Furunkul (çiban) tük follikulunun, piy vəzisinin və onlara bitişik toxumaların kəskin irinli iltihabıdır. Ağrılı qırmızı düyün şəklində başlayır, sonra mərkəzində irinli nüvə yaranır. Kiçik çibanlar çox vaxt həkim nəzarəti altında sağalır, böyük və ağırlaşmış çibanlar isə cərrahi müalicə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Furunkul
- çiban
- Furunculus
- çoxsaylı və təkrarlanan formada – furunkulyoz
Xəstəlik haqqında
Furunkul tük follikulunun, onun piy vəzisinin və ətraf dərialtı toxumanın kəskin irinli-nekrotik iltihabıdır. Xalq arasında ona çiban deyilir. Follikulitdən və ostiofollikulitdən (follikulun yalnız ağzının səthi iltihabı) fərqli olaraq, furunkulda iltihab dərinə gedir və ətraf toxumanı da tutur, mərkəzdə isə ölü toxumadan ibarət irinli nüvə yaranır.
Furunkul daha çox yeniyetmələrdə və yetkin yaşlı insanlarda əmələ gəlir, kişilər qadınlara nisbətən bir qədər tez-tez xəstələnir. Xəstəlik daha çox isti və rütubətli mövsümdə, güclü tərləmə zamanı və orqanizmin müdafiə qüvvələri zəiflədikdə qeydə alınır.
Tük olmayan sahələrdə – ovuc içində və ayaqaltında – furunkul inkişaf etmir. Ən çox çirklənməyə məruz qalan (ön qol, əlin arxa səthi) və sürtünən yerlərdə (boyunun arxa səthi, bel, sağrı, budlar, qoltuqaltı) yaranır. Əksər çibanlar təhlükəsiz keçir, lakin üz nahiyəsində yerləşən və ya sıxılan çibanlar ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Səbəbləri
Furunkulun əsas səbəbi tük follikuluna qızılı stafilokokun daxil olmasıdır. Bu bakteriya bir çox sağlam insanın dərisində və burun boşluğunda zərərsiz yaşayır, lakin müəyyən şəraitdə iltihaba səbəb olur. Risk amilləri bunlardır:
- Dərinin mikrotravmaları – qaşıma izləri, kəsiklər, qırxma, sıx paltarın sürtünməsi;
- Dərinin davamlı nəmlənməsi və çirklənməsi – güclü tərləmə, burundan və ya qulaqdan irinli ifrazat, gigiyenanın pozulması;
- Şəkərli diabet – çibanların tez-tez və ağır gedişinin ən mühüm səbəblərindən biridir;
- Piylənmə – dəri qırışlarında tərləmə və sürtünmə;
- İmmunitetin zəifləməsi – xroniki xəstəliklər, onkoloji xəstəliklər, qlükokortikoid və immunosupressorların qəbulu, HİV infeksiyası;
- Qaraciyər və böyrəklərin xroniki xəstəlikləri, anemiya, qidalanma pozğunluqları;
- Dəri xəstəlikləri – sızanaq, atopik dermatit, qaşınma ilə gedən digər xəstəliklər;
- Stafilokok daşıyıcılığı – burun boşluğunda daşıyıcılıq təkrarlanan çibanların tez-tez səbəbidir;
- Yaxın təmas – ailə üzvləri, idmançılar, ümumi dəsmal və gigiyena əşyalarından istifadə.
Bir nahiyədə təkrarlanan çibanların səbəbi çox vaxt yanlış özünümüalicə olur: çibanın sıxılması, isti kompres və məlhəmlərin nəzarətsiz tətbiqi, müalicənin yarımçıq qalması.
Mərhələlər
Furunkul inkişafında üç ardıcıl mərhələdən keçir:
- İnfiltrasiya mərhələsi – tük ətrafında ağrılı, bərk, qırmızı düyün yaranır və böyüyür;
- İrinləmə və nekroz mərhələsi – düyünün mərkəzində irinli «baş» əmələ gəlir, sonra irinli-nekrotik nüvə formalaşır və xaric olur;
- Sağalma mərhələsi – irinli ocaq açıldıqdan sonra yara təmizlənir, qranulyasiya toxuması ilə dolur və çapıqla sağalır.
Tək furunkuldan başqa, çoxsaylı və ya bir-birinin ardınca yaranan çibanlar ayırd edilir – bu, furunkulyoz adlanır. Bir neçə qonşu follikulun birləşmiş iltihabı isə karbunkuldur.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin ilk mərhələsində pasiyent dəridə yüngül qaşınma, gizildəmə və ağrı hiss edir. Bir-iki gün ərzində dəridən konusvari qabaran, qırmızı, toxunanda ağrılı düyün əmələ gəlir. Çiban yetişdikcə onun zirvəsində ortasında qara nöqtə olan kiçik irinli başlıq görünür.
Adətən bir həftə ərzində irinli nüvə tükün qalığı ilə birlikdə xaric olur. Yara təmizlənir, ağrı və şiş azalır, iltihab yerində kiçik, ağımtıl, bir qədər çökük çapıq qalır. Əsas əlamətlər:
- dəridə ağrılı, qızarmış, bərk düyün;
- düyünün ətrafında ödem və dərinin istiləşməsi;
- mərkəzdə irinli başlıq və sonra irinli nüvə;
- döyüntülü ağrı, xüsusən üzdə, qulaqda, burunda və xaya kisəsində yerləşdikdə – burada boş toxuma səbəbindən ödem daha güclü olur;
- yaxın limfa düyünlərinin böyüməsi.
Tək kiçik furunkul adətən ümumi vəziyyəti pozmur. Böyük və ya çoxsaylı çibanlarda intoksikasiya əlamətləri – halsızlıq, baş ağrısı, hərarət yaranır. Uşaqlarda çibanlar tez-tez tərləmə və qaşınma fonunda yaranır; körpələrdə hər bir irinli ocaq həkim baxışı tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- çiban üzdə, xüsusən burunda, yuxarı dodaqda, gözün yaxınlığındadır və ya üzdə ödem yayılır;
- hərarət yüksəlir, titrəmə və güclü halsızlıq var;
- çibandan qırmızı zolaqlar uzanır, qızartı sürətlə yayılır;
- şiddətli baş ağrısı, ənsə əzələlərinin gərginliyi, görmənin pozulması yaranır – bu hallarda dərhal 103-ə zəng edin;
- çiban iki həftə ərzində sağalmır, çox böyükdür və ya pasiyentdə diabet, immunitetin zəifliyi var.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Furunkulun diaqnozu adətən çətinlik yaratmır. Cərrah və ya dermatoloq baxış zamanı xarakterik törəməni görür və onun inkişaf mərhələsini qiymətləndirir. Söhbət zamanı həkim çibanın nə vaxt yarandığını, əvvəlki halları, mümkün səbəbləri və risk amillərini – diabet, dəri xəstəlikləri, qəbul edilən dərmanlar – aydınlaşdırır.
Tək ağırlaşmamış çibanda əlavə müayinələr çox vaxt lazım olmur. Çoxsaylı, təkrarlanan və ağır gedişli hallarda isə əlavə diaqnostika aparılır:
- İrinin mikrobioloji əkini antibiotiklərə həssaslığın təyini ilə – törədicini və ona təsir edən preparatları müəyyən edir;
- Ümumi qan analizi – iltihabın ağırlığını, anemiyanı aşkar edir;
- Qanda qlükoza və qlikləşmiş hemoqlobin – diabeti aşkar etmək üçün;
- Biokimyəvi qan analizi – qaraciyər və böyrək funksiyası;
- Burun boşluğundan yaxma – stafilokok daşıyıcılığını aşkar etmək üçün;
- Digər mütəxəssislərin müayinəsi – endokrinoloq, LOR həkimi, göstəriş olduqda immunoloq;
- Yumşaq toxumaların USM-i – abses şübhəsində.
Differensial diaqnostika karbunkul, hidradenit (tər vəzinin iltihabı), iltihablaşmış ateroma, sızanaq və qızılyel ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- Abses və fleqmona – irinin dərin toxumalara yayılması;
- Limfangit və limfadenit – limfa damarlarının və düyünlərinin iltihabı;
- Tromboflebit – xüsusən iri dərialtı venaların yaxınlığında yerləşən çibanlarda;
- Üz çibanlarında – kəllədaxili venoz sinusların trombozu, meningit; çox vaxt sıxma, qırxma zamanı zədələnmə və ya masaj nəticəsində yaranır;
- Sepsis – infeksiyanın qana keçməsi;
- Furunkulyoz – təkrarlanan çibanlar.
Müalicə
Müalicə taktikası çibanın ölçüsündən, yerindən, mərhələsindən və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Onu həkim seçir.
- Kiçik çibanlar – çox vaxt cərrahi müdaxilə olmadan, həkimin tövsiyəsi ilə yerli qulluqla yetişir və açılır; ətrafdakı dəri antiseptiklə emal olunur, quru steril sarğı qoyulur. Həkim bəzən yetişməni sürətləndirmək üçün quru istilik tövsiyə edə bilər, lakin bu, üz çibanlarına aid deyil;
- Cərrahi açılma və drenaj – böyük, dərin, yumşalmış (dalğalanma hiss olunan) çibanlarda; yerli anesteziya altında aparılır və adətən ambulator şəraitdə həyata keçirilir; sonra yara sarğılarla sağalana qədər izlənilir;
- Antibakterial preparatlar – hər çibanda lazım deyil; üz çibanında, böyük və ya çoxsaylı çibanlarda, hərarət, ətrafa yayılan qızartı, diabet və immunitetin zəifliyi olduqda həkim tərəfindən təyin edilir;
- Yanaşı xəstəliklərin müalicəsi – diabetin kompensasiyası, dəri xəstəliklərinin və stafilokok daşıyıcılığının müalicəsi;
- Stasionar müalicə – üz çibanı ilə yanaq, dodaq və ya göz qapağı ödemi, yüksək hərarət və ağır ümumi vəziyyət olduqda – təcili olaraq cərrahiyyə şöbəsində.
Ağırlaşmamış çiban açıldıqdan sonra pasiyent adətən evə buraxılır və yara sağalana qədər sarğılar üçün həkimə gəlir. Bu dövrdə hovuzda, açıq su hövzələrində çimmək, hamam və saunaya getmək, ağır idman tövsiyə olunmur.
Nə etmək olmaz: çibanı sıxmaq, iynə ilə deşmək, evdə açmaq, üz çibanına isti qoymaq, çiban olan yeri qırxmaq və ya masaj etmək, yoxlanılmamış xalq vasitələri və məlhəmlər tətbiq etmək, antibiotikləri özbaşına qəbul etmək.
Profilaktika
- dərinin müntəzəm təmizlənməsi, gündəlik duş, tərlədikdən sonra paltarın dəyişdirilməsi;
- kəsiklərin, sürtünmələrin və qaşınmaların vaxtında antiseptiklə emalı;
- şəxsi dəsmal, ülgüc və paltardan istifadə, ümumi gigiyena əşyalarından imtina;
- güclü tərləmə və ya yağlı dəri olduqda gigiyenaya xüsusi diqqət;
- sıx və sintetik paltardan qaçmaq;
- diabet, anemiya və digər xroniki xəstəliklərin vaxtında müalicəsi;
- balanslaşdırılmış qidalanma, normal çəki, sağlam həyat tərzi;
- təkrarlanan çibanlarda həkim tərəfindən müayinə və stafilokok daşıyıcılığının müalicəsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Çiban zamanı cərraha və ya dermatoloqa müraciət etmək lazımdır. Təkrarlanan çibanlarda endokrinoloqun müayinəsi də vacibdir, uşaqlarda isə əvvəlcə pediatra müraciət edilir.
Yadda saxla!
Furunkul ciddi yanaşma tələb edən xəstəlikdir, onu özbaşına müalicə etmək təhlükəlidir.
- Çibanı heç vaxt sıxmayın – bu, infeksiyanın dərinə və qana yayılmasına səbəb ola bilər.
- Üzdəki çiban, yayılan ödem və hərarət gecikmədən həkimə müraciət üçün səbəbdir.
- Antibiotikləri yalnız həkimin təyini ilə qəbul edin.
- Tez-tez təkrarlanan çibanlarda qan şəkərini yoxlatdırın və səbəbi araşdırın.
Suallar və cavablar
Xeyr. Özünümüalicə və yoxlanılmamış xalq üsulları iltihabın yayılmasına və ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Çiban yarandıqda həkimə müraciət etmək daha təhlükəsizdir.
Bəli, irinli ocaq üzdə, xüsusən burun və yuxarı dodaq nahiyəsində yerləşdikdə infeksiya venalar vasitəsilə beyin qişalarına keçə bilər. Bu nadir, lakin çox ciddi ağırlaşmadır, ona görə üz çibanlarını sıxmaq olmaz.
Kiçik çibanlar çox vaxt bir-iki həftə ərzində öz-özünə açılır və sağalır. Lakin çiban böyükdürsə, üzdədirsə, hərarət varsa və ya sağalmırsa, həkim baxışı lazımdır.
Çibanı yaradan stafilokok irin, təmas və ümumi əşyalar vasitəsilə başqalarına keçə bilər. Şəxsi dəsmaldan istifadə etmək, sarğıdan sonra əlləri yumaq və çibana toxunmamaq vacibdir.
Səbəb ola bilər: stafilokok daşıyıcılığı, şəkərli diabet, immunitetin zəifləməsi, dəri xəstəlikləri və ya gigiyena qaydalarının pozulması. Həkim müayinə aparır və səbəbə uyğun müalicə təyin edir.
Çibanı sıxmayın və heç bir məlhəm sürtməyin, pediatra müraciət edin. Körpələrdə, üzdəki çibanda və hərarət olduqda müraciəti gecikdirmək olmaz.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
