İnkontinensiya və ya sidik saxlaya bilməmə — sidiyin sidik kanalından qeyri-iradi axması ilə xarakterizə olunan patoloji vəziyyətdir. Bu səhifədə sidik saxlaya bilməmənin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər və hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Cərrah Ginekoloq Nefroloq Nevroloq Terapevt Uroloq
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
İnkontinensiya və ya sidik saxlaya bilməmə — sidiyin sidik kanalından qeyri-iradi axması ilə xarakterizə olunan patoloji vəziyyətdir. İfrazat heç bir səbəb olmadan və ya tualetə qəfil getmə istəyindən sonra baş verə bilər. Sidik saxlaya bilməmə ciddi tibbi-sosial problemdir. Xəstələr təkcə fiziki deyil, həm də psixoloji diskomfortdan əziyyət çəkirlər. Nəticədə tez-tez sosial və məişət uyğunsuzluğu, əmək qabiliyyətinin itirilməsi baş verir. İnkontinensiyanın müalicə üsulunun seçimi xəstəliyin bilavasitə səbəbindən asılıdır.
Növləri
Sidik saxlaya bilməmənin səbəblərinə və inkişaf mexanizminə əsaslanan təsnifat patologiyanın bir neçə növünü ayırmağa imkan verir.
- Stress tipli. Qarındaxili təzyiqin artması fonunda sidiyin nəzarətsiz ayrılması ilə xarakterizə olunur. Asqırma, öskürək, ağırlıq qaldırma, gərginləşmə, bədən vəziyyətinin dəyişməsi zamanı özünü göstərir.
- Təcili (urgent) tipli. Detruzorun qəfil yığılması nəticəsində sidik kisəsinin boşalması ilə xarakterizə olunur. Xəstənin tualetə çatmağa vaxtı olmadığı kəskin, əmredici sidik ifraz etmə istəyi ilə özünü göstərir.
- Situasion. İnkontinensiya müəyyən şəraitdə (soyuqlama, alkoqol sərxoşluğu, güclü stress) özünü göstərir.
- Keçici. Saxlaya bilməmə əlamətləri dövri olaraq yaranır və özbaşına aradan qalxır.
- Enürez. Xəstə gündüz prosesi idarə edə bildiyi halda, gecə vaxtı qeyri-iradi sidik ifrazı.
- Qarışıq. Müxtəlif saxlaya bilməmə formalarının əlamətləri aşkar olunur.
Sidik ifrazı aparatındakı dəyişikliklərdən asılı olaraq, birincili saxlaya bilməmə (sfinkterlərin zədələnməsi nəticəsində inkişaf edir) və ikincili saxlaya bilməmə (halqavari əzələlərin normal vəziyyətinə baxmayaraq özünü göstərir) ayırd edilir. Sidiyi saxlaya bilməmənin sidik-ifrazat orqanlarının anadangəlmə və qazanılmış qüsurlarının nəticəsi olduğu hallarda ona yalançı saxlaya bilməmə deyilir. Digər bütün hallarda həqiqi saxlaya bilməmədən söhbət gedir.
Səbəbləri
Kişilərdə inkontinensiyanın (sidik saxlaya bilməmənin) inkişafında əsasən aşağıdakı səbəblər üstünlük təşkil edir:
- Sidik kisəsinin, uretranın, sidik axarlarının, prostat vəzinin patologiyaları (sidik sızmasının səbəbi kimi xüsusilə tez-tez prostatın hiperplaziyası rast gəlinir);
- Mərkəzi sinir sisteminin ciddi xəstəlikləri (dağınıq skleroz, anadangəlmə qüsurlar, travmalar, intoksikasiyalar);
- Uretra, prostat, sidik kisəsi üzərində cərrahi əməliyyatlar;
- Kiçik çanaqda qan dövranının pozulması;
- Şiş xəstəlikləri;
- Urogenital infeksiyalar;
- Daxili orqanların yerdəyişməsi, sidik kisəsinə təzyiqə səbəb olması;
- Şüa və kimyaterapiyanın nəticələri;
- Psixi pozulmalar;
- Sidik ifrazı orqanlarının anadangəlmə inkişaf anomaliyaları.
Qadınlarda sidik sızması doğuş travması, piylənmə, bağların zəifləməsi, peşəkar idmanla məşğul olma və ya irsi meyillilik (birləşdirici toxuma displaziyası) nəticəsində inkişaf edən kiçik çanaq orqanlarının anatomik pozulmaları ilə bağlı ola bilər. Sidik kisəsi reseptorlarının həssaslığındakı dəyişikliklər xroniki iltihabi xəstəliklər, cərrahi müdaxilələr, doğuşdan sonrakı ağırlaşmalar fonunda baş verir.
Yaşlı qadınlarda və qismən kişilərdə sidik sızmasının inkişaf səbəbi yaşla cinsi hormon səviyyəsinin azalmasıdır ki, bu da sidik ifrazı orqanlarının qişalarında atrofik dəyişikliklərə və çanaq dibi bağ aparatının zəifləməsinə gətirib çıxarır. Problem həmçinin şiş xəstəlikləri, travmalar, degenerativ proseslər fonunda mərkəzi və periferik sinir sisteminin zədələnmələri kimi nevroloji təbiətli xəstəliklərin nəticəsi ola bilər.
Diaqnostika
Sidik saxlaya bilməmənin diaqnostikası anamnezin toplanmasından başlayır. Uroloq xəstədən pozğunluğun xüsusiyyətlərini, qeyri-iradi boşalmanın hansı vəziyyətlərdə müşahidə olunduğunu, nə qədər sidik ayrıldığını, sidik ifrazından əvvəl hansı hisslərin olduğunu dəqiqləşdirir. Saxlaya bilməmənin növünü və ağırlıq dərəcəsini dəqiq müəyyən etmək üçün həkim xəstəyə 3-7 gün ərzində sidik ifrazı gündəliyi aparmağı tövsiyə edir. Kişinin fiziki müayinəsini uroloq aparır. Qadınlara həmçinin ginekoloqun konsultasiyası tələb olunur.
Əlavə müayinələr
Patoloji əlamətin xarakterik xüsusiyyətlərini aşkar etmək və diaqnozu təsdiqləmək üçün xəstəyə KUDİ (kompleks urodinamik tədqiqat) təyin edilir. Bu, aşağı sidik-ifrazat sisteminin fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan bir sıra diaqnostik üsullardır.
Diaqnostika bir neçə prosedurdan ibarətdir.
- Sistometriya. Bu prosedur vasitəsilə sidik kisəsinin həcmi ilə dolma zamanı içərisində yaranan təzyiq arasındakı əlaqə müəyyən edilir. Tədqiqat mütəxəssisə sidik ifrazı refleksinə sinir sisteminin nəzarəti və sidik kisəsinin həcminin artmasına uyğunlaşması barədə məlumat əldə etməyə imkan verir.
- Uroflometriya. Bir dəfəyə ayrılan sidiyin həcmini və sidik kisəsinin boşalma sürətini müəyyən etmək üçün aparılır.
- «Axın — təzyiq» tədqiqi. Bu tədqiqat vasitəsilə mütəxəssis sidik axınının sürəti ilə sidik kisəsindəki təzyiq arasındakı nisbəti qiymətləndirir.
- Qalıq sidik həcminin analizi. Sidik kisəsinin USM-i və ya xüsusi ölçmə kateteri vasitəsilə aparılan tədqiqatdır. Uşaqlarda 2-40 ml arasında dəyişir, böyüklərdə norma təxminən 50 ml təşkil edir, lakin kişilərdə anatomik xüsusiyyətlərlə əlaqədar 100 ml-ə çata bilər.
- EMQ (elektromioqrafiya). Prosedur sidik ifrazına cavabdeh çanaq dibi əzələlərinin vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir.
- Profilometriya. Uretranın funksiyasını qiymətləndirmək üçün aparılır və həkimə uretranın uzunluğu boyunca ardıcıl götürülmüş nöqtələrdəki təzyiq haqqında qrafik təsəvvür əldə etmək imkanı verir. Nəticədə mütəxəssis sidik kanalı daxilindəki ən yüksək təzyiq göstəriciləri barədə məlumat alır.
KUDİ-yə daha 2 tədqiqat da daxildir, lakin onların aparılması üçün urodinamik sistemdən bilavasitə istifadə olunmur:
- Kəskin hərəkətlər, öskürək və s. Zamanı qeyri-iradi sidik ayrılması faktını aşkar etmək üçün stress-test;
- Sidik axınının orta və maksimal sürəti üçün sistoskopiya.
Əlavə olaraq fon patologiyalarını aşkar etmək üçün müayinələr təyin edilir: USM, KT, MRT, rentgenoqrafiya, həmçinin laborator diaqnostika.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Müalicə
Kişilərdə və qadınlarda sidik saxlaya bilməmənin müalicə üsulunun seçimi əsasən onun növündən, səbəbindən, əsas əlamətlərindən asılıdır: stress tipli inkontinensiyanın korreksiyası gecə formasının aradan qaldırılmasından fərqlənir. Həkimlər dərman preparatlarından, fizioterapiyadan, cərrahi üsullardan istifadə edir. Konservativ müalicənin effektivliyi xəstəliyin qabaqcıl olmayan formalarında daha yüksəkdir.
Dərman müalicəsi birbaşa saxlaya bilməmənin səbəbindən və mexanizmindən asılıdır. Terapiya sxeminə antibakterial, psixotrop, sedativ vasitələr, antidepresantlar, detruzorun (sidik kisəsini yığan əzələ) spontan fəallığını basdıran preparatlar və s. Daxil ola bilər.
Dərman müalicəsinin nəticəliliyini artırmaq üçün fizioterapevtik prosedurlar təyin edilir. Qadınlarda sidik saxlaya bilməmə zamanı müalicəvi bədən tərbiyəsinə qasıq-oma sümüyü əzələsini möhkəmləndirməyə yönəlmiş Kegel məşqləri daxildir. Menopauzada inkontinensiyanın müalicə sxeminə yerli estrogen tərkibli preparatlar əlavə edilir.
Konservativ üsullar effektiv olmadıqda cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.
Əməliyyatlar, adətən, stress tipli sidik saxlaya bilməməyə göstəriş kimi aparılır. Sidik kanalı ətrafında tor-implant yerləşdirilməsini nəzərdə tutan az travmatik sling əməliyyatları özünü yaxşı göstərib. Onun kənarları elə dartılır ki, sidik kanalında kifayət qədər təzyiq və sidiyin saxlanması təmin olunsun.
İnyeksiya üsulu ilə saxlaya bilməmənin aradan qaldırılması müvəqqəti effekt verir. Uretra ətrafı nahiyəyə hialuron turşusu və ya xəstənin öz yağı yeridilir. Belə inyeksiyalar kanalın dozalanmış sıxılmasını təmin edir və sidiyin «sızmasının» qarşısını alır. Ağır hallarda xəstənin özünün idarə edə biləcəyi süni sidik sfinkterinin implantasiyası aparılır.
Ağırlaşmalar
Müalicə edilmədikdə sidik sızması bir sıra nəticələrə səbəb ola bilər:
- Sidik yollarında ikincili infeksiyaların inkişafı;
- Daim rütubətli qasıq arası dərisində səpgi və xoracıqların yaranması;
- Həyat keyfiyyətinin ciddi pisləşməsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Sidik sızması problemi ilk dəfə yaranıbsa, terapevtə müraciət etmək lazımdır. Həkim sorğu və ilkin müayinə aparacaq, zərurət yarandıqda isə xəstəni dərin müayinə üçün dar ixtisaslı mütəxəssisə yönləndirəcək. Sidik sızmasının diaqnostikası və müalicəsi ilə bir neçə ixtisas həkimi məşğul olur:
Yadda saxla!
Sidik saxlaya bilməmə insanın həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir və sosial dezadaptasiyaya, stress pozğunluqlarına gətirib çıxarır. Bəzi mənbələrin məlumatına görə, bu patologiyadan əsasən 40 yaşdan yuxarı qadınlar əziyyət çəkir.
Xoşagəlməz simptom təkcə sidik kisəsi ilə bağlı problemlərdən deyil, somatik xəstəliklərin və ya psixi pozğunluqların mümkün inkişafından da xəbər verir.
Pozğunluq yarandıqda həkimə gedişi təxirə salmaq lazım deyil. Pasiyent nə qədər tez tibbi yardıma müraciət edərsə, müalicə bir o qədər sadə olur — erkən mərhələdə çox vaxt çanaq dibi əzələlərinin məşqi və davranış terapiyası kifayət edir.
Suallar və cavablar
Xəstəliyin müalicəsi ilə uroloq məşğul olur. Qadınlara uroginekoloqun ixtisaslaşmış yardımı lazım ola bilər.
Vaginal doğuş zamanı sidik kisəsi güclü təzyiqə məruz qalır, bəzən çanaq dibinin travması müşahidə olunur. Bu, doğuşdan sonrakı ilk bir neçə gündə ixtiyarsız sidik ifrazı və ya 1-2 ay ərzində epizodik sidik sızması üçün şərait yaradır. Orqanizm bərpa olunduqca sidik ifrazına nəzarət də bərpa olunur. Bu vəziyyət 2 aydan çox davam edərsə, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Profilaktik tədbirlər patoloji prosesin inkişafını təhrik edən risk amillərinin aradan qaldırılmasından ibarətdir:
- doğuş mama travmaları;
- artıq çəki;
- həddindən artıq fiziki yük;
- xroniki öskürək;
- siqaret çəkmək;
- nəzarətsiz sidik ifrazı prosesini gücləndirən qəhvə və alkoqolun çox miqdarda qəbulu.
Məşqlər, xüsusən profilaktik məqsədlə müntəzəm yerinə yetirildikdə, həqiqətən çox effektivdir. Sidik sızması artıq mövcuddursa, müntəzəm məşqlər çanaq dibi əzələlərini möhkəmləndirməklə patoloji vəziyyətin şiddətini azalda bilər. Lakin problemin həlli üçün həmişə patologiyanın inkişaf mexanizmini nəzərə alan kompleks yanaşma tələb olunur. Buna görə ixtisaslaşmış uroloji yardım olmadan mümkün deyil. Yalnız həkim fərdi müalicə və reabilitasiya proqramı tərtib edə bilər.
