Leyşmanioz Leishmania cinsli ibtidailərin törətdiyi və kiçik ağcaqanadların (flebotomların) sancması ilə ötürülən parazitar xəstəlikdir. Dəri forması uzun sağalan xoralarla, visseral forma isə qızdırma, dalaq və qaraciyərin böyüməsi ilə gedir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Dəri leyşmaniozu (Borovski xəstəliyi
- şərq yarası)
- visseral leyşmanioz (kala-azar)
Xəstəlik haqqında
Leyşmanioz isti iqlimli regionlarda, o cümlədən Cənubi Qafqazda və Orta Asiyada rast gəlinən transmissiv parazitar xəstəlikdir. Parazitlər kiçik, səssiz uçan flebotom ağcaqanadlarının bədənində inkişaf edir və sancma zamanı insana keçir. Təbii mənbə rolunu itlər, çaqqallar, tülkülər və gəmiricilər, bəzi növlərdə isə xəstə insan oynayır.
Xəstəliyin iki əsas forması var. Dəri leyşmaniozu sancma yerində düyün, sonra isə xora əmələ gəlməsi ilə gedir, aylarla sağalır və çapıq qoyur; üzdə yerləşdikdə ciddi kosmetik problem yaradır. Visseral leyşmanioz (kala-azar) daxili orqanları – dalağı, qaraciyəri, sümük iliyini zədələyir və müalicə olunmadıqda həyat üçün təhlükəlidir. Visseral forma daha çox kiçik yaşlı uşaqlarda və immuniteti zəif insanlarda rast gəlinir.
Leyşmanioz müalicə olunan xəstəlikdir. Vaxtında qoyulmuş diaqnoz dəri formasında çapığı kiçildir, visseral formada isə ağırlaşmaların və ölümün qarşısını alır.
Səbəbləri
Törədici Leishmania cinsli birhüceyrəli parazitlərdir. Müxtəlif növləri müxtəlif klinik formalar yaradır. Yoluxma yolları:
- Yoluxmuş flebotomun sancması – əsas yoldur; bu ağcaqanadlar isti mövsümdə, axşam və gecə saatlarında aktiv olur, adi ağcaqanad torunun gözlərindən keçə bilir.
- Qan köçürülməsi və ortaq iynələrdən istifadə – nadir hallarda.
- Ananın bətnində dölə ötürülmə – visseral formada nadir hallarda.
Risk amilləri:
- Endemik ərazilərdə yaşamaq və ya oraya səfər – xüsusilə yay və payız aylarında;
- Açıq havada yatmaq – həyətdə, eyvanda, ağcaqanad torundan istifadə etmədən;
- Evin yaxınlığında xəstə itlərin, gəmirici yuvalarının olması – parazitin mənbəyi insana yaxınlaşır;
- Kiçik yaş – uşaqlar visseral formaya daha həssasdır;
- İmmun çatışmazlığı – İİV infeksiyası, immuniteti zəiflədən müalicə, orqan transplantasiyası;
- Qidalanma çatışmazlığı – xüsusilə uşaqlarda xəstəliyin ağır gedişinə şərait yaradır.
Xəstəlik insandan insana adi məişət təması ilə ötürülmür. Dəri formasını keçirmiş insanlarda adətən həmin növ parazitə qarşı davamlı immunitet yaranır.
Təsnifat
- Dəri leyşmaniozu – antroponoz (şəhər) və zoonoz (kənd) tipləri; tək və ya çoxsaylı xoralar, adətən bədənin açıq sahələrində;
- Diffuz və residivləşən dəri leyşmaniozu – nadir, uzun sürən formalar, əsasən immuniteti zəif insanlarda;
- Selikli qişa-dəri leyşmaniozu – burun, ağız və udlaq selikli qişasının zədələnməsi; əsasən Cənubi və Mərkəzi Amerikada rast gəlinir;
- Visseral leyşmanioz (kala-azar) – daxili orqanların zədələnməsi, ən ağır forma;
- Post-kala-azar dəri leyşmaniozu – visseral formanın müalicəsindən sonra dəridə səpgilərlə özünü göstərən forma.
Klinik mənzərə
Dəri forması. İnkubasiya dövrü bir neçə həftədən bir neçə aya qədər davam edir. Əlamətlər:
- sancma yerində (adətən üz, boyun, qollar, ayaqlarda) ağrısız qırmızı düyün;
- düyünün tədricən böyüməsi və mərkəzində qabıqla örtülmüş xoranın əmələ gəlməsi;
- xoranın kənarlarının qalxıq və bərk olması, ətrafında qızartı;
- bəzən xoradan limfa damarları boyunca yeni düyünlər, yaxınlıqdakı limfa düyünlərinin böyüməsi;
- aylar ərzində sağalma və çökük çapığın qalması.
Visseral forma. İnkubasiya dövrü adətən bir neçə ay, bəzən daha uzun olur. Əlamətlər:
- dalğavari, uzun sürən qızdırma;
- halsızlıq, iştahın azalması, arıqlama;
- qarının böyüməsi – dalağın və qaraciyərin böyüməsi hesabına;
- dərinin solğunluğu, burun qanaxması, tez-tez infeksiyalara meyl;
- limfa düyünlərinin böyüməsi.
Uşaqlarda visseral forma çox vaxt uzun sürən qızdırma, solğunluq və qarının böyüməsi ilə başlayır və əvvəlcə adi infeksiya kimi qəbul edilir. Hamiləlikdə visseral leyşmanioz həm ana, həm də döl üçün təhlükəlidir və mütləq müalicə tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər uşaqda və ya yetkində uzun müddət izah olunmayan qızdırma, kəskin solğunluq, qarının böyüməsi, burun qanaxması, nəfəs darlığı və ya ümumi vəziyyətin pisləşməsi varsa.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim endemik ərazidə olmaq, ağcaqanad sancmaları, xoranın necə əmələ gəldiyi və nə qədər davam etdiyi barədə soruşur, dərini, limfa düyünlərini, qarını müayinə edir. Diaqnoz parazitin aşkarlanması ilə təsdiqlənir:
- Dəri formasında – xoranın kənarından götürülmüş materialın mikroskopiyası (parazitlərin – amastiqotların aşkarlanması), lazım olduqda biopsiya və PZR; PZR parazitin növünü də müəyyən etməyə imkan verir.
- Visseral formada – sümük iliyi punktatının mikroskopiyası və PZR.
- Qanda leyşmaniyalara qarşı anticisimlərin təyini – visseral formada informativdir, dəri formasında az əhəmiyyət daşıyır.
- Ümumi qan analizi – qanazlığı, leykosit və trombositlərin azalması.
- Qanın biokimyəvi analizi – qaraciyər və böyrək funksiyası, qan zərdabının zülalları.
- Qarın boşluğunun USM-i – dalaq və qaraciyərin ölçülərinin qiymətləndirilməsi.
Differensial diaqnostika dəri formasında piodermiya, dəri vərəmi, göbələk infeksiyaları və şişlərlə, visseral formada malyariya, bruselyoz, qarın yatalağı, leykoz və limfomalarla aparılır.
Ağırlaşmalar
Ağırlaşmaların əksəriyyəti gec diaqnoz və ya özbaşına müalicə ilə bağlıdır:
- dəri formasında – xoraya bakterial infeksiyanın qoşulması, üzdə kobud, kosmetik çapıqlar;
- visseral formada – ağır qanazlığı, qanaxmalar, ikincili bakterial infeksiyalar (pnevmoniya, sepsis);
- uşaqlarda – arıqlama, boy və inkişafın ləngiməsi;
- müalicədən sonra dəridə yeni səpgilər (post-kala-azar dəri leyşmaniozu);
- müalicə olunmayan visseral leyşmaniozda ölüm riski.
Müalicə
Müalicəni infeksionist və ya dermatoloq parazitin növünü, xəstəliyin formasını, xoraların sayını və yerini, pasiyentin yaşını və ümumi vəziyyətini nəzərə alaraq seçir.
- Dəri forması – kiçik və tək xoralarda yerli müalicə: xoranın daxilinə spesifik preparatların yeridilməsi, krioterapiya, termoterapiya. Çoxsaylı, böyük, oynaq nahiyəsində və ya üzdə yerləşən xoralarda, həmçinin limfa damarları boyunca yayılmada sistem təsirli leyşmaniozəleyhinə preparatlar təyin olunur.
- Visseral forma – müalicə yalnız stasionarda aparılır: spesifik leyşmaniozəleyhinə preparatlar, qanazlığının və ikincili infeksiyaların müalicəsi, lazım olduqda qan komponentlərinin köçürülməsi, qidalanma dəstəyi.
- Xoraya qulluq – xoranı təmiz saxlamaq, bakterial infeksiya qoşulduqda həkimin təyin etdiyi antibakterial vasitələrdən istifadə etmək.
Leyşmaniozəleyhinə preparatlar ciddi yan təsirlərə malikdir və yalnız həkim nəzarəti altında, qan analizlərinin, ürək, qaraciyər və böyrək funksiyalarının monitorinqi ilə istifadə olunur. Müalicədən sonra pasiyent bir müddət müşahidə altında qalır, çünki xəstəliyin təkrarlanması mümkündür.
Xoraları xalq vasitələri ilə yandırmaq, turşu və ya qızdırılmış metalla işləmək, sıxmaq, özbaşına məlhəmlərlə müalicə etmək olmaz – bu, infeksiya qoşulmasına və daha kobud çapığa səbəb olur. Uşaqda uzun sürən qızdırma zamanı antibiotikləri özbaşına qəbul etmək diaqnozu gecikdirə bilər.
Profilaktika
- ağcaqanad sancmalarından qorunmaq: pəncərə və qapılarda xırda gözlü tor, yataq üzərində insektisidlə işlənmiş ağcaqanad toru, repellentlər;
- axşam və gecə saatlarında bədənin açıq sahələrini örtən paltar geyinmək;
- isti mövsümdə açıq havada torsuz yatmamaq;
- yaşayış yerinin ətrafında zibilliklərin, gəmirici yuvalarının ləğvi, zirzəmi və tövlələrin təmiz saxlanması;
- ev itlərinin baytar nəzarəti, xəstə heyvanların müayinəsi və müalicəsi, itlər üçün insektisid boyunluqlar;
- immuniteti zəif insanların və kiçik uşaqların isti mövsümdə ağcaqanaddan xüsusilə diqqətlə qorunması;
- endemik regionlardan qayıtdıqdan sonra uzun sağalmayan yara və ya izah olunmayan qızdırma yaranarsa, həkimə müraciət edib səfər barədə məlumat vermək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Uzun sağalmayan xora ilə dermatoloqa və ya infeksionistə, uzun sürən qızdırma və qarının böyüməsi ilə infeksionistə müraciət etmək lazımdır. Uşaqlarda ilkin müayinəni pediatr aparır.
Yadda saxla!
Leyşmaniozda vaxtında diaqnoz həlledicidir: dəri formasında çapığın ölçüsünü azaldır, visseral formada isə həyatı xilas edir.
- Bir aydan çox sağalmayan, ağrısız, qabıqlı xora mütləq mütəxəssisə göstərilməlidir.
- Uşaqda uzun sürən qızdırma, solğunluq və qarının böyüməsi təcili müayinə tələb edir.
- Xoranı yandırmayın, sıxmayın və özbaşına müalicə etməyin.
- Ağcaqanad torundan və repellentlərdən istifadə ən sadə və etibarlı qorunma üsuludur.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Adi məişət təması ilə – əl sıxma, birgə qab-qacaq – xəstəlik ötürülmür. Parazit ağcaqanad vasitəsilə keçir. Nadir hallarda qan köçürülməsi və ananın bətnində dölə ötürülmə mümkündür.
Bəzi xoralar aylar ərzində öz-özünə sağalır, lakin bu zaman çox vaxt nəzərəçarpan çapıq qalır və bakterial infeksiya qoşula bilər. Müalicə sağalmanı sürətləndirir və çapığı kiçildir, ona görə hər bir halda həkim məsləhəti lazımdır.
Dəri formasını keçirmiş insanlarda adətən həmin növ parazitə qarşı davamlı immunitet yaranır. Lakin başqa növ leyşmaniyalarla yoluxma mümkündür. İnsanlar üçün təsdiqlənmiş peyvənd hazırda yoxdur, ona görə əsas qoruyucu tədbir sancmaların qarşısını almaqdır.
İt birbaşa insana yoluxdurmur, lakin ağcaqanadlar üçün parazit mənbəyi olur və bu yolla ailə üzvlərinin, xüsusilə uşaqların yoluxma riskini artırır. Heyvanı baytara göstərmək, onun tövsiyələrinə əməl etmək və evdə ağcaqanadlardan qorunma tədbirlərini gücləndirmək lazımdır.
Çapıqla bağlı kosmetik prosedurlar yalnız xəstəlik tam sağaldıqdan və aktiv proses olmadığı təsdiqləndikdən sonra müzakirə olunur. Bunun üçün dermatoloq və ya plastik cərrahla məsləhətləşmək lazımdır. Ən yaxşı yol isə erkən müalicə ilə çapığın ölçüsünü əvvəlcədən kiçiltməkdir.
Endemik ərazidə yaşayan və ya orada olmuş uşaqda həftələrlə davam edən qızdırma, solğunluq və qarının böyüməsi visseral leyşmaniozun əlaməti ola bilər. Bu halda gecikmədən pediatra və ya infeksionistə müraciət etmək lazımdır. Diaqnoz yalnız müayinə ilə təsdiqlənir.
İnfeksion xəstəliklər üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
