Emosional tükənmə sindromu uzunmüddətli iş stresi nəticəsində yaranan, enerji itkisi, işə qarşı soyuqluq və effektivliyin azalması ilə gedən vəziyyətdir. Vaxtında tanınması və iş-istirahət balansının bərpası depressiyanın qarşısını almağa kömək edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Peşəkar tükənmə
- peşəkar yanma
- emosional yanma
Xəstəlik haqqında
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) emosional tükənməni xəstəlik kimi deyil, iş yerində uğurla idarə olunmayan xroniki stressin nəticəsi olan peşə fenomeni kimi təsvir edir və onu Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatının on birinci versiyasına sağlamlığa təsir edən amillər sırasında daxil edib. Üç əsas əlamət fərqləndirilir: enerjinin tükənməsi, işdən emosional uzaqlaşma və kinizm, peşəkar effektivliyin azalması.
Tükənmə daha çox insanlarla işləyən peşələrdə — həkimlər, tibb bacıları, müəllimlər, sosial işçilər, xidmət sahəsinin işçiləri — eləcə də yüksək məsuliyyət və az nəzarət imkanı olan işlərdə rast gəlinir. Yaxınlarına uzun müddət qulluq edən insanlarda, gənc valideynlərdə də oxşar vəziyyət yaranır. Tükənmə tədricən, aylar və illər ərzində inkişaf edir, ona görə insan çox vaxt dəyişiklikləri özü hiss etmir. Vaxtında diqqət yetirilmədikdə depressiyaya, narahatlıq pozuntusuna və fiziki xəstəliklərə zəmin yaradır, iş və ailə həyatına ciddi təsir göstərir.
Səbəbləri
Tükənmə bir səbəbdən deyil, iş şəraiti ilə şəxsi xüsusiyyətlərin uzunmüddətli qarşılıqlı təsirindən yaranır. Əsas amillər:
- həddən artıq iş yükü və vaxt çatışmazlığı — daimi tələskənlik, bərpaya vaxt qalmaması;
- işə nəzarət imkanının olmaması — qərarlara təsir edə bilməmək, qeyri-müəyyən tələblər;
- səylərin qiymətləndirilməməsi — maddi və mənəvi təşviqin azlığı;
- kollektivdə konfliktlər, ədalətsizlik hissi, rəhbərlik tərəfindən dəstəyin olmaması;
- şəxsi dəyərlərlə iş tələbləri arasında uyğunsuzluq;
- şəxsi xüsusiyyətlər — mükəmməliyyətçilik, «yox» deyə bilməmək, hər şeyi özü etmək istəyi, yüksək məsuliyyət hissi;
- istirahətin və yuxunun çatışmazlığı, iş ilə şəxsi həyat arasında sərhədin itməsi;
- əlavə yüklər — xəstə yaxınlara qulluq, maddi çətinliklər, ailə problemləri;
- növbəli və gecə işi — bioloji ritmi pozur, yuxunun keyfiyyətini azaldır;
- emosional cəhətdən ağır iş — insanların əzabı, ölüm, aqressiya ilə tez-tez qarşılaşmaq.
Eyni şəraitdə işləyən insanların hamısında tükənmə yaranmır: dəstəkləyici kollektiv, maraqlı iş və işdən kənar dolğun həyat qoruyucu rol oynayır.
Mərhələlər
- gərginlik — həddən artıq səy, yorğunluq, yuxu pozuntusu, işdən ayrıla bilməmək;
- müqavimət — əsəbilik, işə və insanlara qarşı soyuqluq, səhvlərin artması, istirahətin artıq kömək etməməsi;
- tükənmə — fiziki və emosional boşluq, ümidsizlik, işdən qaçma istəyi, bədən xəstəliklərinin qoşulması.
Bu bölgü şərtidir: bəzi müəlliflər tükənmənin inkişafında belə ardıcıl mərhələlər ayırır. Mərhələlər arasında kəskin sərhəd yoxdur və insan çox vaxt özünü ikinci və ya üçüncü mərhələdə tanıyır, lakin nə qədər erkən tədbir görülsə, bərpa bir o qədər tez olur.
Klinik mənzərə
Tükənmənin əlamətləri emosional, davranış və bədən səviyyəsində özünü göstərir. Çox vaxt ilk olaraq ətrafdakılar — ailə üzvləri və həmkarlar — dəyişiklikləri görür:
- dincəldikdən, həftə sonundan sonra da keçməyən yorğunluq, səhər güclə oyanmaq;
- işə, həmkarlara, müştərilərə və ya pasiyentlərə qarşı laqeydlik, kinizm, onlardan uzaqlaşma istəyi;
- əsəbilik, səbirsizlik, kiçik məsələlərə görə qəzəb;
- diqqətin cəmlənməsində çətinlik, unutqanlıq, qərar qəbul etməkdə çətinlik;
- iş effektivliyinin azalması, öz bacarığına şübhə, «heç nəyə yaramıram» hissi;
- yuxu pozuntusu, baş ağrısı, əzələ gərginliyi, mədə narahatlığı, tez-tez soyuqdəymə;
- kofein, alkoqol, siqaret, sakitləşdiricilərə meylin artması;
- ailə və dostlardan uzaqlaşma, əvvəl sevilən məşğuliyyətlərə marağın azalması.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər əhval davamlı olaraq aşağıdır, gələcəyə ümid qalmayıb, həyatın mənasızlığı barədə fikirlər yaranır. Özünəqəsd düşüncələri və ya özünə zərər vermək istəyi yarandıqda dərhal 103-ə zəng edin və ya yaxınlarınızdan kömək istəyin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Tükənmə üçün xüsusi laborator analiz yoxdur, qiymətləndirmə söhbət əsasında aparılır. Psixoterapevt, psixiatr və ya klinik psixoloq şikayətlərin nə vaxtdan başladığını, iş şəraitini, yuxu və istirahət rejimini, alkoqol və dərman qəbulunu, ailə vəziyyətini soruşur. Vəziyyətin ağırlığını qiymətləndirmək üçün standart sorğu vərəqələrindən (məsələn, Maslaç inventarı) istifadə oluna bilər.
Əsas vəzifə oxşar əlamətlər verən digər halları istisna etməkdir. Davamlı yorğunluqda terapevt aşağıdakıları yoxlayır:
- qanın ümumi analizi və ferritin — qanazlığı;
- qalxanabənzər vəzin hormonları — hipotireozu;
- qan şəkəri — şəkərli diabeti;
- B12 və D vitaminlərinin səviyyəsi — çatışmazlığı;
- göstərişə görə qaraciyər və böyrək göstəriciləri, yuxu apnoesinin müayinəsi.
Söhbət zamanı həkim həmçinin depressiya, narahatlıq və özünəqəsd düşüncələrinin olub-olmadığını mütləq soruşur — bu, müalicə taktikasını müəyyən edir.
Differensial diaqnostika depressiya, narahatlıq pozuntusu, xroniki yorğunluq sindromu və somatik xəstəliklərlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- depressiya və narahatlıq pozuntusu — tükənmə uzun sürdükdə ən tez-tez rast gəlinən nəticədir;
- alkoqol və dərman sui-istifadəsi, asılılığın formalaşması;
- arterial hipertenziya və ürək-damar xəstəlikləri riskinin artması;
- yuxusuzluğun xroniki formaya keçməsi, immunitetin zəifləməsi, xroniki baş və bel ağrıları;
- ailə münasibətlərinin pisləşməsi;
- işdən çıxma, peşədən uzaqlaşma, iş yerində səhvlər və bədbəxt hadisələr.
Müalicə
Tükənmənin müalicəsi kompleks yanaşma tələb edir: təkcə əlamətləri yüngülləşdirmək deyil, onu yaradan səbəbləri dəyişmək lazımdır. Əsas istiqamətlər:
- yükün azaldılması — vəzifələrin yenidən bölüşdürülməsi, məzuniyyət, lazım olduqda iş şəraitinin və ya iş yerinin dəyişdirilməsi; rəhbərliklə açıq söhbət;
- psixoterapiya — koqnitiv-davranış terapiyası, stressin idarə olunması, sərhədlərin qoyulması və prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi bacarıqları;
- bərpa vərdişləri — müntəzəm yuxu rejimi, gündəlik fiziki aktivlik, təmiz havada gəzinti, hobbi, sosial əlaqələr;
- relaksasiya üsulları — tənəffüs məşqləri, əzələ relaksasiyası, şüurlu diqqət praktikası;
- qrup dəstəyi — həmkarlarla təcrübə mübadiləsi, supervizor və ya mentorla iş;
- depressiya və ya narahatlıq pozuntusu qoşulduqda — psixiatr tərəfindən müalicə, o cümlədən antidepressantlar kimi dərman müalicəsi.
Evdə edilə biləcəklər: iş gününün sonunu aydın müəyyən etmək, axşamlar iş yazışmalarını yoxlamamaq, gündəlik kiçik bərpa fasilələri planlaşdırmaq, yaxınlarla vaxt keçirmək. Yuxu dərmanlarını və sakitləşdiriciləri həkim təyinatı olmadan qəbul etmək, yorğunluğu alkoqol, enerji içkiləri və ya böyük miqdarda kofeinlə «aradan qaldırmaq» olmaz — bu, vəziyyəti ağırlaşdırır və asılılıq riski yaradır.
İşə qayıdış tədricən olmalıdır: əvvəlcə azaldılmış yüklə, aydın vəzifələrlə və rəhbərliklə razılaşdırılmış sərhədlərlə. Bərpa dövründə müntəzəm olaraq öz vəziyyətinizi qiymətləndirmək faydalıdır: yuxu, əhval, enerji səviyyəsi yenidən pisləşməyə başlayırsa, bu, rejimi yenidən nəzərdən keçirmək üçün siqnaldır. Yaxınların dəstəyi və anlayışı bərpanı əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirir.
Profilaktika
- iş günü sərhədlərinə əməl etmək, iş vaxtından kənar əlaqəni məhdudlaşdırmaq;
- müntəzəm fasilələr və tam, iş yükündən azad məzuniyyət;
- «yox» deməyi öyrənmək, prioritetləri müəyyənləşdirmək, tapşırıqları bölüşdürmək;
- yuxuya, qidalanmaya və fiziki aktivliyə vaxt ayırmaq;
- həmkarlarla dəstəkləyici münasibət, supervizor və ya mentor;
- işəgötürən tərəfindən iş yükünün ədalətli bölüşdürülməsi, aydın tələblər və səylərin qiymətləndirilməsi;
- ilk əlamətlərdə — yorğunluq, əsəbilik, yuxu pozuntusu — vəziyyəti ciddi qəbul etmək və mütəxəssislə danışmaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk növbədə psixoterapevt və ya klinik psixoloqa müraciət etmək olar. Davamlı yorğunluqda bədən səbəblərini istisna etmək üçün terapevt, depressiya əlamətləri olduqda isə psixiatr müayinəsi lazımdır.
Yadda saxla!
Tükənmə zəiflik deyil, uzun müddət gücündən artıq işləməyin nəticəsidir.
- Yorğunluq həftələrlə keçmirsə, əhval pisləşirsə, maraqlar itirsə — mütəxəssisə müraciət edin.
- Təkcə məzuniyyət kifayət etmir — iş rejimini və vərdişləri dəyişmək lazımdır.
- Alkoqol, enerji içkiləri və özbaşına sakitləşdiricilər tükənməni müalicə etmir, ağırlaşdırır.
- Özünəqəsd düşüncələri yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin və ya yaxınlarınızdan kömək istəyin.
Faydalı Məqalələr
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Suallar və cavablar
Tükənmə əsasən işlə bağlıdır və iş şəraiti dəyişdikdə yüngülləşir. Depressiya isə həyatın bütün sahələrinə təsir edir: insan əvvəllər sevdiyi işlərdən də zövq almır, özünü günahkar və dəyərsiz hiss edir. Tükənmə uzun sürərsə, depressiyaya keçə bilər, ona görə fərqi mütəxəssis müəyyən etməlidir.
Bu, vəziyyətin ağırlığından və səbəblərin aradan qaldırılmasından asılıdır — həftələrdən aylara qədər. Təkcə məzuniyyət kifayət etmir, iş rejimi və vərdişlər dəyişməlidir. İşə qayıtdıqdan sonra köhnə rejimə qayıtmaq tez-tez təkrar tükənməyə səbəb olur.
Vitaminlər yalnız onların çatışmazlığı təsdiqləndikdə faydalıdır. Enerji içkiləri və kofein yorğunluğu müvəqqəti gizlədir, lakin yuxunu pisləşdirərək vəziyyəti ağırlaşdırır.
Həmişə yox. Çox vaxt iş yükünün azaldılması, vəzifələrin yenidən bölüşdürülməsi, sərhədlərin qoyulması və psixoterapiya kifayət edir. İş şəraiti dəyişmirsə və sağlamlıq pisləşməkdə davam edirsə, iş yerini dəyişmək barədə mütəxəssislə birlikdə düşünmək olar.
Xeyr. Oxşar vəziyyət uzun müddət xəstə yaxınına qulluq edən insanlarda, gənc valideynlərdə, ağır imtahanlara hazırlaşan tələbələrdə də yarana bilər. Əsas səbəb bərpaya imkan olmadan uzun sürən gərginlikdir.
Tükənmənin özü üçün xüsusi dərman yoxdur; əsas müalicə yükün azaldılması, psixoterapiya və bərpa vərdişləridir. Depressiya, narahatlıq pozuntusu və ya ağır yuxusuzluq qoşulduqda psixiatr dərman müalicəsi təyin edə bilər. Sakitləşdiriciləri və yuxu dərmanlarını özbaşına qəbul etmək olmaz.
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
