Qarayara (antraks) Bacillus anthracis bakteriyasının törətdiyi kəskin infeksiyadır və insana əsasən xəstə heyvanlardan, onların əti, dərisi və yunu vasitəsilə keçir. Ən çox dəri forması rast gəlinir – ağrısız qara qabıqlı yara. Dəri forması vaxtında antibiotik müalicəsi ilə əksər hallarda sağalır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Antraks
- Sibir yarası
- bədxassəli karbunkul
Xəstəlik haqqında
Qarayara (antraks) Bacillus anthracis bakteriyasının törətdiyi kəskin zoonoz infeksiyadır, yəni insana heyvanlardan keçir. Əsas mənbə ot yeyən ev heyvanlarıdır: iribuynuzlu mal-qara, qoyun, keçi, at, dəvə. Törədici xarici mühitdə çox davamlı sporlar əmələ gətirir və onlar torpaqda onilliklərlə qala bilir. Buna görə köhnə heyvan basdırılma yerləri, çirklənmiş otlaqlar, həmçinin emal olunmamış dəri və yun uzun müddət yoluxma mənbəyi olaraq qalır.
Xəstəlik əsasən kənd təsərrüfatı işçiləri, heyvandarlar, çobanlar, qəssablar, baytarlar, dəri və yun emalı ilə məşğul olanlar arasında rast gəlinir. Kənd yerlərində, xüsusilə isti mövsümdə, ara-sıra qeydə alınır – çox vaxt xəstə heyvanın evdə kəsilməsindən və ətinin paylanmasından sonra bir neçə nəfər eyni vaxtda xəstələnir.
Bakteriya orqanizmdə güclü toksinlər hasil edir: onlar toxumaların ödeminə, hüceyrələrin məhvinə, ağır hallarda isə şoka səbəb olur. Halların böyük əksəriyyəti dəri formasıdır və o, vaxtında müalicə ilə adətən yaxşı nəticələnir. Ağciyər, bağırsaq və inyeksion formalar nadir, lakin çox ağır olur və təcili intensiv müalicə tələb edir. Qarayara xüsusi təhlükəli infeksiyalara aid edilir: hər şübhəli hal barədə səhiyyə və baytarlıq xidmətlərinə məlumat verilir.
Səbəbləri
Xəstəliyin yeganə səbəbi Bacillus anthracis bakteriyası və onun sporlarıdır. İnsan yoluxmuş heyvanla, onun cəmdəyi və məhsulları ilə, nadir hallarda isə çirklənmiş torpaq və toz ilə təmasda yoluxur. Yoluxmadan ilk əlamətlərə qədər adətən bir neçə gün keçir, bəzən bu müddət daha uzun olur. Əsas yoluxma yolları və risk amilləri:
- Xəstə heyvanın kəsilməsi və cəmdəyinin emalı – dərinin soyulması, ətin doğranması zamanı sporlar əllərdəki kiçik sıyrıq və kəsiklərdən daxil olur; dəri formasının ən tipik səbəbidir.
- Yoluxmuş ətin yeyilməsi – kifayət qədər bişirilməmiş və ya baytar nəzarətindən keçməmiş ət bağırsaq və udlaq formalarına səbəb ola bilər.
- Heyvan məhsulları ilə iş – çirklənmiş dəri, yun, tük, sümük unu, buynuz və dırnaqla təmas; peşə riski dəri və yun emalı müəssisələrində işləyənlərdə daha yüksəkdir.
- Sporların tənəffüs edilməsi – çirklənmiş yun və ya dəri emalı zamanı yaranan tozla; nadir, lakin ən təhlükəli yoluxma yoludur.
- Çirklənmiş inyeksiyalar – çox nadir hallarda narkotik maddələrin vurulması ilə əlaqəli olur.
- Qan soran həşəratlar – nəzəri olaraq mümkündür, praktikada çox az əhəmiyyət daşıyır.
- Peyvəndsiz heyvandarlıq – heyvanların peyvənd edilmədiyi, ölmüş heyvanların düzgün məhv edilmədiyi ərazilərdə risk xeyli artır.
İnsandan insana ötürülmə praktiki olaraq baş vermir, buna görə xəstənin ailə üzvləri yalnız eyni mənbə ilə təmasda olduqda risk altındadır.
Təsnifat
Sporların orqanizmə daxil olma yoluna görə xəstəliyin bir neçə klinik forması ayırd edilir:
- Dəri forması – ən çox rast gəlinən forma; açıq dəri nahiyələrində xarakterik qara qabıqlı yara ilə gedir.
- Tənəffüs (ağciyər) forması – sporların tənəffüsü ilə yaranır, sürətlə ağırlaşır, çox ağır gedişlidir.
- Bağırsaq (qastrointestinal) və udlaq forması – yoluxmuş ət yeyildikdə inkişaf edir.
- İnyeksion forma – çirklənmiş inyeksiyadan sonra dərialtı toxumada geniş ödem və iltihab.
- Septik forma – istənilən formanın ağırlaşması kimi qana keçid, o cümlədən meningitin inkişafı.
Klinik mənzərə
Əlamətlər xəstəliyin formasından asılıdır. Dəri forması adətən belə inkişaf edir:
- əl, barmaq, üz, boyun nahiyəsində qaşınan qırmızı ləkə və ya düyün;
- bir-iki gün ərzində onun qabarcığa, sonra mərkəzində qara, quru qabıq olan yaraya çevrilməsi;
- yaranın ətrafında kiçik qabarcıqlar «tacı» və geniş, ağrısız, sıx ödem;
- yaranın özünün ağrısız olması – bu, xarakterik əlamətdir və insanlar çox vaxt məhz buna görə gec müraciət edir;
- hərarət, halsızlıq, baş ağrısı, yaxın limfa düyünlərinin böyüməsi.
Ağciyər forması əvvəlcə qripə bənzəyir: hərarət, əzginlik, quru öskürək, əzələ ağrıları. Qısa yaxşılaşmadan sonra kəskin nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı, tərləmə, dərinin göyərməsi və şok yaranır.
Bağırsaq forması qarın ağrısı, ürəkbulanma, iştahsızlıq, qanlı qusma, qanlı ishal, qarnın böyüməsi ilə özünü göstərir. Udlaq formasında boğaz ağrısı, udqunmanın çətinləşməsi, boyunda şişkinlik olur.
Uşaqlarda və ahıl yaşlı insanlarda xəstəlik daha ağır keçə bilər; hamiləlikdə infeksiya həm ana, həm də döl üçün təhlükəlidir, buna görə müalicə gecikdirilməməlidir.
Təcili olaraq 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər heyvan kəsimindən və ya xəstə heyvanla təmasdan sonra yüksək hərarət, nəfəs darlığı, döşdə ağrı, qanlı qusma və ya ishal, şiddətli baş ağrısı, huşun pozulması yaranarsa, həmçinin üz və boyunda sürətlə artan ödem varsa. Dəridə ağrısız qara qabıqlı yara aşkar edildikdə isə həmin gün infeksionistə müraciət edin.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikada ən vacib addım epidemioloji anamnezdir: həkim xəstə heyvanla, ət, dəri, yun ilə təmas, heyvan kəsimi, yaxın ərazidə heyvan ölümü barədə soruşur. Dəri formasında yaranın görünüşü çox xarakterikdir, lakin diaqnoz laborator yolla təsdiqlənməlidir. Müayinələr:
- yara möhtəviyyatının mikroskopiyası – qabarcıq mayesində və ya yaranın kənarından götürülmüş materialda törədicinin aşkarlanması;
- bakterioloji əkmə – yara materialından, qandan, bəlğəmdən, onurğa beyni mayesindən törədicinin ayrılması; müalicədən əvvəl götürülməsi daha informativdir;
- PZR – törədicinin genetik materialının sürətli aşkarlanması;
- ümumi qan analizi, biokimyəvi göstəricilər – iltihabın və orqan funksiyalarının qiymətləndirilməsi;
- döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası və ya KT – ağciyər formasında divararalığının genişlənməsi və plevrada maye;
- lümbal punksiya – meningit şübhəsində.
Dəri formasını adi çiban və karbunkul, həşərat sancması, qızıl yel, ektima və digər yaralardan; ağciyər formasını isə ağır pnevmoniyadan fərqləndirmək vacibdir.
Ağırlaşmalar
- sepsis və septik şok – törədicinin və toksinlərin qana keçməsi;
- hemorragik meningit – beyin qişalarının qanaxmalı iltihabı, çox ağır ağırlaşmadır;
- kəskin tənəffüs çatışmazlığı – ağciyər formasında;
- bağırsaq qanaxması, bağırsaq divarının deşilməsi və peritonit;
- boyun və üz nahiyəsində geniş ödemin tənəffüs yollarını sıxması;
- yaranın yerində çapıq, göz qapağı nahiyəsində isə deformasiya və qapağın tam bağlanmaması.
Müalicə
Qarayara stasionarda, infeksionist nəzarəti altında müalicə olunur. Müalicə nə qədər tez başlanarsa, nəticə o qədər yaxşı olur, buna görə həkim şübhə yarandıqda laborator cavabı gözləmədən antibiotik təyin edə bilər.
- Dəri forması – ağırlaşmamış hallarda tabletlərlə antibiotiklər (ftorxinolonlar, tetrasiklinlər qrupu və ya həssaslığa görə penisillinlər). Preparatı və müalicə müddətini yalnız həkim müəyyən edir; kursu yarımçıq dayandırmaq olmaz.
- Ağır formalar – venadaxili bir neçə antibiotikin kombinasiyası, toksinə qarşı monoklonal anticisimlər və ya antitoksin preparatları, intensiv terapiya: infuziya, tənəffüs dəstəyi, plevradan mayenin çıxarılması.
- Geniş ödem və meningit – bəzi hallarda iltihabı azaltmaq üçün qlükokortikoidlər əlavə edilir.
- Yerli qulluq – dəri yarası kəsilmir, sıxılmır, qabığı qoparılmır, çünki bu, infeksiyanın yayılmasına səbəb ola bilər; yalnız steril quru sarğı qoyulur. Qabıq müalicə başlandıqdan sonra da bir neçə həftə qala bilər – bu, normal haldır.
Xəstəyə qulluq edən yaxınlar yaraya toxunarkən əlcəkdən istifadə etməli, sarğı materialları xüsusi qaydada məhv edilməlidir.
Nə etmək olmaz: yaraya məlhəm, yanmış yun, kül, isti kompress qoymaq, xalq vasitələri ilə «yaranı çəkmək», evdə qalan antibiotikləri özbaşına qəbul etmək. Özbaşına müalicə diaqnozu çətinləşdirir və ağır formaların inkişafına vaxt verir.
Profilaktika
- kənd təsərrüfatı heyvanlarının qarayaraya qarşı müntəzəm peyvəndlənməsi – ən effektiv tədbirdir;
- ət və heyvan məhsullarını yalnız baytar nəzarətindən keçmiş yerlərdən almaq;
- xəstə və ya səbəbsiz ölmüş heyvanı kəsməmək, ətini yeməmək, paylamamaq, dərisini soymamaq – dərhal baytarlıq xidmətinə məlumat vermək;
- ölmüş heyvanın cəmdəyini adi qaydada basdırmamaq – onu baytarlıq xidməti xüsusi qaydada məhv edir;
- heyvan kəsimi, dəri və yun emalı zamanı əlcək, qoruyucu geyim istifadə etmək, işdən sonra əlləri yaxşıca yumaq;
- risk qrupunda olan insanların (baytarlar, laboratoriya işçiləri və s.) göstərişə görə peyvəndlənməsi;
- yoluxmuş heyvanla və ya ətlə təmasdan sonra həkimə müraciət etmək – göstəriş olduqda profilaktik antibiotik kursu təyin edilir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qarayara şübhəsində infeksionistə müraciət etmək lazımdır. Dəri yarası ilə ilk dəfə dermatoloq və ya ailə həkimi qarşılaşa bilər, ağır hallarda isə müalicə reanimasiya şöbəsində aparılır.
Yadda saxla!
Qarayaranın dəri forması ağrısız olduğu üçün insanlar çox vaxt həkimə gec müraciət edir – bu, xəstəliyin ağırlaşmasına səbəb olur.
- Heyvanla təmasdan sonra dəridə qara qabıqlı yara yaranarsa, dərhal infeksionistə müraciət edin.
- Yaranı sıxmayın, kəsməyin, xalq vasitələri ilə müalicə etməyin.
- Xəstə və ya ölmüş heyvanı kəsməyin, ətini yeməyin – baytara məlumat verin.
- Nəfəs darlığı, qanlı qusma, huşun pozulması olarsa, gecikmədən 103-ə zəng edin.
Suallar və cavablar
Praktiki olaraq xeyr. İnsan yoluxmuş heyvanlardan və onların məhsullarından yoluxur. Buna baxmayaraq, xəstənin yarasına qulluq edərkən əlcəkdən istifadə etmək və sarğı materiallarını düzgün məhv etmək lazımdır.
Xeyr, belə əti yemək olmaz. Sporlar adi bişirmə zamanı tam məhv olmaya bilər, ətin doğranması isə dəri yolu ilə yoluxma riski yaradır. Xəstə heyvanın cəmdəyi baytarlıq xidmətinin nəzarəti ilə məhv edilməlidir.
Dəri formasında qara qabıq düşdükdən sonra adətən çapıq qalır. Vaxtında başlanan müalicə ağırlaşmaların qarşısını alır, lakin qabığın sağalması bir neçə həftə çəkə bilər.
Gecikmədən infeksionistə və ya ailə həkiminə müraciət edin və təması gizlətməyin. Həkim riski qiymətləndirəcək və göstəriş olduqda profilaktik müalicə təyin edəcək. Əlamətlərin olmaması yoluxmanın istisna edildiyi demək deyil, çünki gizli dövr bir neçə gün çəkə bilər.
Keçirilmiş xəstəlik müəyyən müdafiə yaradır, lakin bu müdafiə ömürlük və tam hesab edilmir. Ona görə də yenidən xəstə heyvanla və ya onun məhsulları ilə təmasdan çəkinmək, qoruyucu tədbirlərə əməl etmək vacibdir.
Bu, xəstəliyin formasından və sağalmanın gedişindən asılıdır. Dəri formasında müalicə kursu bitdikdən və həkim vəziyyəti qiymətləndirdikdən sonra adətən adi həyata qayıtmaq mümkündür. Ağır formalardan sonra bərpa dövrü daha uzun olur.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
