Uyğunlaşma pozuntusu ciddi həyat dəyişikliyi və ya stressli hadisədən sonra yaranan, gözləniləndən güclü və uzun sürən emosional və davranış reaksiyasıdır. Adətən bir neçə ay ərzində keçir, psixoterapiya bərpanı sürətləndirir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Adaptasiya pozuntusu
- uyğunlaşma reaksiyası pozuntusu
Xəstəlik haqqında
Boşanma, iş itkisi, köçmə, ağır xəstəlik, maddi çətinliklər kimi hadisələr hər kəsdə stress yaradır və bu, təbii reaksiyadır. Uyğunlaşma pozuntusunda isə reaksiya hadisənin ağırlığına nisbətən həddən artıq güclü olur və ya gözləniləndən uzun sürür: insan hadisə barədə fikirlərdən ayrıla bilmir, işdə, təhsildə və ailədə gündəlik vəzifələrin öhdəsindən gəlməkdə çətinlik çəkir.
Əlamətlər adətən hadisədən sonrakı ilk həftələrdə, ən gec üç ay ərzində başlayır və stress amili aradan qalxdıqda və ya insan yeni vəziyyətə uyğunlaşdıqca, çox vaxt altı ay ərzində keçir. Posttravmatik stress pozuntusundan (PTSP) fərqli olaraq, uyğunlaşma pozuntusu həyat üçün təhlükəli olmayan, adi həyat hadisələrindən sonra da yarana bilər. Bu pozuntu hər yaşda, o cümlədən uşaq və yeniyetmələrdə rast gəlinir və psixi sağlamlıqla bağlı müraciətlərin geniş yayılmış səbəblərindən biridir.
Uyğunlaşma pozuntusu «zəiflik» və ya «şıltaqlıq» deyil. Bu, insanın daxili ehtiyatlarının müəyyən dövrdə yaranmış yükün öhdəsindən gəlməyə çatmaması ilə bağlı müvəqqəti vəziyyətdir və vaxtında dəstək göstərildikdə yaxşı proqnoza malikdir.
Səbəbləri
Pozuntunu bir və ya bir neçə stressli hadisə təhrik edir. Hadisənin özü həmişə «böyük» olmaya bilər – əsas məsələ onun konkret insan üçün nə qədər əhəmiyyətli olmasıdır. Ən çox rast gəlinən səbəblər bunlardır:
- münasibətlərdə dəyişikliklər – boşanma, ayrılıq, ailədə uzunmüddətli münaqişələr;
- iş və maddi problemlər – iş itkisi, iflas, borclar, işdə ciddi münaqişə;
- yaşayış şəraitinin dəyişməsi – köçmə, miqrasiya, yeni ölkəyə və mədəniyyətə uyğunlaşma, məktəb dəyişikliyi;
- sağlamlıqla bağlı hadisələr – özündə və ya yaxınında ağır xəstəlik diaqnozu, əlillik, uzunmüddətli müalicə;
- həyat mərhələlərinin dəyişməsi – pensiyaya çıxma, uşaqların evdən getməsi, valideynliyə keçid;
- fəlakət və ictimai hadisələr – təbii fəlakət, yanğın, yaşayış yerinin itirilməsi.
Riski artıran amillər: əvvəllər keçirilmiş psixi pozuntular, uşaqlıqda yaşanan çətinliklər, yaxınların dəstəyinin olmaması, eyni vaxtda bir neçə stress amilinin təsiri, stresslə başa çıxma bacarıqlarının zəif olması.
Formaları
Ön planda olan əlamətlərə görə pozuntunun bir neçə forması ayırd edilir:
- depressiv əhvalla – kədər, ağlağanlıq, ümidsizlik üstünlük təşkil edir;
- narahatlıqla – həyəcan, gərginlik, əsəbilik, qorxu ön plandadır;
- qarışıq narahatlıq və depressiv əhvalla;
- davranış pozuntusu ilə – qaydaların pozulması, aqressivlik, riskli davranış (daha çox yeniyetmələrdə);
- emosiya və davranışın qarışıq pozuntusu ilə.
Klinik mənzərə
Əlamətlər insandan insana fərqlənir, lakin onların hamısı stressli hadisə ilə əlaqəlidir və gündəlik fəaliyyətə mane olur:
- kədər, ağlağanlıq, ümidsizlik hissi;
- narahatlıq, daxili gərginlik, əsəbilik;
- hadisə ilə bağlı daimi, təkrarlanan fikirlər, «başdan çıxara bilməmək»;
- yuxuya getməkdə çətinlik, gecə oyanmalar, yorğunluq;
- diqqəti cəmləməkdə çətinlik, iş və təhsildə geriləmə;
- insanlardan uzaqlaşma, əvvəlki maraqlardan imtina;
- baş ağrısı, ürəkdöyünmə, mədə narahatlığı kimi bədən şikayətləri;
- yeniyetmələrdə davranış problemləri – dərsdən qaçma, münaqişələr, riskli davranış;
- kiçik uşaqlarda əvvəl qazanılmış vərdişlərin itməsi, yuxu pozuntusu, valideyndən ayrılmaq qorxusu.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər özünəqəsd və ya özünə zərər vermə barədə fikirlər yaranıbsa, insan özünə və ya başqalarına təhlükə yaradırsa, alkoqol və ya dərmanlardan nəzarətsiz istifadə başlayıbsa. Özünəqəsd düşüncələri olduqda dərhal 103-ə zəng edin.
Böyüklərdə daha çox emosional əlamətlər – kədər, narahatlıq, gərginlik üstünlük təşkil edir, yeniyetmələrdə isə vəziyyət çox vaxt davranış dəyişikliyi kimi özünü göstərir. Ahıl insanlarda pozuntu bədən şikayətləri, yaddaş və diqqətin zəifləməsi ilə müşayiət oluna bilər, ona görə də bu yaşda digər xəstəliklər də istisna edilməlidir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu psixiatr və ya psixoterapevt klinik söhbət əsasında qoyur. Xüsusi laborator analiz və ya cihaz müayinəsi ilə bu pozuntunu təsdiqləmək mümkün deyil. Həkim aşağıdakıları qiymətləndirir:
- əlamətlərin konkret stressli hadisədən sonra başlayıb-başlamadığını;
- reaksiyanın hadisənin ağırlığına nə dərəcədə uyğun olduğunu;
- əlamətlərin işə, təhsilə və münasibətlərə təsirini;
- özünəqəsd riskini, alkoqol və dərman istifadəsini;
- əvvəlki psixi pozuntuları və ailə anamnezini.
Əhvalın və narahatlığın ağırlığını ölçmək üçün standart sorğu vərəqələrindən istifadə oluna bilər. Bədən şikayətləri olduqda terapevt müayinəsi tövsiyə edilir. Differensial diaqnostika böyük depressiya, narahatlıq pozuntuları, posttravmatik stress pozuntusu, normal yas reaksiyası və maddə istifadəsi ilə aparılır.
Diaqnoz qoyularkən həkim həm də insanın güclü tərəflərini və dəstək mənbələrini – ailəni, dostları, işdə və ya məktəbdə kömək imkanlarını qiymətləndirir. Bu məlumat fərdi müalicə planının qurulmasına kömək edir. Əlamətlər stress amili aradan qalxdıqdan sonra da uzun müddət davam edərsə, diaqnoz yenidən nəzərdən keçirilir.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- depressiyaya və ya narahatlıq pozuntusuna keçid;
- alkoqol və sakitləşdirici dərmanlardan sui-istifadə;
- özünəqəsd düşüncələri və cəhdləri – xüsusən yeniyetmələrdə;
- iş, təhsil və ailə problemlərinin dərinləşməsi;
- xroniki yuxusuzluq və bədən şikayətlərinin uzanması.
Müalicə
Uyğunlaşma pozuntusunun müalicəsi əsasən psixoloji yardım və praktik dəstəyə əsaslanır. Məqsəd insanın stresslə başa çıxmasına, yeni vəziyyətə uyğunlaşmasına və əvvəlki fəaliyyət səviyyəsinə qayıtmasına kömək etməkdir.
- Qısamüddətli psixoterapiya – problemin həllinə yönəlmiş terapiya, koqnitiv-davranış terapiyası, dəstəkləyici terapiya. Bu üsullar hadisəyə baxışı dəyişməyə, emosiyaları idarə etməyə və konkret çətinlikləri addım-addım həll etməyə kömək edir.
- Ailə terapiyası – xüsusən uşaq və yeniyetmələrdə, eləcə də ailə münaqişələri olduqda faydalıdır.
- Praktik dəstək – sosial, hüquqi, maddi məsələlərin həllində kömək stress amilinin özünü azaldır.
- Özünəqulluq – sabit yuxu rejimi, müntəzəm fiziki aktivlik, gündəlik rutini qorumaq, yaxınlarla ünsiyyət, rahatlama üsulları (dərin nəfəs, əzələ rahatlaması).
- Dərmanlar – əsas müalicə deyil. Ağır yuxusuzluq, güclü narahatlıq və ya depressiv əlamətlər qoşulduqda psixiatr qısa müddətə müvafiq qrupdan preparat təyin edə bilər.
Nə etməmək lazımdır: stresdən «qaçmaq» üçün alkoqoldan istifadə etmək, sakitləşdirici və yuxu dərmanlarını həkim təyinatı olmadan qəbul etmək, problemi uzun müddət gizlətmək. Sakitləşdirici dərmanların özbaşına qəbulu asılılıq yarada bilər və əsas problemi həll etmir. Əlamətlər bir neçə həftə ərzində yüngülləşmirsə və ya güclənirsə, mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır.
Yaxınlar üçün tövsiyə: insanı mühakimə etmədən dinləyin, «unut getsin», «hamı bunu yaşayır» kimi ifadələrdən çəkinin, gündəlik işlərdə konkret kömək təklif edin və lazım olduqda mütəxəssisə müraciət etməyə həvəsləndirin.
Profilaktika
- çətin dövrlərdə yaxınlardan və mütəxəssislərdən dəstək istəmək, problemi tək daşımamaq;
- stresslə başa çıxma bacarıqlarını öyrənmək – problemin həlli, vaxtın planlaşdırılması, rahatlama üsulları;
- gözlənilən dəyişikliklərə (köçmə, pensiya, yeni iş) əvvəlcədən hazırlaşmaq;
- yuxu, qidalanma və fiziki aktivlik rejimini qorumaq;
- uşaqları köçmə, məktəb dəyişikliyi kimi hadisələrə əvvəlcədən hazırlamaq, onların hisslərini dinləmək;
- alkoqoldan stressi azaltmaq vasitəsi kimi istifadə etməmək.
Böyük həyat dəyişiklikləri qarşısında əvvəlcədən dəstək mənbələrini müəyyən etmək – kimə zəng edə biləcəyinizi, kimdən kömək istəyə biləcəyinizi bilmək – çətin dövrü daha asan keçirməyə kömək edir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Uyğunlaşma pozuntusu ilə psixiatr, psixoterapevt və klinik psixoloq məşğul olur. Uşaq və yeniyetmələr üçün uşaq psixiatrına və ya psixoloquna müraciət etmək tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Çətin hadisədən sonra pis hiss etmək normaldır, lakin vəziyyət həftələrlə yaxşılaşmırsa və həyatınıza mane olursa, kömək istəmək vaxtıdır.
- Uyğunlaşma pozuntusu əksər hallarda bir neçə ay ərzində keçir, psixoterapiya bərpanı sürətləndirir.
- Alkoqol və sakitləşdirici dərmanlar stressi həll etmir, əksinə, vəziyyəti uzada bilər.
- Özünəqəsd düşüncələri yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin və ya yaxınlarınızdan kömək istəyin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Posttravmatik stress pozuntusu (PTSP)
- Depressiya
- Narahatlıq (anksiyete)
- Emosional tükənmə sindromu
- Anoreksiya
- Apatiya
- Bipolyar pozğunluq
- Bulimiya
- Fobiyalar və qorxular
- Kompulsiv həddən artıq yemə
- Konversion (dissosiativ) pozuntu
- Nevroz
- Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP)
- Oyun asılılığı (ludomaniya)
- Panik ataklar
Suallar və cavablar
Uyğunlaşma pozuntusu konkret stressli hadisə ilə bağlıdır, əlamətlər daha yüngül olur və adətən bir neçə ayda keçir. Depressiyada əlamətlər daha ağır, davamlı olur və konkret səbəbsiz də yarana bilər.
Əksər hallarda xeyr. Əsas müalicə psixoterapiya və dəstəkdir. Dərmanlar yalnız ağır yuxusuzluq, narahatlıq və ya depressiya qoşulduqda həkim tərəfindən təyin olunur.
Adətən stress amili aradan qalxdıqdan və ya insan ona uyğunlaşdıqdan sonra bir neçə ay ərzində keçir. Davam edərsə, digər pozuntular üçün yenidən qiymətləndirmə aparılır.
Xeyr. Uyğunlaşma pozuntusu güclü və iradəli insanlarda da yarana bilər. Bu, ağır həyat hadisəsinə orqanizmin və psixikanın reaksiyasıdır və kömək istəmək zəiflik deyil, düzgün addımdır.
Uşaqlar hisslərini sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkdiyi üçün pozuntu daha çox davranışda görünür: əsəbilik, inadkarlıq, yuxu pozuntusu, qarın və baş ağrısı şikayətləri, məktəbə getmək istəməmək. Belə dəyişikliklər həftələrlə davam edərsə, uşaq psixoloquna və ya psixiatrına müraciət edin.
Yeni ciddi stressli hadisə zamanı reaksiya yenidən yarana bilər. Psixoterapiya zamanı öyrənilən stresslə başa çıxma bacarıqları belə hallarda vəziyyətin daha yüngül keçməsinə kömək edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
