Apatiya – ətrafda baş verən hadisələrə laqeydlik, biganəlik, iştirak etməmə və emosional soyuqluqla xarakterizə olunan psixi vəziyyətdir. Bu səhifədə apatiyanın səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Kardioloq Nevroloq Psixiatr Psixoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Apatiya – ətrafda baş verən hadisələrə laqeydlik, biganəlik, iştirak etməmə və emosional soyuqluqla xarakterizə olunan psixi vəziyyətdir. Bu, ayrıca bir xəstəlik deyil, bir sıra somatik xəstəliklərin və psixi pozğunluqların gedişinə müşayiət edən simptomlar kompleksidir. Müalicə olunmadıqda tədricən ağırlaşır, əvvəllər sadəcə həyatda sevinc hissinin olmadığını qeyd edən xəstə getdikcə xəstəliyə batır, maraqlarını və sosial əlaqələrini itirir. Apatiyanın səbəblərinin müəyyən edilməsi və adekvat müalicə xəstənin əhval-ruhiyyəsini yaxşılaşdırır, fəaliyyətə motivasiyanı və emosiyaların parlaqlığını bərpa edir.
Növləri
Təzahür formasına görə apatiya 2 növə bölünür.
- Aktiv. İnsan orqanizmində baş verən dəyişikliklər ətrafdakılara çox nəzərə çarpmır, lakin yavaş gedən proses tədricən psixikanı dağıdır. Müalicə olunmadıqda apatiyanın aktiv forması suisidə səbəb ola bilər.
- Passiv. Xəstənin əvvəllər ona zövq verən şeylərə marağını itirməsi ilə xarakterizə olunur. Yaxınları insanın biganə və süst olduğunu, onu şənləndirmək, «canlandırmaq» çətin olduğunu görməyə başlayır.
- Travmatik. Kəllə-beyin travmalarından sonra yaranır və beyin toxumasında distrofik, atrofik, degenerativ dəyişikliklərlə müşayiət olunur. Patoloji vəziyyət ətraf mühitə tam biganəlik, dolaşıq nitq, daimi yuxululuq və süstlüklə özünü göstərir.
Yaradan amilə görə emosional pozğunluğun daha 2 növü ayırd edilir:
- Psixi pozğunluqlarla əlaqəli;
- Somatik patologiyanın təzahürü kimi yaranan.
Səbəbləri
Qadınlarda və kişilərdə apatiyanın səbəbi aşağıdakı xəstəliklər ola bilər:
- Beyin qan dövranının pozulmaları;
- Kəllə-beyin travmalarının nəticələri;
- Demensiyalar (damar mənşəli, alın-gicgah nahiyəsi, Alzheimer, Pick xəstəliyi zamanı);
- Ensefalit;
- Ensefalopatiyalar;
- Hidrosefaliya;
- Tireotoksikoz, hipotireoz;
- Intoksikasiyalar;
- Xroniki yorğunluq sindromu;
- Gənə borrelioza;
- QİÇS infeksiyası;
- Onkoloji patologiya, xüsusilə beyin şişləri;
- Ağır ürək-damar, qaraciyər, böyrək çatışmazlığı;
- B12 vitamini çatışmazlığı;
- Depressiv epizod, residivləşən depressiv pozğunluq;
- Bipolyar affektiv pozğunluğun tərkibində depressiya;
- Şizofreniya;
- Şizotipik pozğunluq;
- Şizoaffektiv pozğunluq;
- Stresslə bağlı pozğunluqlar, adaptasiya pozğunluqları;
- Alkoqolizm;
- Narkomaniya.
Bu vəziyyət bəzi dərman preparatlarının (oral kontraseptivlər, yuxugətirici preparatlar, antidepressantların ayrı-ayrı qrupları, trankvilizatorlar) qəbulu fonunda müalicənin yan təsiri kimi inkişaf edə bilər.
Diaqnostika
Apatiyanı diaqnoz etmək kifayət qədər çətindir, çünki təzahürlərinə görə emosional sahənin digər pozğunluqları, xüsusilə depressiv vəziyyətlə oxşarlıq göstərir. Düzgün diaqnozu yalnız ixtisaslı həkim kompleks diaqnostik araşdırmalar apardıqdan sonra qoya bilər. Əvvəlcə söhbət aparılır, bu zaman mütəxəssis xəstənin mimikasını və jestlərini müşahidə edir, ilkin diaqnoz qoyulur və onu dəqiqləşdirmək üçün əlavə araşdırmalar təyin edilir.
- Beynin və onu qidalandıran damarların MRT-si. Maqnit-rezonans tomoqrafiyası beyin toxumalarının şişlərini və ya damar patologiyalarını aşkarlamaq üçün aparılır.
- EKQ, ürəyin USM-i. Xəstə yalnız apatik vəziyyətdən deyil, dövri döş sümüyü arxası ağrılardan və nəzərəçarpacaq təngnəfəslikdən də şikayət etdikdə bu müayinə mütləqdir.
- Beyin damarlarının USM-i. Ultrasəs müayinəsi vasitəsilə mütəxəssis sinir sistemi fəaliyyətindəki pozğunluqların səbəbini müəyyən edir, damar patologiyalarının ağırlaşmalarına səbəb ola biləcək risk faktorlarının mövcudluğunu aşkarlayır.
- KT. Kompüter tomoqrafiyası hemorragik insultların diaqnostikası, kəllə sümüklərinin və beyin toxumalarının zədələnmələrinin aşkarlanması üçün tətbiq olunur. Müayinə zamanı həkim beynin inkişaf anomaliyalarını, iltihabi və şiş proseslərini aşkarlaya bilər.
Əlavə olaraq laboratoriya diaqnostikası (qan və sidik analizləri), böyrəklərin USM-i və digər müayinələr təyin oluna bilər.
Müalicə
Apatiyanın müalicəsinin əsasını laqeydliyə və bu vəziyyətin digər əlamətlərinə səbəb olan xəstəliyin müalicəsi təşkil edir. Xəstəyə aşağıdakılar təyin oluna bilər:
- Psixoterapiya;
- Dərman vasitələri;
- Fizioterapiya üsulları;
- Həyat tərzinin korreksiyası.
Psixoterapevtik yardıma psixoanaliz, koqnitiv-davranış terapiyası və digər üsullar daxildir. Müalicənin ilkin mərhələsində fərdi sessiyalar üstünlük təşkil edir, bu zaman psixoterapevt vəziyyətin mümkün səbəblərini müəyyənləşdirir, xəstəyə yenidən emosiya hiss etməyə kömək edir, məqsəd qoymağı və ona nail olmağı öyrədir, apatiyanı aradan qaldırmağın müxtəlif yollarını təklif edir. Müalicənin ikinci mərhələsi olan qrup təlimləri xəstənin motivasiyasını artırır, şəxslərarası ünsiyyətə istəyi stimullaşdırır, yeni sosial əlaqələrin formalaşmasına təkan verir.
Dərman müalicəsi xəstənin əsas somatik xəstəliyin müalicəsi üçün preparatlar qəbul etməsindən, apatiyanın səbəbi psixi pozğunluq olduqda isə stimuledici antidepressantlar, neyroleptiklər, anksiolitiklər qəbul etməsindən ibarətdir. Dərman preparatlarının qəbul sxemini və müddətini yalnız həkim klinik vəziyyətin xüsusiyyətlərinə əsasən müəyyən edir.
Apatiya ilə müşayiət olunan xəstəliklərin kompleks müalicəsində fizioterapiya üsullarından – maqnitoterapiya, darsonvalizasiya, elektroyuxu istifadə edilə bilər.
Xəstəyə sağlam həyat tərzi sürməsi tövsiyə olunur:
- Əmək və istirahət rejiminə riayət etmək – işdə həddindən artıq yorulmamaq;
- Stresli vəziyyətləri minimuma endirmək, stresə davamlılıq formalaşdırmaq (psixoloqun köməyi ilə mümkündür);
- Keyfiyyətli gecə yuxusu təmin etmək;
- Rasional və balanslı qidalanmaq;
- Zərərli vərdişlərdən (siqaretçəkmə, alkoqol, narkotik vasitələr) imtina etmək;
- Kifayət qədər hərəkət etmək (idman zalında hər gün məşğul olmaq mütləq deyil, ortadan yüksək templə axşam bir saatlıq gəzinti kifayət edə bilər).
Maraqların və məşğuliyyətlərin olmaması ilə mübarizədə yaradıcılıqla məşğul olmaq və ya xəstəyə əvvəllər zövq verən istənilən digər fəaliyyət (kitab oxumaq, gitarada çalmaq, tikmə) kömək edə bilər. Özünüzə mənzərə çəkmək kimi yerinə yetirilməsi çətin məqsəd qoymayın; heç olmasa rəsm çəkməyə başlayın və 5-10 dəqiqə məşğul olun. Çox güman ki, məşğuliyyət prosesində maraq yaranacaq və siz planlaşdırdığınızdan xeyli çox iş görəcəksiniz.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Müalicə olunmadıqda apatiya ciddi nəticələrin inkişafına gətirib çıxarır, bunlara daxildir:
- Emosiyaların tam olmaması;
- Yaddaşın pisləşməsi;
- Təfəkkürün pozulması;
- Qarışıq nitq;
- Hərəkətlərin kifayət qədər koordinasiya olunmaması;
- Şəxsi hisslərin atrofiyası.
Travmatik apatiya hallüsinasiya-sayıqlama və affektiv psixozların inkişafına təkan verə bilər. Emosional pozğunluğun ağır formaları depressiyaya və intihar cəhdlərinə gətirib çıxarır. İntihar barədə fikirlər yaranarsa, dərhal yaxınlarınıza və ya mütəxəssisə müraciət etmək, ağır hallarda isə təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Emosional-psixi pozğunluqların, biganəlik və tam laqeydlik vəziyyətinin səbəbini müəyyən etmək üçün ilk növbədə terapevtə müraciət edilir. Ümumi profilli mütəxəssis anamnez topladıqdan və emosional pozğunluğun ehtimal olunan səbəbini müəyyən etdikdən sonra diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün xəstəni dar ixtisaslı həkimə yönləndirir. Apatiya ilə müşayiət olunan xəstəliklərin müalicəsi ilə bir neçə mütəxəssis məşğul olur.
Yadda saxla!
Apatiya psixi enerji ehtiyatlarının tükənməsinin nəticəsidir və bu, həm patologiya zamanı, həm də sağlam orqanizmdə ifadəli müsbət və ya mənfi emosiyalar, həddindən artıq yorğunluq fonunda yarana bilər. Normanın bir variantı olan apatiyanın əlamətləri provokasiyaedici vəziyyətdən sonrakı ilk günlərdə ən çox ifadə olunur və istirahət fonunda tədricən azalır – yaxşı yatmış, gündəlik rutindən uzaqlaşmış insan bir neçə gün ərzində sağlam, işə qabil vəziyyətə qayıdır. Xəstəlik nəticəsində yaranan apatiya isə keçmir, əksinə, əsas xəstəlik irəlilədikcə zaman keçdikcə onun əlamətləri güclənir. Bu vəziyyətdə xəstənin yaxınları qayğı və israrlılıq göstərməli – xəstəni psixiatrdan kömək almağa təşviq etməlidir. Vaxtında başlanmış adekvat müalicə olmadan xəstəlik onu tamamilə ələ keçirə bilər və vəziyyətlə mübarizə apatiyanın və əsas prosesin ilkin mərhələsinə nisbətən xeyli çətinləşər.
Suallar və cavablar
Psixi pozğunluq çərçivəsində apatiyanın müalicəsi ilə yalnız psixiatr və/və ya psixoterapevt məşğul olur. Bu simptomokompleksin müşayiət etdiyi somatik xəstəliklər müvafiq profilli həkimlər tərəfindən müalicə olunur, zərurət olduqda terapevtik prosesə psixiatr da cəlb edilə bilər.
Bu vəziyyətin ilk təzahürləri xəstənin əvvəllər zövq verən hobbilərə, məşğuliyyətlərə maraq, istək və motivasiyasının azalmasıdır.
Apatiya xəstəlik deyil, digər xəstəliklərin gedişinə müşayiət edən sindromdur. Müalicə məhz ona deyil, əsas patologiyanın aradan qaldırılmasına və ya kompensasiyasına yönəldilməlidir. Xalq təbabəti vasitələrinin bu simptomokompleksin potensial səbəblərinin heç biri qarşısında effektivliyi və təhlükəsizliyi sübut olunmadığından, onların istifadəsi tövsiyə edilmir və təhlükəli ola bilər.
Apatik vəziyyətə düşməmək üçün ağlamaq istəyi yarandıqda emosiyaları boğmaq lazım deyil. İş zamanı yorğunluq hissi yaranarsa, istirahət üçün fasilə vermək lazımdır. Həftəsonları kompüterdən və müxtəlif işlərdən uzaqlaşıb vaxtı parkda gəzintiyə, sərgiyə baxışa, teatra və ya kinoteatra getməyə həsr etmək məsləhətdir. Tənha insanlara it saxlamaq tövsiyə olunur. Ev heyvanına qayğı göstərmək və onunla uzun gəzintilər məsuliyyət hissi inkişaf etdirir və apatiyanın qarşısını alır.
