Ayaq biləyi bağlarının zədələnməsi ən çox ayağın içəri burxulması zamanı yaranır. Zədənin dərəcəsi bağ liflərinin dartılmasından tam qopmayadək dəyişir. Vaxtında müalicə və düzgün bərpa oynağın xroniki qeyri-sabitliyinin qarşısını alır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ayaq biləyinin burxulması
- ayaq biləyi bağlarının dartılması
- ayaq biləyi bağlarının cırılması
- distorsiya
Ayaq biləyi bağlarının zədələnməsi ən çox ayağın burxulması zamanı yaranır. Zədənin dərəcəsi bağ liflərinin dartılmasından tam qopmayadək dəyişir.
Xəstəlik haqqında
Ayaq biləyi oynağı baldır sümükləri (qamış və incik sümükləri) ilə aşıq sümüyünü birləşdirir. Oynağın sabitliyini üç qrup bağ təmin edir:
- xarici (lateral) bağlar – ön və arxa aşıq-incik bağları, daban-incik bağı;
- daxili deltavari bağ – dərin və səthi hissələrdən ibarət möhkəm bağ;
- qamış-incik sümükləri arası bağlar (sindesmoz) – qamış və incik sümüklərini bir-biri ilə birləşdirir.
Ən çox xarici bağlar, xüsusən ön aşıq-incik bağı zədələnir. Deltavari bağın və sindesmozun zədələri daha nadir olur, lakin daha ağır gedir və bərpası uzun çəkir.
Ayaq biləyi bağlarının zədələnməsi aşağı ətrafın ən geniş yayılmış travmalarındandır. O, idmançılarda, rəqqaslarda, hündür dabanlı ayaqqabı geyinən qadınlarda, buzlu yolda yıxılan insanlarda tez-tez rast gəlinir. Bu zədə çox vaxt «adi burxulma» kimi qiymətləndirilir və müalicəsiz qalır, nəticədə oynağın xroniki qeyri-sabitliyi, təkrar burxulmalar və erkən artroz inkişaf edə bilər.
Səbəbləri
Bağ zədəsi oynağın normal hərəkət həcmindən artıq qəfil hərəkət zamanı yaranır. Əksər hallarda zədə ayağın içəri bükülməsi (supinasiya) mexanizmi ilə baş verir və xarici bağları zədələyir. Ayağın xaricə bükülməsi və ya baldırın sabit ayaq üzərində fırlanması isə deltavari bağı və sindesmozu zədələyir.
- İdman travmaları – futbol, basketbol, voleybol, tennis, qaçış, xüsusən tullanmadan sonra ayağın başqasının ayağı üzərinə düşməsi.
- Məişət travmaları – pilləkəndən enərkən, qeyri-bərabər səthdə, çuxura düşərkən ayağın bükülməsi.
- Qış dövründə buz üzərində sürüşmə – zədə riski xeyli artır.
- Narahat ayaqqabı – hündür daban, dabanı sabit saxlamayan ayaqqabı.
- Əvvəlki burxulmalar – tam bərpa olunmamış bağlar təkrar zədəyə daha həssas olur.
- Əzələlərin zəifliyi və tarazlığın pozulması – baldır əzələlərinin zəif olması, yorğunluq, isinmədən məşqə başlamaq.
- Artıq bədən çəkisi – oynaq və bağlara düşən yükü artırır.
- Ayağın anatomik xüsusiyyətləri – yastıayaqlılıq, dabanın içəri meyilliliyi, bağların anadangəlmə zəifliyi.
Təsnifat
Zədənin ağırlığına görə bağ travmaları üç dərəcəyə bölünür:
- I dərəcə – bağın dartılması: liflərin mikroskopik zədələnməsi, oynaq sabit qalır, ağrı və şişkinlik yüngüldür;
- II dərəcə – bağın qismən cırılması: liflərin bir hissəsi qopur, aydın şişkinlik və qançır olur, oynaqda yüngül qeyri-sabitlik ola bilər;
- III dərəcə – bağın tam cırılması: bağın bütövlüyü pozulur, oynaq qeyri-sabit olur, ayağa söykənmək çətin və ya mümkünsüz olur.
Bundan əlavə, kəskin (təzə) və köhnə (xroniki) zədələr, həmçinin sümük sınığı ilə müşayiət olunan və olunmayan zədələr fərqləndirilir.
Klinik mənzərə
Zədə anında insan çox vaxt kəskin ağrı hiss edir, bəzən oynaqda «şaqqıltı» eşidir. Ayaq biləyi oynağı bağlarının zədələnməsinin əsas əlamətləri:
- ayağa söykəndikdə və yeriyərkən ağrı;
- oynaq ətrafında, adətən topuq nahiyəsində şişkinlik;
- zədədən bir neçə saat sonra və ya ertəsi gün yaranan qançır (göyərmə), bəzən ayaq pəncəsinə doğru yayılır;
- oynağı əllədikdə zədələnmiş bağın proyeksiyasında ağrılılıq;
- oynaqda hərəkətlərin məhdudlaşması, topallıq;
- tam cırılmada oynaqda qeyri-sabitlik, ayağın «büküldüyü» hissi.
Əlamətlərin intensivliyi zədənin dərəcəsindən asılıdır. Dartılmada ağrı zəif olur və insan yeriyə bilir. Natamam cırılmada topallıq hərəkətliliyi xeyli məhdudlaşdırır. Tam cırılmada isə oynağın stabilləşdirici funksiyası pozulur və yerimək demək olar ki, mümkün olmur.
Uşaqlarda bağlar sümüyün böyümə zonasından daha möhkəm olduğundan, eyni travma bağ zədəsi deyil, böyümə zonasının zədələnməsi ilə nəticələnə bilər – ona görə uşaqlarda burxulmadan sonra həkim müayinəsi xüsusilə vacibdir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər ayağa heç söykənmək mümkün deyilsə, oynağın forması aşkar dəyişibsə, sümük üzərində kəskin nöqtəvi ağrı varsa, ayaq pəncəsi soyuyub, rəngi solub, göyərib və ya keyiyibsə, ağrı və şişkinlik müalicəyə baxmayaraq güclənirsə.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Travmatoloq-ortoped zədənin mexanizmini soruşur, oynağı müayinə və palpasiya edir, ağrılı nöqtələri, şişkinliyi və oynağın sabitliyini qiymətləndirir. Xüsusi testlər bağların tam cırılmasını göstərə bilər. Sonra lazım olduqda instrumental müayinələr təyin edilir.
- rentgenoqrafiya – ilk növbədə sümük sınıqlarını (topuqların, baldır sümüklərinin, pəncə sümüklərinin) və bağın sümükdən qopma sınığını istisna etmək üçün aparılır; köhnə zədələrdə bağ nahiyəsində kalsium çöküntüləri görünə bilər; bağların özünü göstərmir;
- USM – bağların və yumşaq toxumaların vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verir; liflərin qırılması, ödem, qansızma və tam cırılmada bağın kənarları arasında hematoma aşkar edilir;
- MRT – çətin hallarda, köhnə zədələrdə və əməliyyat planlaşdırılarkən bağların, vətərlərin və oynaq qığırdağının vəziyyətini ətraflı göstərir;
- kompüter tomoqrafiyası – mürəkkəb sümük zədələri şübhəsində.
Differensial diaqnostika topuq və pəncə sümüklərinin sınıqları, vətər zədələri, aşıq sümüyünün qığırdaq zədəsi və oynağın çıxığı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- ayaq biləyi oynağının xroniki qeyri-sabitliyi və təkrarlanan burxulmalar;
- uzunmüddətli ağrı və şişkinlik;
- oynaq qığırdağının zədələnməsi və erkən artroz;
- oynaq daxilində yumşaq toxumaların sıxışması sindromu;
- diaqnozdan kənarda qalmış sınıqların düzgün bitişməməsi;
- uzun immobilizasiya zamanı baldır venalarında tromboz riski;
- uzun müddət yük verməmək nəticəsində baldır əzələlərinin zəifləməsi və oynaqda hərəkətliliyin azalması.
Müalicə
Ayaq biləyi bağlarının zədələnməsinin müalicəsi əksər hallarda konservativdir. Cərrahi müdaxilə tam cırılmaların bəzi hallarında, sümük qopması ilə müşayiət olunan zədələrdə və köhnə zədələrdə göstərişdir. Taktikanı travmatoloq zədənin dərəcəsinə və pasiyentin fiziki fəallığına görə müəyyən edir.
İlk yardım və ilk günlər. Zədədən dərhal sonra aşağıdakı tədbirlər ağrı və şişkinliyi azaldır:
- oynağa yükü azaltmaq, lazım olduqda qoltuq ağaclarından istifadə etmək;
- parça ilə bükülmüş buzu qısa fasilələrlə qoymaq (buzu birbaşa dəriyə qoymaq olmaz);
- elastik bintlə orta sıxlıqda sarğı;
- ayağı ürək səviyyəsindən yuxarı qaldırılmış vəziyyətdə saxlamaq.
İmmobilizasiya. Zədənin dərəcəsindən asılı olaraq oynaq ortez, bərkidici sarğı və ya gips longeti ilə fiksasiya edilir. Müasir yanaşmaya görə, I–II dərəcəli zədələrdə uzun müddət tam hərəkətsizlik əvəzinə funksional ortezlərdə erkən, tədricən artırılan yük daha yaxşı nəticə verir. Fiksasiyanın növünü və müddətini həkim təyin edir.
Dərman müalicəsi. Ağrı və şişkinliyi azaltmaq üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr (tablet və ya yerli məlhəm, gel şəklində) qısa kurslarla həkimin tövsiyəsi ilə istifadə olunur. Uzun immobilizasiya zamanı tromboz riski yüksək olan pasiyentlərə həkim profilaktik müalicə təyin edə bilər.
Cərrahi müalicə. Tam cırılmalar da əksər hallarda konservativ müalicə olunur; seçilmiş hallarda, məsələn, peşəkar idmançılarda, bağların tikilməsi aparıla bilər. Köhnə zədələrdə və xroniki qeyri-sabitlikdə bağların anatomik rekonstruksiyası, vətər transplantatları ilə stabilizasiya kimi üsullar tətbiq olunur; bəzi hallarda əməliyyat artroskopik aparılır.
Nə etmək olmaz: ilk günlərdə zədələnmiş oynağı isitmək, isti vanna qəbul etmək, masaj etmək, alkoqol qəbul etmək, ağrıya baxmayaraq idmana tez qayıtmaq. Ağrı ilə «ayaq üstə keçirmək» təkrar zədəyə və xroniki qeyri-sabitliyə gətirib çıxarır.
Reabilitasiya
Reabilitasiya müalicənin ayrılmaz hissəsidir və zədənin dərəcəsindən, pasiyentin peşəsindən və fəallığından asılı olaraq bir neçə həftədən bir neçə aya qədər davam edə bilər. Kəskin ağrı azaldıqdan sonra həkim və ya reabilitoloq ilə tədricən hərəkət həcmini bərpa edən müalicəvi bədən tərbiyəsi hərəkətlərinə başlanılır.
Sonra baldır əzələlərinin gücləndirilməsi və sensomotor (proprioseptiv) məşqlər – bir ayaq üzərində durma, balans platformasında hərəkətlər – əlavə olunur. Bu məşqlər oynağın sabitliyini bərpa edir və təkrar burxulmaların qarşısını almağın ən effektiv üsuludur.
Bərpa dövründə həkim əlavə olaraq manual terapiya, masaj və digər fizioterapevtik üsullar təyin edə bilər, lakin bərpada əsas rolu aktiv məşqlər oynayır. İdmana qayıtma yalnız ağrı tam keçdikdən, hərəkət həcmi və əzələ gücü bərpa olunduqdan sonra, həkimlə razılaşdırılaraq mümkündür; ilk dövrdə ortez və ya teyp istifadəsi tövsiyə oluna bilər.
Profilaktika
- idmandan əvvəl yaxşı isinmə və məşqdən sonra dartılma hərəkətləri;
- baldır əzələlərini gücləndirən və tarazlığı inkişaf etdirən müntəzəm məşqlər;
- rahat, ayaq biləyini və dabanı yaxşı saxlayan ayaqqabı; hündür dabanlı ayaqqabıdan uzun müddət istifadə etməmək;
- qışda buzlu yollarda ehtiyatlı olmaq, sürüşməyən altlıqlı ayaqqabı geyinmək;
- əvvəllər burxulma keçirmiş idmançılarda yük zamanı ortez və ya teypdən istifadə;
- idman hərəkətlərinin icra texnikasına ciddi əməl etmək, yorğunluq zamanı yükü azaltmaq;
- bədən çəkisinə nəzarət.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ayaq biləyi zədəsi zamanı travmatoloq-ortopedə müraciət etmək lazımdır. Bərpa dövründə reabilitoloq və ya fizioterapevt ilə məşğələlər tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
- Burxulma «adi hal» deyil: düzgün müalicə olunmamış bağ zədəsi oynağın xroniki qeyri-sabitliyinə səbəb ola bilər.
- Ayağa söykənmək mümkün deyilsə və ya sümük üzərində kəskin ağrı varsa, sınığı istisna etmək üçün həkimə müraciət edin.
- İlk günlərdə soyuq, sarğı, ayağın yuxarı qaldırılması və yükün azaldılması kömək edir; isitmək və masaj etmək olmaz.
- Reabilitasiya məşqləri müalicənin vacib hissəsidir və təkrar burxulmaların qarşısını alır.
Suallar və cavablar
Həkim oynağı müayinə edir, sınıq şübhəsində rentgenoqrafiya, bağların vəziyyətini qiymətləndirmək üçün USM və ya MRT təyin edir. Müalicə taktikası zədənin dərəcəsindən, müayinə nəticələrindən və pasiyentin fiziki fəallığından asılı olaraq travmatoloq tərəfindən müəyyən edilir.
Evdə bunu dəqiq müəyyən etmək çətindir. Ayağa heç söykənə bilməmək, topuq sümüyü üzərində kəskin nöqtəvi ağrı, oynağın formasının dəyişməsi sınığa şübhə yaradır. Belə hallarda rentgenoqrafiya mütləqdir.
Yüngül dartılmada ağrıya uyğun olaraq tezliklə yerimək olar. Qismən və tam cırılmada isə yük tədricən, ortez və ya sarğı ilə, həkimin tövsiyəsinə uyğun artırılır. Ağrıya baxmayaraq tam yük vermək bərpanı ləngidir.
İlk günlərdə isitmək, isti vanna və masaj şişkinliyi və qansızmanı artırır, ona görə tövsiyə edilmir. Bu dövrdə parça ilə bükülmüş buz qoymaq faydalıdır. İstilik prosedurları sonradan, yalnız həkimin tövsiyəsi ilə tətbiq olunur.
Təkrar burxulmalar çox vaxt əvvəlki zədədən sonra qalan qeyri-sabitliyin əlamətidir. Travmatoloq-ortopedə müraciət etmək, oynağı müayinə etdirmək lazımdır. Müalicə əzələləri gücləndirən və tarazlığı inkişaf etdirən məşqlərlə başlayır, bəzən isə bağların cərrahi bərpası tələb olunur.
Uşaqlarda bağlar sümüyün böyümə zonasından daha möhkəmdir, ona görə burxulma əslində böyümə zonasının zədəsi ola bilər. Belə zədə düzgün müalicə olunmazsa, sümüyün böyüməsinə təsir göstərə bilər. Ona görə uşağı mütləq həkimə göstərmək lazımdır.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
