdan imtina;
- öz vəziyyətinə nəzarət etməyi və anafilaksiyanın erkən əlamətlərini tanımağı öyrənmək;
- ilk yardım vasitələri olan fərdi dərman qutusunun yanınızda olması;
- kimyəvi və ya bioloji maddələrlə işləyərkən qoruyucu vasitələrdən istifadə;
- ASİT – orqanizmin müəyyən allergenlərə həssaslığını azaldan spesifik müalicə;
- istənilən prosedur və ya müayinədən əvvəl tibb işçilərinin allergik reaksiyalarınız barədə məlumatlandırılması.
Anafilaksiya əlamətləri yaranarsa, dərhal təcili yardım çağırın.
Yadda saxla!
Mütəxəssislər vurğulayır ki, istənilən inyeksiya yalnız tibb işçisi tərəfindən edilməlidir. İnsanın əvvəllər yaxşı keçirdiyi preparatlar belə gözlənilmədən anafilaksiyaya səbəb ola bilər. Anafilaktik şok o qədər sürətlə inkişaf edir ki, hesab dəqiqələrlə gedir və nəticə yardımın nə qədər tez göstərilməsindən asılıdır. Tibb müəssisəsində həmişə anafilaktik şok üçün dəst və gecikmədən reaksiya verə bilən mütəxəssislər olur. Buna görə inyeksiyaları yalnız tibb işçilərinə etdirməyiniz tövsiyə olunur.
Tibb müəssisəsindən kənarda anafilaksiya əlamətləri (üzün, dilin, boğazın şişməsi, nəfəs almağın çətinləşməsi) yaranarsa, dərhal təcili yardım çağırın.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Anafilaktik şok epizodundan sonra allerqoloq konkret allergeni müəyyən etmək üçün dəri sınaqları və ya qanda spesifik antitellərin təyini kimi müayinələr təyin edə bilər. Bu, gələcəkdə təhlükəli maddə ilə təmasdan qaçmağa kömək edir. Bəzi hallarda dəqiq allergen aşkar edilə bilmir, o zaman müşahidə və ehtiyat tədbirlərinə diqqət davam etdirilir. Müayinənin həcmi əvvəlki reaksiyanın xarakterindən asılı olaraq fərdi müəyyən edilir.
Anafilaktik şok özü birbaşa irsi yolla ötürülmür, lakin allergik reaksiyalara ümumi meyllilik, məsələn bronxial astma, allergik rinit, ekzema, ailələrdə tez-tez rast gəlinir. Valideynlərdən birində ciddi allergiya olduqda uşaqda da allergik reaksiya riski adi əhaliyə nisbətən bir qədər yüksək ola bilər, lakin bu, mütləq eyni allergen və ya eyni ağırlıqda reaksiya deməyi bildirmir. Fərdi risk həkim tərəfindən qiymətləndirilir.
Vaxtında yardım göstərildikdə əksər insanlar anafilaktik şokdan ciddi ağırlaşma qalmadan çıxır. Lakin ağır və uzun sürən oksigen çatışmazlığı hallarında daxili orqanlara, nadir hallarda isə beyin fəaliyyətinə təsir riski mövcuddur. Bundan əlavə, keçirilmiş epizod bir çox insanda gələcək təmaslardan narahatlıq və psixoloji gərginlik yarada bilər. Buna görə hadisədən sonra müşahidə və zərurət olduqda psixoloji dəstək faydalı ola bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə allergiya: dərmansız üsullar nə vaxt kifayət etmir?
Asqırma, burun axması və göz qaşınması hamiləlikdə də allergiya ilə əlaqəli ola bilər. Lakin burun tutulmasının hər səbəbi…
İstiqamət: Ginekologiya / Allergologiya
Allergik rinit — bəşəriyyətin dörddə birinin problemi
Allergik rinit geniş yayılmış xəstəliklərə aiddir. Statistikaya görə, bu və ya digər formada bütün bəşəriyyətin dörddə birinə qədəri…
İstiqamət: Allergologiya
Qida allergiyası
Bir çox qida məhsullarının allergen xassələrə malik olması hələ Qalenə məlum idi, o deyirdi: «Birinə qida olan, digərinə…
İstiqamət: Allergologiya
Allergiyasız yaz
Budur, qış da başa çatdı. Hamımız səbirsizliklə istiləri və təbiətin coşqun çiçəklənməsini gözləyirik. Yazın və yayın gəlişi ilə…
İstiqamət: Allergologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
