Hirsutizm – qadınlarda üzün və bədənin digər hissələrində həddindən artıq tüklənmə, tüklərin kişi tipinə uyğun inkişafı ilə xarakterizə olunan endokrin sistem patologiyasının əlamətidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Kişi tipli tüklənmə
- androgenlə əlaqəli tüklənmə
Xəstəlik haqqında
Qadınlarda hirsutizm üst dodaq və çənə, döş, qarın və bel nahiyəsində sərt, kobud, piqmentlə zəngin tüklərin aktiv artımı ilə xarakterizə olunur. Onlar çılpaq gözlə aydın görünür və pasiyentlərə aşkar psixoloji diskomfort yaradır, şəxsi həyata mane olur.
Müxtəlif məlumatlara görə, hirsutizmdən hər yerdə qadın əhalinin 2-dən 10%-ə qədəri əziyyət çəkir.
Səbəbləri
Qadınlarda hirsutizmin əsas səbəbi qanda kişi cinsi hormonlarının, androgenlərin, səviyyəsinin yüksəlməsidir. Bu vəziyyətin əsasında aşağıdakılar dayana bilər:
- Irsiyyət meyilliyi (androgenlərə reseptorların genetik xüsusiyyətləri);
- Hirsutizm şəklində yan təsirlə müşayiət olunan dərman preparatlarının qəbulu (anabolik steroidlər, qlükokortikoidlər, interferon, antikonvulsantlar, bəzi antimikrob vasitələr və digərləri);
- Artan hormonal aktivlik dövrləri (cinsi yetişmə, hamiləlik, postmenopauzal dövr);
- Yumurtalıqların xəstəlikləri (hormonal aktiv şişlər, polikistoz yumurtalıq sindromu, amenoreya və digərləri);
- Böyrəküstü vəzilərinin patologiyası (anadangəlmə və ya qazanılmış mənşəli qabıq hiperplaziyası, yenitörəmələr);
- Hipofiz hüceyrələri tərəfindən hormonların sintezinin pozulması (akromeqaliya, Kuşinq sindromu və s.).
Bəzən hirsutizmin görünən səbəblərini müəyyən etmək mümkün olmur. Lakin bu halda dəri hüceyrələrinin kişi cinsi hormonlarına həddindən artıq həssaslığı aşkar edilir. Bu, androgenlərin artıqlığının idiopatik sindromu, yaxud idiopatik hirsutizmdir. Məhz bu səbəb və polikistik yumurtalıqlar sindromu qadınlarda həddindən artıq tük örtüyünün inkişafının 90% hallarında səbəb olur.
Təsnifat
Qadınlarda həddindən artıq tüklənmənin səbəblərindən asılı olaraq hirsutizmin aşağıdakı növləri fərqləndirilir:
- Irsiyyətlə bağlı (genetik xüsusiyyətlə şərtlənir – 5α-reduktazanın artmış aktivliyi, androgenlərə reseptorların daha çox olması və ya bu hormonlara reseptorların artmış həssaslığı ilə əlaqədardır);
- Ekzogen (neyroendokrin – endokrin sistem orqanlarının xəstəlikləri ilə bağlı, yatrogen – qəbul edilən dərman preparatlarının əlavə təsiri kimi yaranan);
- Idiopatik (qanda androgenlərin normal konsentrasiyası və endokrin və ya cinsi sistem xəstəliklərinin olmaması ilə xarakterizə olunur; bədənin ayrı-ayrı sahələrinin həddindən artıq tüklənməsi
- Bu halda cüzi dərəcədə ifadə olunur, cinsi inkişaf dövründə yaranır).
Klinik gedişin xüsusiyyətlərinə, həddindən artıq tüklənmənin digər patologiya ilə uzlaşmasına görə hirsutizm ayrılır:
- Ovulyasiya pozğunluğu ilə;
- Akne, yağlı dəri və tüklərlə müşayiət olunan;
- Virilizasiya ilə əlaqəli (qadında bədən quruluşunun kişi xüsusiyyətlərinin təzahürü);
- Yanaşı patologiya olmadan.
Klinik mənzərə
Hirsutizmin ən xarakterik əlaməti – qadında tüklərin olmamalı olduğu yerlərdə (dodaq üstündə, çənədə, məmə ucları ətrafında, döşdə, qarında, beldə, oma nahiyəsində) bitən sərt, qısa, piqmentli tüklərdir. Belə pasiyentlərin dəri və tükləri yağlı olur, akne səpgiləri yaranır. Cinsiyyət orqanları tərəfindən pozğunluqlar (menstrual siklin nizamsızlığı, sonsuzluq, menstruasiya xaricində cinsiyyət yollarından qanaxmalar), anemiyalar inkişaf edə bilər.
Müalicə vaxtında başlanmadıqda hirsutizmin bəzi formaları qadında konstitusional kişi cizgilərinin tədricən formalaşması ilə də müşayiət oluna bilər – səsin kobudlaşması, əzələ kütləsinin artması, gicgah nahiyəsində keçəlləşmə, piy toxuması yığılımlarının lokalizasiyasının dəyişməsi, süd vəzilərinin kiçilməsi və s. Hiperandrogeniya nəticəsində cinsiyyət orqanları da dəyişir: cinsiyyət dodaqları kiçilir, klitor böyüyür.
Hirsutizmin ağırlıq dərəcəsini, patoloji prosesin mərhələsini müəyyən etmək üçün kəmiyyət şkalalarından istifadə olunur, məsələn, artıq tüklərin sayı 0-dan 4-ə qədər rəqəmsal qiymətləndirilir, burada 1 – tüklər dodaq üstündə və ya çənə nahiyəsində bitir, 4 isə – tam hüquqlu saqqal görnüşündə olur. Digər, daha mürəkkəb şkalalar da mövcuddur, bunlardan əsasən diaqnostika prosesində endokrinoloq həkimlər istifadə edirlər.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Endokrinoloq xəstədə qadın üçün qeyri-tipik yerlərdə sərt tünd tüklərin artması, cinsi funksiyanın pozulması ilə bağlı şikayətlərinə əsaslanaraq, həyat və mövcud xəstəlik anamnezinin məlumatlarını nəzərə alaraq, obyektiv müayinənin nəticələrini (əsasən baxışı) diqqətə alaraq hirsutizmdən şübhələnəcəkdir.
Diaqnozu təsdiqləmək, hirsutizmin səbəbini aşkar etmək və sonradan effektiv müalicə təyin etmək üçün əlavə müayinə kömək edəcək. Xəstəyə aşağıdakılar tövsiyə oluna bilər:
- Qanda hormonların – testosteronun, androstenedionun, 17-hidroksiprogesteronun, kortizolun, hipofizin qonadotrop hormonlarının səviyyəsinin təyini;
- Böyrəklərin və böyrəküstü vəzilərin, çanaq orqanlarının ultrasəs müayinəsi, xüsusən də diqqətlə – yumurtalıqların;
- Böyrəküstü vəzilərin, yumurtalıqların maqnit-rezonans və ya kompüter tomoqrafiyası;
- Baş beynin MRT-si, hədəfli – hipofizin;
- Yumurtalıq yenitörəməsindən şübhələnildikdə – toxumanın sonrakı histoloji müayinəsi üçün şiş toxumasının biopsiyası ilə diaqnostik laparoskopiya.
Xidmətlər
Müalicə
Əgər həddindən artıq tüklənmə xəstənin cinsi funksiyasının pozulması ilə müşayiət olunmursa və çox ifadəli deyilsə, aktiv xüsusi terapiya tələb etmir. Bu halda artıq tüklər mövcud kosmetoloji üsullardan hər hansı biri ilə götürülə bilər.
Hirsutizm, bir qayda olaraq, başqa bir metabolik patologiyanın əlamətidir, buna görə də onun müalicəsinin əsası qanda androgenlərin artıqlığına səbəb olmuş xəstəliyin terapiyasıdır.
- Əgər hirsutizm anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası ilə bağlıdırsa, qlükokortikoidlərlə əvəzedici hormonal terapiya aparılır.
- SPKY zamanı xəstəyə peroral kontraseptivlərin qəbulu təyin olunur. Eyni qrupdan olan preparatlar klimakterik dövrdə və postmenopauzada hirsutizmin müalicəsi üçün istifadə olunur.
- Şiş mənşəyi təsdiqləndikdə və yenitörəmənin hipofizdə, böyrəküstü vəzilərdə, yumurtalıqlarda lokalizasiyası olduqda, kimyəvi terapiya və/və ya şüa terapiyası ilə birlikdə cərrahi müalicə tətbiq olunur.
Əgər tüklərin artması dərman preparatlarının qəbulu ilə bağlıdırsa, dozanın korreksiyası və ya həmin preparatların ləğvi məsələsi ortaya çıxa bilər, lakin bu məsələ mütləq klinik vəziyyətin incəliklərini bilən müalicə edən həkimlə həll edilməlidir.
Komplekslərin, öz xarici görünüşündən narazılığın inkişafı, həddindən artıq tüklənmənin şəxsi həyatdakı problemlərlə əlaqəsi, narahatlıq hissinin, əhvalın enməsinin yaranması zamanı xəstə psixoemosional vəziyyətin korreksiyası üçün psixoloq, bəlkə də psixiatr/psixoterapevt həkiminin konsultasiyasına ehtiyac duyur.
Hirsutizmin, hiperandrogeniya ilə əlaqəli olan, müalicəsi — uzunmüddətli, ciddi bir prosesdir və mütləq müvafiq ixtisaslı həkimin nəzarəti altında aparılmalıdır. Özbaşına müalicə ilə məşğul olmaq və dərman vasitələrinin müstəqil seçimi ilə təcrübələr aparmaq olmaz – bu təhlükəli ola bilər, çünki hər bir dərman düzgün tətbiq edilmədikdə yan təsirlərin inkişafı ilə hədələnir.
Reabilitasiya
Hirsutizmlə müşayiət olunan xəstəliklərin əksəriyyəti xroniki xarakter daşıyır və xəstənin daima dəstəkləyici müalicə qəbulunu tələb edir (bir qayda olaraq, hormonal əvəzedici terapiya şəklində). Preparatların adekvat dozaları əsas patologiyanın kompensasiyasını təmin edir və hirsutizmin reabilitasiyasının əsas metodudur.
Yumurtalıqların, böyrəküstü vəzilərin, hipofizin hormonal-aktiv şişlərinin operativ müalicəsindən sonrakı reabilitasiya xəstəliyin növündən, cərrahi müdaxilənin istifadə olunan metodundan və xəstəyə göstərilən digər müalicə üsullarından asılıdır. O, müəyyən dərman vasitələrinin qəbulunu, vitaminoterapiyanı, fizioterapiyanı, sanator-kurort müalicəsini və keçirilmiş xəstəlikdən sonra orqanizmin daha sürətli bərpasına kömək edən digər tədbirləri əhatə edə bilər.
Profilaktika
Hirsutizmin inkişaf riskini azaltmaq üçün qadınlar öz sağlamlıqlarına diqqətli olmalıdırlar – cinsi sferada problemlər və ya orqanizmdə hər hansı digər nasazlıqlar yarandıqda, onların mahiyyətini dəqiqləşdirmək və müalicəyə vaxtında başlamaq üçün həkimə müraciət etməlidirlər. Belə yanaşma hiperandrogeniya faktını hələ hirsutizm yaranmadan aşkar etməyə imkan verəcək.
Həmçinin profilaktikada qadının sağlam həyat tərzi böyük əhəmiyyət daşıyır: iş və istirahət rejiminə əməl etmək, yetərli yuxu, balanslaşdırılmış qidalanma, çəkinin norma daxilində saxlanması, stresslərin minimuma endirilməsi, gündəlik fiziki aktivlik ən azı bir saat davam edən piyada gəzintilər şəklində olsa belə. Bu sadə tövsiyələrə əməl etmək mübadilə xəstəliklərinin qazanılmış patologiyalarının inkişaf ehtimalını azaldacaq, deməli, artıq tüklənmə riskini də azaldacaq.
Yadda saxla!
Təcrübə edən həkim kimi mən çox vaxt bununla qarşılaşıram ki, qadınlar qeyri-tipik yerlərdə həddindən artıq tüklənmə ilə uzun müddət özləri mübarizə aparır, hirsutizmin nədən yarandığını və bu tüklərin niyə aradan qaldırıla bilmədiyini düşünmədən dəfələrlə epilyasiya prosedurlarına müraciət edirlər. Həkimə uzun müddət müraciət etməmək polikistik yumurtalıqların proqressivləşməsi, bununla bağlı hormonal pozğunluqların ağırlaşması, yenitörəmənin əməliyyat olunmaz mərhələyə qədər böyüməsi ilə təhlükəlidir. Vaxtında qoyulmuş diaqnoz – minimum mənəvi və maliyyə xərcləri ilə effektiv müalicənin təminatıdır. Əgər hirsutizmlə bağlı şikayətlə həkimə müraciət etsəniz, lakin bu vəziyyətin obyektiv səbəbləri tapılmasa, siz gülünc görünməyəcəksiniz, əksinə, sakit olacaqsınız, öz sağlamlığınızla bağlı artmış narahatlıqdan qaçınacaqsınız.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Androgenetik alopesiya
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Böyrəküstü vəzin çatışmazlığı
- Böyümə hormonu çatışmazlığı
- D vitamini çatışmazlığı
- Diabetik ayaq
- Diabetik ketoasidoz
Suallar və cavablar
Bu, pasiyentdə adətən bitmədiyi yerlərdə tüklərin həddindən artıq artması ilə xarakterizə olunan bir vəziyyətdir. Bu zaman tüklər yumşaq tükcüklər deyil, sərt, piqmentli, kişilərdəki saqqal-saqal kimi olur.
Hirsutizmin diaqnostikası və müalicəsi – endokrinoloqun vəzifəsidir, ginekoloji patologiya olduqda – ginekoloqun və ya endokrinoloq-ginekoloqun, həddindən artıq tüklənmənin onkoloji mənşəli olması hallarında – onkoloqun.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
