Krım-Konqo hemorragik qızdırması (KKHQ) əsasən gənə sancması ilə, həmçinin xəstə heyvanın və ya insanın qanı ilə təmasda ötürülən ağır virus infeksiyasıdır. Yüksək hərarət, əzələ ağrıları və qanaxmalarla gedir, təcili hospitalizasiya tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- KKHQ
- Krım hemorragik qızdırması
- Konqo-Krım hemorragik qızdırması
Xəstəlik haqqında
Krım-Konqo hemorragik qızdırması Nairoviridae fəsiləsinə aid virusun törətdiyi kəskin, təbii-ocaqlı infeksiyadır. Virusun əsas daşıyıcısı və saxlayıcısı Hyalomma cinsli gənələrdir: virus gənənin bədənində ömür boyu qalır və nəsildən-nəslə ötürülür. Mal-qara, qoyun, keçi, dovşan, kirpi kimi heyvanlar gənə sancmasından sonra qısa müddət qanlarında virusu daşıyır, lakin özləri adətən xəstələnmir və sağlam görünür.
Xəstəlik Afrikada, Balkanlarda, Yaxın Şərqdə, Cənubi Qafqazda və Orta Asiyada rast gəlinir. Hallar əsasən gənələrin aktiv olduğu yaz-yay aylarında və erkən payızda qeydə alınır. Risk qrupuna kənd təsərrüfatı işçiləri, heyvandarlar, çobanlar, qəssablar, baytarlar, həmçinin xəstələrə qulluq edən tibb işçiləri və ailə üzvləri daxildir. Yoluxma çox vaxt heyvan kəsimi zamanı da baş verir.
KKHQ ağır gedişli xəstəlikdir: qan laxtalanma sisteminin pozulması qanaxmalara, daxili orqanların zədələnməsinə səbəb olur və ölüm riski yüksəkdir. Ona görə hər bir şübhəli hal təcili qiymətləndirilir, xəstə infeksion stasionarda təcrid olunur.
Səbəbləri
Xəstəliyi KKHQ virusu törədir. İnsan aşağıdakı yollarla yoluxa bilər:
- Yoluxmuş gənənin sancması – əsas yoldur; gənə dəriyə yapışıb uzun müddət qan sorduqca yoluxma ehtimalı artır.
- Gənəni çılpaq əllə əzmək və ya çıxarmaq – gənənin içindəki maye dərinin xırda zədələrindən daxil ola bilər.
- Heyvanın qanı və toxumaları ilə təmas – kəsim, dərinin soyulması, ətin doğranması, doğuşa yardım zamanı; heyvan sağlam görünsə də, qanında virus ola bilər.
- Xəstə insanın qanı və bədən mayeləri ilə təmas – qusuntu, nəcis, sidik, qanaxma zamanı; ailə üzvləri və tibb işçiləri üçün risk.
- Steril olmayan tibbi alətlər – təkrar istifadə olunan iynələr və alətlər vasitəsilə.
Risk amilləri:
- endemik ərazidə yaşamaq və ya gənə mövsümündə kəndə, otlaqlara, təbiətə səfər;
- heyvandarlıqla məşğul olmaq, heyvanlara qoruyucu vasitəsiz qulluq etmək;
- bayramlarda və ailə mərasimlərində əlcəksiz heyvan kəsimi;
- xəstəyə evdə, qoruyucu vasitələr olmadan qulluq etmək.
Mərhələlər
- İnkubasiya dövrü – gənə sancmasından sonra adətən bir neçə gün, xəstə heyvanın və ya insanın qanı ilə təmasdan sonra bir qədər uzun; bu dövrdə əlamət olmur.
- Hemorragiyaönü dövr – qəfil yüksək hərarət, üşütmə, güclü baş və əzələ ağrıları, bel ağrısı, başgicəllənmə, ürəkbulanma, qusma, gözlərin, üzün və boynun qızarması; bir neçə gün davam edir.
- Hemorragik dövr – dəridə və selikli qişalarda nöqtəvi qansızmalar və göyərmələr, burun, diş əti, mədə-bağırsaq, uşaqlıq qanaxmaları, inyeksiya yerlərindən qanaxma; vəziyyət ən ağır bu dövrdə olur.
- Sağalma dövrü – hərarət düşür, qanaxmalar dayanır; lakin uzun sürən halsızlıq, ürəkdöyünmə, saç tökülməsi, yaddaşın və diqqətin zəifləməsi həftələrlə qala bilər.
Klinik mənzərə
Xəstəlik adətən kəskin, «tam sağlamlıq fonunda» başlayır. Əsas əlamətlər:
- qəfil başlayan yüksək hərarət, üşütmə;
- güclü baş ağrısı, əzələ, oynaq və bel ağrıları;
- gözlərin qızarması, işığa həssaslıq;
- ürəkbulanma, qusma, ishal, qarın ağrısı;
- əhval dəyişkənliyi, həyəcan, sonradan yuxululuq və ləngimə;
- dəridə xırda qırmızı nöqtələr, səbəbsiz göyərmələr;
- burun və diş əti qanaxması, qanlı qusma, qara rəngli nəcis, sidikdə qan.
Uşaqlarda xəstəlik də ağır keçə bilər, lakin ilk günlərdə əlamətlər adi virus infeksiyasına bənzəyir, ona görə gənə sancması və ya heyvanlarla təmas barədə məlumat çox vacibdir. Hamiləlikdə KKHQ həm ana, həm də döl üçün xüsusilə təhlükəlidir və ağır qanaxma riski daşıyır.
Dərhal 103-ə zəng etmək və ya infeksion xəstəxanaya müraciət etmək lazımdır, əgər son iki həftədə sizi gənə sancıbsa, gənəni əllə əzmisinizsə, heyvan kəsimində iştirak etmisinizsə və ya KKHQ xəstəsi ilə təmasda olmusunuzsa və bundan sonra hərarət yüksəlib, güclü əzələ ağrıları, qusma, dəridə qansızmalar və ya hər hansı qanaxma yaranıbsa. Evdə gözləmək olmaz. Bu təmaslar barədə həkimə mütləq məlumat verin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz klinik əlamətlərin və epidemioloji məlumatların birgə qiymətləndirilməsi ilə qoyulur və laborator yolla təsdiqlənir. Müayinələr xüsusi təhlükəsizlik tədbirləri ilə, ixtisaslaşdırılmış laboratoriyalarda aparılır.
- Epidemioloji anamnez – gənə sancması, heyvanlarla və ya xəstə ilə təmas, endemik ərazidə olmaq.
- PZR ilə qanda virus RNT-sinin aşkarlanması – xəstəliyin ilk günlərində əsas təsdiqedici üsuldur.
- Virusa qarşı anticisimlərin təyini (IgM və IgG) – bir neçə gündən sonra informativ olur, keçirilmiş infeksiyanı da göstərir.
- Ümumi qan analizi – trombositlərin və leykositlərin azalması xarakterikdir, trombositlərin dinamikası xəstəliyin ağırlığını əks etdirir.
- Koaquloqramma – qan laxtalanma sisteminin pozulma dərəcəsini göstərir.
- Qaraciyər fermentləri, böyrək göstəriciləri, elektrolitlər – orqanların zədələnməsini qiymətləndirmək üçün.
Differensial diaqnostika digər hemorragik qızdırmalar, leptospiroz, rikketsiozlar, meninqokokk infeksiyası, sepsis və qan xəstəlikləri ilə aparılır.
Xidmətlər
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) patoloji dəyişikliklər olduqda qan yaxmasının mikroskopiyası ilə
- Koaqulogramma (hemostazioqramma), skrininq (6 göstərici): fibrinogen, AÇTV, MNN, PTV, PTİ, trombin vaxtı
- Alaninaminotransferaza (ALT)
- Aspartataminotransferaza (AST)
- İnfeksionistin evə çağırılması
Ağırlaşmalar
- massiv daxili və xarici qanaxmalar, hemorragik şok;
- disseminə olunmuş damardaxili laxtalanma sindromu – laxtalanma sisteminin tükənməsi;
- kəskin qaraciyər və böyrək çatışmazlığı;
- ağciyər ödemi, kəskin tənəffüs çatışmazlığı;
- beyinə qansızma;
- ikincili bakterial infeksiyalar, sepsis;
- hamiləlikdə – düşük, ağır doğuş qanaxması.
Müalicə
Müalicə yalnız infeksion stasionarda, təcrid şəraitində, ağır hallarda reanimasiya şöbəsində aparılır. Erkən hospitalizasiya və intensiv dəstəkləyici müalicə xəstəliyin nəticəsinə ən çox təsir edən amillərdir.
- Dəstəkləyici müalicə – maye və elektrolit balansının bərpası, qan təzyiqinin saxlanması, lazım olduqda oksigen terapiyası və orqan funksiyalarının dəstəklənməsi.
- Qan komponentlərinin köçürülməsi – trombosit kütləsi, təzə dondurulmuş plazma, eritrosit kütləsi; laxtalanma pozuntularının və qanaxmaların korreksiyası üçün.
- Virusəleyhinə preparatlar – bəzi hallarda xəstəliyin erkən dövründə tətbiq oluna bilər; onların effektivliyi barədə məlumatlar birmənalı deyil, qərarı həkim verir.
- Simptomatik müalicə – hərarət, ağrı, qusma zamanı; mədə qanaxmasının qarşısını alan vasitələr.
- İkincili infeksiyaların müalicəsi – göstəriş olduqda antibakterial preparatlar.
Qanaxma riskini artıran dərmanlardan – aspirin və digər qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələrdən – çəkinilir, əzələdaxili inyeksiyalar məhdudlaşdırılır. Xəstə yataq rejimində olur, ona yumşaq, mexaniki qıcıqlandırmayan qida verilir.
Evdə özbaşına müalicə, hərarətsalıcı və ağrıkəsicilərlə vəziyyəti «yatırmağa» çalışmaq qəti yolverilməzdir: bu, vaxt itkisinə və qanaxma riskinin artmasına səbəb olur. Sağaldıqdan sonra pasiyent bir müddət həkim nəzarətində qalır, ağır fiziki yükdən çəkinir.
Profilaktika
- gənə aktiv olan mövsümdə təbiətdə və otlaqlarda açıq rəngli, qolları və ayaqları örtən paltar geyinmək, şalvarı corabın içinə salmaq;
- dəriyə repellentlər, paltara akarisid vasitələr tətbiq etmək;
- təbiətdən qayıtdıqdan sonra bədəni, xüsusilə dəri qırışıqlarını, baş dərisini, qoltuqaltını və paltarı yoxlamaq;
- yapışmış gənəni mümkün qədər tez çıxarmaq: əlcəklə, cımbızı dəri səthinə yaxın tutaraq, sıxmadan və qoparmadan yavaş-yavaş dartmaq; sonra yeri antiseptiklə işləmək, əlləri sabunla yumaq; gənəni çılpaq əllə əzməmək; özünüz çıxara bilmirsinizsə və ya gənənin bir hissəsi dəridə qalıbsa, tibb məntəqəsinə müraciət etmək;
- heyvanlara qulluq, kəsim və ətin doğranması zamanı əlcək və qoruyucu geyimdən istifadə etmək;
- heyvanları müntəzəm akarisidlərlə işləmək, tövlələri gənələrdən təmizləmək;
- heyvan kəsimini yalnız müəyyən edilmiş yerlərdə, qoruyucu vasitələrlə aparmaq.
Yaxınları necə qorumalı. Xəstənin qanı, qusuntusu və digər ifrazatları ilə təmasdan çəkinin, onlara əlcəksiz toxunmayın. Xəstəyə evdə qulluq etməyə çalışmayın – o, xəstəxanada təcrid olunmalıdır. Təmasda olmusunuzsa, iki həftə ərzində hərarətinizi izləyin və bu barədə həkimə məlumat verin.
Hansı həkimə müraciət etməli
KKHQ şübhəsində infeksionist müayinə aparır, lakin hərarət və qanaxma əlamətləri olduqda poliklinikaya getmək əvəzinə dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır. Gənə sancmasından sonra əlamət yoxdursa, ailə həkiminə və ya infeksionistə müraciət etmək olar.
Yadda saxla!
KKHQ zamanı vaxt həlledicidir: erkən hospitalizasiya və intensiv dəstəkləyici müalicə həyatı xilas edir.
- Gənə sancmasından və ya heyvan kəsimindən sonra hərarət yüksəlibsə, gözləməyin – təcili yardım çağırın.
- Hərarəti salmaq üçün aspirin və digər qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr qəbul etməyin.
- Gənəni çılpaq əllə əzməyin, heyvan kəsimində mütləq əlcəkdən istifadə edin.
- Xəstəyə evdə qulluq etməyin – müalicə yalnız stasionarda aparılır.
Suallar və cavablar
Gənəni gecikdirmədən, mümkünsə əlcəklə və cımbızla, dəriyə yaxın tutub sıxmadan, yavaş-yavaş dartaraq çıxarın, yeri antiseptiklə işləyin, əllərinizi sabunla yuyun. Sancma tarixini qeyd edin və iki həftə ərzində hərarətinizi izləyin. Endemik ərazidə sancma olubsa, həkimə müraciət edin; hərarət, əzələ ağrıları və ya qanaxma yaranarsa, evdə gözləmədən dərhal 103-ə zəng edin və gənə sancması barədə məlumat verin.
Bəli, xəstənin qanı və bədən mayeləri ilə birbaşa təmasda yoluxma mümkündür. Adi ünsiyyət zamanı hava-damcı yolu ilə ötürülmə xarakterik deyil. Ona görə xəstələr xüsusi şəraitdə müalicə olunur, tibb işçiləri qoruyucu vasitələrdən istifadə edir.
Hazırda geniş istifadə olunan və beynəlxalq səviyyədə təsdiqlənmiş peyvənd yoxdur. Əsas qoruyucu tədbir gənə sancmalarından və heyvanların qanı ilə qoruyucu vasitəsiz təmasdan çəkinməkdir.
Virus əsasən kəsim zamanı təzə qan və toxumalarla təmasda ötürülür, ona görə kəsim və ətin doğranması əlcəklə aparılmalıdır. Kəsimdən sonra müəyyən müddət soyuducuda saxlanmış və yaxşı bişirilmiş ət təhlükə yaratmır. Çiy ət və qanla işlədikdən sonra əlləri sabunla yumaq vacibdir.
Xeyr, gənənin üzərinə yağ, spirt, benzin tökmək, onu yandırmaq və ya sıxmaq tövsiyə edilmir: bu zaman gənə daha çox maye ifraz edə bilər. Gənəni cımbızla, dəriyə yaxın tutub yavaşca çıxarmaq lazımdır. Bacarmırsınızsa, ən yaxın tibb məntəqəsinə müraciət edin.
Vaxtında xəstəxanaya düşmüş və intensiv müalicə almış pasiyentlərin əksəriyyəti sağalır. Sağalma dövründə halsızlıq, saç tökülməsi, yaddaşın zəifləməsi bir neçə həftə və ya ay davam edə bilər, lakin adətən tədricən keçir. Bu dövrdə həkimin tövsiyələrinə əməl etmək və orqanizmə ağır yük verməmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
