Fəqərəarası disk yırtığı diskin nüvə materialının annulus fibrosusdan kənara çıxmasıdır. Sinir kökünün sıxılması radikulyar ağrı, keyimə və zəiflik yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Disk herniasiyası
Xəstəlik haqqında
Onurğaarası yırtıq beldən ayağa yayılan (radikulyar) ağrıların ən çox rast gəlinən səbəbidir. Əksər hallarda şikayətlər bir neçə həftə ərzində konservativ müalicə ilə azalır, cərrahi müalicə isə yalnız xəstələrin bir hissəsində tələb olunur. Ən çox onurğanın bel-oma şöbəsinin yırtıqlarına rast gəlinir, xeyli nadir hallarda boyun şöbəsində, ən nadir hallarda isə döş şöbəsində müşahidə olunur.
Onurğaarası disk iki fəqərə arasında yerləşən və amortizasiya qatı rolunu oynayan qığırdaqdır. Disklər sayəsində hərəkət zamanı fəqərələr bir-birinə toxunmur.
Onurğaarası diskin daxili (pulpoz nüvə) və xarici (fibroz halqa) hissəsi var. Travmaların, ağır fiziki yüklərin təsiri altında və ya yaşla fibroz halqa çatlayır və sıxlığını itirir. Çatlara pulpoz nüvənin bir hissəsi çıxır və onları tədricən genişləndirir. Çatlar kritik ölçüyə çatdıqda xarici halqa cırılır və jelevari (pulpoz) nüvənin böyük hissəsi kənara çıxır. Daha yüngül vəziyyət — nüvənin fibroz halqa cırılmadan qabarmasıdır və protruziya adlanır.
Disk yırtığının olması faktı, bir qayda olaraq, şikayətlərin yaranmasına gətirib çıxarmır. Yırtıq onurğa kanalının sinir strukturları sıxıldıqda özünü büruzə verməyə başlayır — ətrafda keyimə, ağrı və/və ya zəiflik yaranır. Məhz buna görə insanların əksəriyyəti müəyyən ana qədər özündə onurğaarası yırtığın olduğundan şübhələnmir və heç bir şikayət etmir.
Səbəbləri
Onurğalararası yırtıqların əmələ gəlməsinin dəqiq və birmənalı səbəbi hələ də müəyyən edilməyib, bu mövzuda müzakirələr davam edir.
Alimlər hesab edirlər ki, ən böyük əhəmiyyətə irsi genetik amil malikdir. Aparılan tədqiqatlar nəticəsində problemli irsiyyəti olan insanlarda degenerasiyanın (əks inkişaf, dağılma) sağlam insanlara nisbətən xeyli tez baş verdiyi aşkar edilərək dərc olunmuşdur. Alimlərdə az maraq doğurmayan digər amil biomexaniki yüklərdir: ağırlıq qaldırmaq, xüsusilə bunun gövdənin burulması (torsion) ilə birləşməsi, həmçinin sükan arxasında uzun müddət qalmaq və vibrasiya yükü.
Onurğanın vəziyyətinə arxaya zərbələr, travmatik yıxılmalar, düzgün olmayan duruş, onurğa sütununun əyriliyi və osteoxondroz mənfi təsir göstərir. Provokasiyaedici amil kimi artıq çəki, uzun müddət oturaq iş, həmçinin insan orqanizmində fosfor-kalsium mübadiləsinin pozulması, xüsusilə D vitamininin çatışmazlığı da qeyd olunur.
Klinik mənzərə
Xəstəlik daha çox 25 dən 50 yaşa qədər olan, işi ağırlıqların daşınması və ya daimi oturaq vəziyyətlə bağlı olan insanlarda baş verir. Xəstəliyin klinik təzahürləri onurğanın hansı hissəsində yırtığın (protruziyanın) əmələ gəlməsindən asılıdır. Əvvəlcə adətən ətrafın bu və ya digər hissəsində uyuşma yaranır, sonra daimi yandırıcı ağrı qoşulur. Sonrakı mərhələlərdə əzələlərdə zəiflik və ətrafın funksiyasının pozulması baş verir. Böyük ölçülü yırtığın düşməsi zamanı onurğa kanalının bütün sinir strukturlarının sıxılması baş verə bilər, bu zaman eyni anda ətraflarda iflic və sidik ifrazının funksiyasının pozulması yaranır. Bu vəziyyət təcili olub, sinirləri sıxılmadan azad etmək məqsədilə yırtığın mümkün qədər tez — ilk saatlar ərzində — çıxarılmasını tələb edir.
Boyun-döş şöbəsi yırtığının simptomları:
- boyunda və ya döşdə hətta miokard infarktını xatırladan simptomatikaya malik intensiv ağrı;
- boyundan kürəyə, çiyinə və qola yayılan ağrı;
- boyun hərəkətlərinin məhdudlaşması və ağrılı olması;
- əllərin və ya barmaqların ayrı-ayrı hissələrinin uyuşması, reflekslərin və əzələ gücünün azalması.
Bel-oma nahiyəsi yırtıqlarının simptomları:
- sağrılara və ayaqlara yayılan güclü bel ağrıları;
- kəskin hərəkətdən, xüsusilə gövdənin fırlanmasından sonra ani ağrılar (atəş);
- qasığa, budun ön və ya arxa səthinə, pəncə barmaqlarına yayılan uyuşma;
- sidik-cinsiyyət orqanlarının müxtəlif pozğunluqları – erektil funksiyanın, sidik ifrazının və defekasiyanın pozulması.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Onurğalararası yırtıqların diaqnostikasının əsas metodu hazırda maqnit-rezonans tomoqrafiyasıdır (MRT). Şəkillərdə onurğa sütununun bütün hissələrinin ölçüləri və vəziyyəti, həmçinin degenerasiya yerləri və patoloji törəmələr əla görünür. Digər tədqiqat – multispiral kompüter tomoqrafiyası (MSKT) MRT mümkün olmadıqda alternativ kimi istifadə olunur, lakin disk və sinir köklərini daha az dəqiq göstərir. Bu tədqiqatlara həkim müayinəsindən, pasiyentin şikayətlərinin və klinik mənzərənin təhlilindən sonra nevroloq yönləndirir. Onurğa beyni kanalı daxilində protruziyanın olmasından şübhələndikdə likvor (onurğa beyni mayesi) aparan beyin yollarının rentgenkontrast tədqiqatı – mielografiya aparılır.
Laborator diaqnostika üsullarını da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Qan tədqiqatları sistem iltihabi, autoimmun xəstəliklərin olmasını, infeksion virus prosesləri, şəkərli diabet və s. fonunda sinirlərin mümkün zədələnməsini aşkar etməyə kömək edəcək.
Yalnız yuxarıda sadalanan bütün tədqiqat metodlarının məcmusu xəstəliyin tam mənzərəsini verir, diaqnoz qoymağa və düzgün müalicə taktikasını müəyyənləşdirməyə imkan yaradır.
Müalicə
Konservativ müalicə
Onurğalararası yırtığın konservativ müalicəsinin əsas metodları bunlardır:
- qeyri-steroid əksiltihabi vasitələrin qəbulu;
- xondroprotektorlar bəzən təyin olunur, lakin disk yırtığında onların effektivliyinin sübut bazası məhduddur və standart müalicəyə aid edilmir;
- dərman blokadaları;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi;
- fizioterapiya – maqnitlər, əzələ stimulyasiyası, fonoforez;
- ortopedik masa üzərində və ya hovuzda müalicəvi çəkmə (traksiya).
Yataqda uzun müddət hərəkətsiz qalmaq tövsiyə olunmur: ağrının imkan verdiyi qədər gündəlik fəallığı saxlamaq sağalmanı sürətləndirir. Aşağıdakı mərhələlərdən ibarət həyat tərzinin dəyişdirilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir:
- bədən çəkisinin normallaşdırılması;
- işin dəyişdirilməsi;
- ağırlıqların düzgün daşınmasının öyrədilməsi;
- kəskin hərəkətlərdən, sıçrayış və tullanmalardan imtina;
- yarımsərt ortopedik döşəkdə yatmaq;
- fiziki gərginlik və rahatlaşmanın növbələşdirilməsi;
- ev şəraitində müalicəvi bədən tərbiyəsi ilə sistematik məşğul olmaq.
Sağlamlıq vəziyyətinin tələb etdiyi məhdudiyyətləri və zəruri tədbirləri qəbul edən pasiyentlərdə xəstəlik ən əlverişli şəkildə keçir.
Cərrahi müalicə
Konservativ müalicənin nəticəsiz qaldığı hallarda (adətən görünən nəticə olmadan 6 həftədən çox müalicə), həmçinin ən qısa müddətdə sağalmaya nail olmaq məqsədilə cərrahi müalicə üsullarından istifadə olunur. Bundan əlavə, ətraflarda iflic, çanaq orqanlarının funksiyasının, sidik ifrazının pozulması cərrahiyyə üçün mütləq göstərişlərdir.
Klinik vəziyyətdən asılı olaraq aşağıdakı üsullar tətbiq olunur:
- mikrodiskektomiya – uzunluğu 4 sm-ə qədər dəri girişi vasitəsilə yırtıq çıxıntısının mikrocərrahi yolla çıxarılması;
- soyuq plazma nukleoplastikası (5-6 mm-ə qədər yırtıqlar, protruziyalar) – zədələnmiş diskin nahiyəsində iynə (diametri 2-3 mm) ilə deşik vasitəsilə yerinə yetirilən az invaziv prosedur; sübut bazası mikrodiskektomiyaya nisbətən məhduddur.
- diskdaxili minimal invaziv prosedur (5-6 mm-ə qədər yırtıqlar, protruziyalar) – eyni zamanda bir neçə üsulu özündə birləşdirən yeni prosedurdur; onun effektivliyi haqqında məlumatlar hələ məhduddur.
- endoskopik üsul – mikrocərrahi alətlərdən və daxili video kameradan istifadə etməklə.
Tətbiq olunan müasir müalicə üsulları hər hansı ağırlıq dərəcəli onurğalararası yırtığı olan pasiyentlərə kömək etməyə və ümumi vəziyyəti yaxşılaşdırmağa imkan verir.
Profilaktika
Fəqərəarası disklərin yaşla bağlı dəyişikliklərinin qarşısını tam almaq mümkün deyil, lakin yırtığın yaranma və təkrarlanma riskini azaltmaq olar.
- Müntəzəm hərəkət edin: gəzinti, üzgüçülük, kürək və qarın əzələlərini möhkəmləndirən məşqlər onurğanı daha yaxşı dəstəkləyir.
- Ağırlığı düzgün qaldırın: dizləri bükərək çöməlin, yükü bədənə yaxın tutun, eyni anda gövdəni burmayın.
- Uzun müddət oturduqda hər 30–60 dəqiqədən bir qalxıb hərəkət edin; stulun və monitorun hündürlüyünü düzgün tənzimləyin.
- Bədən çəkisini normal saxlayın — artıq çəki bel disklərinə düşən yükü artırır.
- Siqaret çəkməyin: siqaret disklərin qidalanmasını pisləşdirir və onların dağılmasını sürətləndirir.
- Uzun müddət avtomobil sürərkən fasilələr edin.
- Kəskin dövr keçdikdən və ya əməliyyatdan sonra həkimin və müalicəvi bədən tərbiyəsi mütəxəssisinin tövsiyə etdiyi məşqləri müntəzəm davam etdirin.
Yadda saxla!
Fəqərəarası disk yırtığı zamanı ağrı əksər hallarda bir neçə həftə ərzində konservativ müalicə ilə azalır, yırtığın özü isə vaxt keçdikcə kiçilə bilər. Buna görə yataqda uzun müddət hərəkətsiz qalmaq tövsiyə olunmur. Lakin bəzi əlamətlər sinirlərin ciddi sıxılmasını göstərir və burada vaxt itirmək olmaz.
Aşağıdakı hallarda dərhal təcili yardım çağırın:
- sidik ifraz edə bilməmək və ya sidiyi, nəcisi saxlaya bilməmək;
- aralıq nahiyəsində, qasıqda və budların daxili səthində keyimə;
- bir və ya iki ayaqda sürətlə artan zəiflik, pəncənin sallanması.
Bel ağrısı ilə yanaşı hərarətin yüksəlməsi, səbəbsiz arıqlama, gecələr güclənən ağrı, travma və ya xərçəng anamnezi olduqda, həmçinin ağrı 4–6 həftə müalicəyə baxmayaraq azalmırsa, planlı qəbulu gözləmədən nevroloqa müraciət edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- İşialgiya (oturaq sinirinin nevralgiyası)
- Piriform əzələ sindromu
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
- Bayılma (sinkop)
- Bel osteoxondrozu
- Bel-kürək əzələlərinin mioziti
- Beyin damarlarının anevrizması
- Beyin damarlarının aterosklerozu
Suallar və cavablar
Kəskin ağrı dövrü keçdikdən sonra, həkimin razılığı ilə tədricən hərəkətə qayıtmaq adətən tövsiyə olunur, çünki tam hərəkətsizlik əzələ zəifləməsinə gətirib çıxara bilər. Ağırlıq qaldırma, kəskin dönmə və zərbəli idman növlərindən bir müddət çəkinmək, əvəzində bel əzələlərini gücləndirən məşqlərə üstünlük vermək daha uyğundur. Konkret proqram nevroloq və ya reabilitoloq tərəfindən yırtığın vəziyyətinə uyğun tərtib olunur.
Ailədə fəqərəarası yırtıq olması diskin daha tez köhnəlməsinə meyilliliyi artıra bilər, lakin bu, xəstəliyin mütləq inkişaf edəcəyi demək deyil. Ağır fiziki yük, uzun müddət oturaq iş və düzgün olmayan duruş kimi əlavə amillər də mühüm rol oynayır. Ailə tarixçəsi olan insanlara bel əzələlərini gücləndirmək və ağırlığı düzgün qaldırmaq xüsusilə tövsiyə olunur.
Bəzi hallarda zaman keçdikcə yırtığın həcmi kiçilə və simptomlar əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşə bilər, xüsusən konservativ müalicəyə əməl olunduqda. Lakin bu proses hər xəstədə eyni sürətlə getmir və bəzən əlamətlər dəyişmədən qalır və ya güclənir. Buna görə müntəzəm nevroloji nəzarət və vəziyyətin dinamikada izlənməsi vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
