Burun qanaxması və ya epistaksis burun keçidlərindən qan ifrazı ilə xarakterizə olunan geniş yayılmış haldır. Bu səhifədə burun qanaxmasının səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Fleboloq Hematoloq Kardioloq Otolarinqoloq Terapevt Travmatoloq-ortoped
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Burun qanaxması və ya epistaksis burun keçidlərindən qan ifrazı ilə xarakterizə olunan geniş yayılmış haldır. Əksər hallarda təhlükə yaratmır, lakin diskomfort yaradır, bəzən isə müalicə tələb edən ciddi patologiyalardan xəbər verir. Əgər qanaxma birbaşa təzyiqə baxmayaraq 20 dəqiqədən çox davam edirsə, çox miqdarda qan itkisi, baş gicəllənmə və ya huşun tutulması ilə müşayiət olunursa, yaxud ciddi baş travmasından sonra yaranıbsa, dərhal təcili yardım çağırın.
Növləri
Səbəblərindən və baş vermə yerindən asılı olaraq burun qanaxmalarının təsnifatı 2 növü əhatə edir.
- Ön rinorragiya. Ən geniş yayılmış növdür, selikli qişanın və ya damar divarlarının zədələnməsi ilə bağlıdır. Qan adətən bir burun dəliyindən gəlir, ona görə də dayandırmaq nisbətən asandır.
- Arxa rinorragiya. Burun boşluğunun arxa hissəsindən baş verir və nəticələrinə görə daha ciddidir. Belə epistaksisi dayandırmaq daha çətindir, çünki mənbəyi daha dərindədir.
Baş vermə tezliyinə görə burun qanaxması problemi dörd növ olur.
- Residivləşən: adətən damar sisteminin qüsurları nəticəsində uzun müddət ərzində bir və ya hər iki burun dəliyindən müntəzəm olaraq baş verir.
- Travmatik: buruna yıxılma və ya bu nahiyəyə zərbə nəticəsində, kövrək kapillyarların zədələnməsi səbəbindən yaranır.
- Patoloji: bəzi sistem xəstəliklərində, məsələn, arterial hipertenziya, trombositopeniya zamanı inkişaf edir.
- Dərman mənşəli: qanın laxtalanmasına təsir edən preparatlar, məsələn, asetilsalisil turşusu epistaksis ehtimalını artıra bilər.
Burun qanaxmasının növünün bilinməsi həkimə müalicə strategiyasını müəyyən etməyə və epistaksisi dayandırmaq üçün müvafiq tədbirləri təklif etməyə kömək edir.
Səbəbləri
Problemin ən geniş yayılmış səbəblərindən biri travmadır. Yıxılma, üzə zərbə və ya burun dəliklərinin təmizlənməsi üçün əşyalardan düzgün istifadə edilməməsi selikli qişanı zədələyir. Travma cərrahi əməliyyatdan sonra da yarana bilər.
Selikli qişanın quruluğu da burun qanaxmasının az rast gəlinməyən səbəbidir. Rütubəti aşağı olan hava, xüsusən qış aylarında, selikli qişanı qurudur və qıcıqlanmaya səbəb olur. Bu, selikli qişanın səthində kiçik yaraların yaranmasına gətirib çıxarır və epistaksisin baş verməsinə şərait yaradır.
Burundan qan gəlməsinə müxtəlif xəstəliklər səbəb olur ki, onlar da aşağıdakıları törədir:
- Tənəffüs yollarının yuxarı şöbəsinin selikli qişasının iltihabı;
- Kapillyarların, damarların keçiriciliyinin və kövrəkliyinin artması;
- Qanın laxtalanmasının azalması.
Həmçinin o, trombositopeniya və ya hemofiliya kimi ağır patologiyalarla da əlaqələndirilir. Ona görə də müntəzəm təkrarlanan əlamət mütləq həkimə müraciəti, diaqnostikanın aparılmasını və fərdi müalicə planının alınmasını tələb edir.
Diaqnostika
Müayinə ilkin konsultasiya, simptomun yaranma şəraitinin aydınlaşdırılması, fiziki müayinə və anamnezin toplanması ilə başlayır. Burun qanaxmasının klinik əhəmiyyətli əlamətlərinə əvvəlki travma, dərman qəbulu, damarların vəziyyətinə və qanın qatılığına təsir edən xəstəliklərin olması aiddir. Müayinə zamanı LOR orqanlarının və ətraf toxumaların vəziyyəti qiymətləndirilir: həkim selikli qişanın zədələnməsini, polipləri və ya şişləri aşkar edə bilər ki, bunlar da epistaksisin səbəbi ola bilər.
Əlavə diaqnostika üçün ətraflı müayinə tələb olunur.
- Laborator testlər. Qan analizləri protrombin indeksini, iltihab markerlərini, eritrosit və trombosit sayını qiymətləndirməyə, həmçinin qaraciyərin işini qiymətləndirmək üçün biokimyəvi analiz aparmağa kömək edir.
- Burun ciblərinin rentgenoqrafiyası. Struktur qüsurları, damar zədələnmələri, şişləri aşkar etmək üçün təyin olunur.
- Endoskopiya. Ucunda videokamera olan nazik zond vasitəsilə selikli qişanın vəziyyətinin öyrənilməsi. Zərurət olduqda prosedur zamanı histoloji analiz üçün toxuma nümunəsi götürülə, yeni törəmələr çıxarıla bilər.
- Farinqoskopiya – parlaq işıqlandırma altında qırtlağın müayinəsi, bu zaman dilin kökünün, damağın, badamcıqların, selikli qişanın vəziyyəti öyrənilir. Prosedur inkişaf qüsurlarını və iltihabi prosesləri aşkar etməyə imkan verir.
Burun qanaxması əlamətləri olduqda əlavə olaraq profil həkimlərinin konsultasiyası tələb oluna bilər. Bəzi hallarda kəllənin rentgeni, KT və ya MRT və digər müayinələr aparılır.
Müalicə
İlk növbədə həkimlər qanaxmanı dayandırmağa yönəlmiş manipulyasiyalar aparır: burnun ön və ya arxa tamponadası, burun keçidlərinə damar daraldıcı preparatlarla islanmış tampon qoyulması. Bəzi hallarda koaqulyasiya göstəriş olur, bu zaman zədələnmiş damar istilik və ya elektrik cərəyanı vasitəsilə bağlanır.
Sonrakı terapiya etiotropdur: simptomu yaradan səbəbin aradan qaldırılmasına yönəlir. Selikli qişada yerləşən iltihablarda infeksiya törədicisini aradan qaldıracaq antibakterial preparatlar təyin edilir. Burundan qan gəlməsinin səbəbi laxtalanmanın pozulması və ya damarların struktur qüsurları ilə bağlı olan daha ciddi hallarda cərrahi müdaxilə tələb olunur: zədələnmiş damarı bağlamaq üçün emboliya və ya liqatura (bağlama).
Əlavə olaraq burun qanaxmasının müalicə proqramına aşağıdakılar daxildir:
- Burnu güclü sümkürməkdən çəkinmək;
- Hava nəmləndiriciləri vasitəsilə otaqda əlverişli mikroiqlim yaratmaq;
- Damar divarını möhkəmləndirmək üçün vitaminlərin (C, PP) qəbulu;
- Selikli qişanı nəmləndirən damcı və ya spreylərdən istifadə;
- Təzyiqə nəzarət, göstəriş olduqda hipotenziv preparatların tətbiqi.
Əgər burun qanaxması allergik rinitin nəticəsidirsə, həkimin tövsiyələrinə əməl etmək və immun sistemin patoloji aktivliyinə səbəb olan amillərdən qaçmaq vacibdir. Həmçinin pəhrizə riayət etmək, otaqda müntəzəm nəm təmizlik aparmaq lazımdır.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Burun qanaxmasının nəticələri vaxtında və ya keyfiyyətli olmayan tibbi yardımın nəticəsində yaranır. Uzun sürən epistaksis əhəmiyyətli qan itkisinə səbəb olur ki, bu da zəiflik, baş gicəllənməsi və hətta huşun itirilməsinə gətirib çıxarır. Qanaxma dayandırıldıqdan sonra təkrar baş verməsi də adətən əsas patologiyanın irəliləməsi ilə bağlı olan ciddi ağırlaşmadır. Residivlərin qarşısını almaq üçün səbəbi müəyyən etmək və əsas xəstəliyin müalicə planını tərtib etmək məqsədilə otolarinqoloqun konsultasiyası tövsiyə olunur.
Burun boşluğunun selikli qişasının bütövlüyünün pozulması toxumaları infeksiyaya qarşı həssas edir, bu da iltihabi proseslərə səbəb olur və müalicəni çətinləşdirir. Rinitin ağırlaşmaları həyat keyfiyyətinə təsir edir. Burnun tutulması səbəbindən daimi kifayət qədər olmayan oksigen təchizatı xroniki yorğunluğa, iş qabiliyyətinin azalmasına gətirib çıxarır. İnfeksiya ocağı immunitetə yükü artıraraq xroniki patologiyaların kəskinləşməsini törədir. Arterial hipertenziyanın ağırlaşmaları miokard infarktına və ya ürək çatışmazlığına gətirib çıxarır, insult, anevrizma, böyrək toxumalarının zədələnməsi riskini artırır.
Burun qanaxmasının digər ağırlaşmaları da mümkündür: selikli qişada çapıqların əmələ gəlməsi və ya arakəsmənin perforasiyası – bunlar cərrahi müdaxilə tələb edir.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk növbədə terapevtin konsultasiyasını almaq lazımdır. O, şikayətləri dinləyəcək, müayinə aparacaq, anamnezi öyrənəcək və zərurət yaranarsa, əlavə analizlər, alət və funksional müayinələr təyin edəcək. Alınan nəticələrlə xəstə burun qanaxmasının effektiv müalicəsi üçün fərdi tövsiyələr almaq məqsədilə dar profilli həkimə yönləndiriləcək.
Yadda saxla!
Əksər hallarda burun qanaxması özbaşına dayanır. Lakin bəzən epistaksis intensiv olur və müalicə tələb edir. İlk addımlar qanı dayandırmağa və onun təkrar yaranmasının qarşısını almağa yönəlməlidir. Başı irəli əymək, sonra burnun ön hissəsini barmaqlarla nəzakətlə sıxmaq və ya burun körpücüyü üçün xüsusi qısqac istifadə etmək tövsiyə olunur ki, qan axını dayansın. Sıxıcı sarğını təxminən 10-15 dəqiqə saxlamaq lazımdır.
Əgər özbaşına tədbirlər qanı dayandırmağa kömək etmirsə – yəni qanaxma 15-20 dəqiqədən çox davam edirsə və ya çox boldursa – təxirə salmadan tibbi yardıma müraciət edin, zəruri hallarda təcili yardım çağırın. Həkim damarları daraldan xüsusi preparatlar tətbiq edəcək və ya zədələnmiş damarı kimyəvi maddələrlə emal edəcək.
Suallar və cavablar
Burun qanaxmalarının profilaktikasına qan təzyiqi göstəricilərinə nəzarət, burun boşluğunun selikli qişasının nəmləndirilməsi, probleme səbəb olan patologiyaların vaxtında aşkarlanması üçün mütəmadi tibbi müayinədən keçmək daxildir.
Epistaksisə meyilli olduqda burnun tam yuyulması arzuolunmazdır, ona görə də dəniz duzu məhlulu ilə yumşaq irriqasiyadan istifadə etmək lazımdır.
Başı arxaya əymək tövsiyə olunmur – bu zaman qan qida borusuna düşərək qusmaya səbəb ola bilər. Həmçinin burun dəliyini pambıq tamponla tıxamaq lazım deyil – ona salfetka və ya dəsmal tutmaq kifayətdir.
