Uşaqlarda və böyüklərdə askarioz – askaridlərlə (Ascaris lumbricoides) yoluxduqdan sonra inkişaf edən xəstəlikdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Askaridoz
- ascariasis
Xəstəlik haqqında
Askarioz torpaq vasitəsilə keçən ən çox rast gəlinən invaziyalardan biri hesab olunur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının ekspertlərinin bildirdiyinə görə, dünya üzrə 1 milyarddan çox insan bu patologiyadan əziyyət çəkir. Askariozun yayılması xüsusilə uşaqlarda və yeniyetmələrdə daha tez-tez müşahidə olunur.
Askariozun bilavasitə səbəbi insanın invaziv yumurtanı udmasıdır. Yumurtanın daxilində yetkin sürfə olur. Əsas ötürülmə yolu kontakt-məişət yoludur. Sürfə bağırsaq mənfəzində qabıqdan çıxır və venoz axına daxil olur, daha sonra ağciyərlərə keçir. Bronxial ağac vasitəsilə udlağa çıxır və yenidən ağız suyu ilə birlikdə bağırsağa udulur. 2– 3 aydan sonra bağırsaqda o, yetkin fərdəyə çevrilir. Sürfənin miqrasiyası adətən öskürək və bronx divarının iltihabı ilə müşayiət olunur.
Helmintozların klinik təzahürləri çox vaxt qeyri-spesifik olur və infeksion və qeyri-infeksion xəstəliklərin müxtəlif maskalarına bənzəyə bilər. Bu, müəyyən diaqnostik çətinliklər yaradır və artıq mövcud xəstəliklərin gedişini ağırlaşdıra bilər. Bəzi hallarda askarioz somatik, daha çox isə allergik patologiyanın, o cümlədən bronxial obstruksiya sindromunun inkişafının əsas səbəbinə çevrilə bilər. Bəzən askarioz həzm sistemi orqanlarının obstruksiyası ilə ağırlaşır ki, bu da təcili cərrahi müdaxilə üçün göstəriş ola bilər.
Xəstəliyin diaqnostikası helmintlərin aşkar oluna biləcəyi nəcis üzərində mikroskopik müayinə əsasında aparılır. Lakin koproqrammanın mənfi nəticəsi qurd invaziyasını istisna etmir. Buna görə də dəqiq diaqnozun qoyulması üçün kompleks laborator müayinə aparılır; bu müayinə askaridlərə qarşı anticisimlərin müəyyən edilməsini, ümumi klinik və biokimyəvi qan analizini əhatə edir.
Askariozun müalicəsi (ağırlaşmamış formalar) antihelmint terapiyanın aparılmasından ibarətdir. Bağırsaq keçməzliyi inkişaf etdikdə təcili cərrahi müdaxilə həyata keçirilir.
Səbəbləri
Askariozun törədicisi yumru, ayrı cinsli qurdlaradır. Yetkin vəziyyətdə onlar insanın nazik bağırsağında yaşayır. Dişi fərd erkək fərddən 15-20 sm daha uzundur (dişinin uzunluğu təxminən 40 sm-dir). Helmintin cismi uzunsov, milşəkilli formadadır, uclarında selikli qatı deşə bilən daralmalar vardır. Dişilər erkəklərdən təkcə uzunluğuna görə deyil, həm də son hissənin formasına görə fərqlənir (erkək fərdlərdə o qarına doğru əyilmiş olur, dişi fərdlərdə isə düz olur). Baş ucunda dad papillaları yerləşən, üç dodaqla əhatələnmiş ağız dəliyi vardır. Helmintdə fiksasiya orqanları yoxdur, buna görə də onlar daim daxil olan qidanın istiqamətinə doğru hərəkət edirlər. Öz növbəsində, iti uclar onlara bağırsaq divarlarına söykənməyə imkan verir və bununla da nəcis kütlələri ilə xaricə çıxmalarının qarşısını alır.
İnsanın invaziya mənbəyi – askarid yumurtaları ilə çirklənmiş torpaqdır. Yoluxma yolu – fekal-oral. İnvaziya, bir qayda olaraq, insan əllərini yumadıqda, çirklənmiş bitki mənşəli məhsullar qəbul etdikdə və ya açıq su hövzələrindən xam su içdikdə baş verir.
Yoluxma adətən insan şəxsi gigiyena qaydalarına riayət etmədikdə baş verir – çirkli əllər, yuyulmamış tərəvəzlərin, giləmeyvələrin, meyvələrin və açıq mənbələrdən xam suyun qəbulu.
Askaridlər üçün mürəkkəb həyat dövrü xarakterikdir, bu da onların insan üçün təhlükəsini müəyyən edir. Belə ki, cinsi yollarda əmələ gələn dişi sürfələr oksigenə asılıdır. Buna görə də əsas sahibin nəcisi ilə onlar ətraf mühitə çıxır və torpağa və yeraltı sulara düşürlər. Yumurtalar insanın bağırsağına düşdükdən sonra (çirkli əllər, yuyulmamış tərəvəz və meyvələr, çirklənmiş su vasitəsilə), sürfə qişadan azad olur və bağırsaq mənfəzinə çıxır. O, bağırsaq divarını deşərək qan dövranına düşür və daha sonra ürəyin yaxınlığında yerləşən ağciyərlərə miqrasiya edir, burada onun üçün vacib olan oksigeni alır. Təxminən 2 həftədən sonra sürfə qırtlağa düşür və reflektor öskürək yaradır ki, bu da onun yenidən udulmasına kömək edir. Yenidən nazik bağırsağa düşərək, o, cinsi yetkin fərdəyə çevrilir. Morfogenez prosesinin hamısı təxminən 3 ay çəkir. Helmint «yetkinləşdikdən» sonra bağırsaq mənfəzinə yumurta ifrazı başlayır. Helmint təxminən 12 ay yaşayır.
Təsnifat
Askariozun gedişində 2 mərhələ ayırd edilir:
- Miqrasiya (ağciyər).
- Bağırsaq.
Askariozun 2 forması ayırd edilir:
- Ağırlaşmamış;
- Ağırlaşmış.
Xəstəlik kəskin və ya xroniki gedişlə keçə bilər.
Klinik mənzərə
Adətən xəstəliyin miqrasiya mərhələsi simptomsuz keçir, lakin bəzən halsızlıq, öskürək və ürəkbulanma mümkündür. Bağırsaq mərhələsində, endoparazit bağırsaqda lokalizasiya olunduqda, əvvəllər mövcud olmuş askarioz əlamətləri (zəiflik, ürəkbulanma) güclənir və yeniləri meydana çıxır – baş və qarın ağrıları, ağız suyu ifrazının artması, aktivlik və iştaha azalır. Bundan əlavə, ikinci mərhələdə obstruktiv ağırlaşmalar inkişaf edə bilər. Məsələn, bağırsaq mənfəzində helmint topası onun keçməzliyinə gətirib çıxara bilər. Həmçinin daxili qanaxmalar mümkündür; bu, yetkin helmintlərin iti ucları ilə bağırsaq selikli qişasına yapışması ilə əlaqədardır. Qurdların tənəffüs yollarına düşməsi boğulmaya (asfiksiyaya) səbəb ola bilər.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Klinik simptomlar əsasında ixtisaslı həkim helmintozun ilkin diaqnozunu qoyur. Ümumi klinik qan analizində eozinofiliya aşkar edilərsə, bu diaqnoz daha da təsdiqlənir. Lakin eozinofillərin normal səviyyələri helmintozun mövcudluğunu istisna etmir.
Sonrakı laborator diaqnostika törədicinin növ mənsubiyyətinin müəyyən edilməsinə yönəldilir. İlk mərhələdə nəcisin mikroskopik müayinəsi aparılır, burada parazitin yumurtaları və ya yetkin fərdlər aşkar oluna bilər. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, bu analizin nəticələri askarid sürfələrinin miqrasiya dövründə, invaziyanın az dərəcədə olduğu halda, həmçinin xəstənin bağırsağında yalnız erkəklər olduqda mənfi olacaqdır. Bununla əlaqədar askariozun əlavə diaqnostika metodlarına xəstənin qan zərdabında spesifik M və G immunoqlobulinlərinin aşkar edilməsinə yönəlmiş seroloji tədqiqatlar daxildir. Həzm traktının vəziyyətinin funksional qiymətləndirilməsi üçün qanın biokimyəvi müayinəsi aparılır.
Müalicə
Askarioz üzrə klinik tövsiyələrə əsasən, ağırlaşmamış formalar konservativ üsullarla müalicə olunur. Ağırlaşmalar inkişaf etdikdə cərrahi əməliyyat yeganə düzgün həll ola bilər.
Nəcisdə askarid yumurtaları və ya cinsi yetkin helmintlər aşkar edilərsə, kimyəvi preparatlarla qurdəleyhinə terapiya aparılır. Standart müalicə kursu təxminən 3 gün davam edir. Askaridlər düzgün seçilmiş müalicəyə yüksək həssaslıq göstərirlər, buna görə də xəstəliyin residivləri yalnız yenidən yoluxma ilə əlaqədardır. Kompleks terapiya çərçivəsində desensibilizəedici preparatlar və həzmi yaxşılaşdıran vasitələr də təyin oluna bilər.
Kəskin cərrahi patologiya inkişaf etdikdə askariozun ağırlaşmalarının operativ müalicəsi göstərilir. Əməliyyat helmint topasının çıxarılmasından və bağırsaq boyunca keçişin bərpasından ibarətdir.
Reabilitasiya
Cərrahi müdaxilədən sonra erkən aktivləşmə, yumşaq qidalanma rejiminə riayət və güc məşqlərinin müvəqqəti məhdudlaşdırılması göstərilir.
- Bağırsaq keçməzliyi – ağırlaşmış askaridozun ən çox rast gəlinən variantlarından biridir, hansı ki, bağırsaq mənfəzinin helmintlər tərəfindən obstruksiyası nəticəsində inkişaf edir. Kəskin bağırsaq keçməzliyinin inkişafı zamanı insanda askaridozun simptomları intensiv abdominal ağrılar, nəcis və qazların ləngiməsi, meteorizm, ürəkbulanma fonunda və ya ürəkbulanma olmadan qusmanın meydana çıxması ilə xarakterizə olunur. Mexaniki maneənin səviyyəsi nə qədər yüksəkdirsə, qusma refleksi bir o qədər tez yaranır və bir o qədər ifadəli olur. Qarın ağrıları adətən spazmatik xarakter daşıyır. Palpasiya zamanı ağrılı, şişəbənzər, sıx-elastik konglomeratlar aşkarlana bilər.
- Peritonit. Onun inkişafı bununla bağlı ola bilər ki, yetkin askaridlər bağırsaq divarını perforasiya edərək qarın boşluğuna çıxa bilirlər.
- Xarici zülallarla toksik sensitizasiya zamanı, hansı ki, öz larvaların parçalanma məhsulu və onların həyat fəaliyyətinin məhsullarını təşkil edir, orqanizmin sensitizasiyası baş verir.
- Askariadozlu appendisit. Askariadalarla invaziya fonunda soxulcanşəkilli çıxıntının iltihabı halları təsvir edilmişdir.
Profilaktika
Askariozun profilaktikası sanitar-gigiyenik qaydalara ciddi riayət etməkdən ibarətdir:
- Əlləri sabunla tez-tez yumaq, xüsusən də yeməkdən əvvəl, eləcə də məhsul yığımından sonra;
- Yuyulmamış bitkiçilik məhsullarının istehlakından imtina;
- Qida məhsullarının həşəratlardan (tarakanlar, milçəklər, qarışqalar və başqaları) qorunması.
Kəndlərdə askaridozla yoluxmanın profilaktikası çərçivəsində tərəvəz bağı üçün insan nəcisindən gübrə kimi istifadə etməkdən imtina etmək vacibdir. Bu, əhali üçün potensial təhlükə yaradır.
Yadda saxla!
Əksər hallarda askarioz spesifik simptomlar olmadan gizli keçir və çox vaxt diaqnoz tibbi müayinələr zamanı «təsadüfən» qoyulur. Nəzərə alaraq ki, potensial ötürülmə amilləri insanı daim əhatə edir, skrininq müayinədən keçmək tövsiyə olunur. Bu, düzgün diaqnozu vaxtında müəyyən etməyə və müalicə təyin etməyə imkan verir, bununla da təhlükəli ağırlaşmaların inkişafından qaçmağa kömək edir. Profilaktik müayinə hamiləlikdən əvvəl də tövsiyə olunur, çünki əgər helmintoz hamiləlik zamanı aşkar edilərsə, qurdəleyhinə müalicə imkanları əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşır.
Suallar və cavablar
Bu xəstəliyin diaqnostikası və müalicəsi ilə infeksionist həkim məşğul olur.
Askaridoz insandan insana keçmir, buna görə də xəstə insanlar təhlükə yaratmır və izolyasiya tələb etmir.
Belə peyvənd yoxdur, buna görə də endemik ərazilərdə əhalinin preventiv müalicəsi aparılır (invaziyanın yayılma risklərinin azalmasına kömək edir).
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
