Barmaq çıxığı barmaq oynağında oynaq səthlərinin normal münasibətinin tam pozulmasıdır. Ağrı, şişkinlik, deformasiya və hərəkət məhdudluğu ilə gedir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Falanqaarası oynağın çıxığı
- barmağın dislokasiyası
- daraq-falanqa oynağının çıxığı
- Luxatio digiti
Xəstəlik haqqında
Barmaq çıxığı barmaq oynağında sümüklərin oynaq səthlərinin bir-birinə nisbətən yerini dəyişməsi və aralarındakı təmasın pozulmasıdır. Bu travmaya ən çox əl barmaqları məruz qalır, ayaq barmaqları isə xeyli az zərər çəkir. Əldə ən tez-tez orta falanqanın əsasının arxaya yerdəyişməsi ilə proksimal falanqaarası oynağın çıxığı, həmçinin baş barmağın əsasındakı oynağın çıxığı rast gəlinir.
Barmaq çıxıqları gənc və fəal insanlarda, xüsusən topla oynanılan idman növləri (voleybol, basketbol, həndbol) və döyüş idmanı ilə məşğul olanlarda tez-tez rast gəlinir, lakin məişət travmalarında da yaranır. Zədə qəflətən yaranan ağrı, şiş, qansızma və oynağın formasının dəyişməsi ilə təzahür edir.
Barmaq çıxığı çox vaxt “kiçik” travma kimi qəbul edilir və insanlar onu özləri düzəltməyə çalışırlar. Lakin çıxıq tez-tez bağların, oynaq kapsulunun və vətərlərin zədəsi, bəzən isə kiçik sınıqla birləşir. Vaxtında və düzgün müalicə olunmadıqda barmaqda sərtlik, deformasiya, qeyri-stabillik və xroniki ağrı qala bilər ki, bu da əlin incə hərəkətlərinə və iş qabiliyyətinə təsir edir.
Səbəbləri
Xarici qüvvə oynağın kapsul-bağ aparatının möhkəmliyini aşdıqda sümüyün oynaq ucu yerini dəyişir. Əsas səbəblər:
- Barmağın həddindən artıq açılması – topun barmaq ucuna dəyməsi, barmağın arxaya əyilməsi; ən tipik mexanizmdir;
- Açılmış əl üstə yıxılma – bədən çəkisi barmaqlara düşür;
- Barmağın yana əyilməsi və ya burulması – məsələn, xizək çubuğunun qayışı və ya paltar barmağı çəkdikdə; baş barmağın bağlarının zədələnməsi belə yaranır;
- Birbaşa zərbə – döyüş idmanında, dava zamanı, barmağın qapıya sıxılması;
- Ayaq barmağının mebelə və ya sərt əşyaya vurulması, uğursuz sıçrayış, hündürlükdən yıxılma.
Risk amilləri:
- qoruyucu vasitələrsiz kontakt idmanı;
- bağların anadangəlmə zəifliyi və oynaqların həddindən artıq hərəkətliliyi;
- əvvəllər keçirilmiş çıxıqlar və tam bərpa olunmamış bağ zədələri;
- revmatoid artrit kimi oynaqları zəiflədən xəstəliklər;
- iş və idman zamanı üzük taxmaq – barmaq ilişdikdə çıxıq və yumşaq toxuma zədəsi riski artır.
Təsnifat
Zədələnmiş oynağa görə daraq-falanqa, proksimal falanqaarası və distal falanqaarası oynaqların çıxıqları ayırd edilir; diaqnozda hansı barmağın (əldə baş, şəhadət, orta, adsız, çəçələ barmaq və ya ayağın birinci-beşinci barmaqları) və hansı falanqanın yerdəyişdiyi göstərilir. Yerdəyişmənin istiqamətinə görə arxaya, ovuc (ayaqda – ayaq altı) tərəfə və yana olan çıxıqlar fərqləndirilir.
- dərinin vəziyyətinə görə: qapalı və açıq (yerdəyişmiş sümüyün üzərində yara var) çıxıqlar;
- vaxta görə: təzə və köhnəlmiş çıxıqlar – bir neçə həftədən sonra oynaq ətrafında çapıq toxuması əmələ gəlir və qapalı düzəltmə çətinləşir;
- oynaq səthlərinin münasibətinə görə: tam (təmas tamamilə pozulub) və natamam (yarımçıxıq);
- sınıqla birlikdə olan çıxıqlar və yumşaq toxumanın oynaq arasına düşdüyü, qapalı yolla düzəldilməyən mürəkkəb çıxıqlar.
Klinik mənzərə
Barmaq çıxığının əlamətləri adətən travmadan dərhal sonra yaranır:
- travma anında yaranan və sonra da davam edən kəskin ağrı;
- oynaq nahiyəsində sürətlə artan şiş;
- barmağın görünən deformasiyası – oynaq səviyyəsində pillə, barmağın yana və ya arxaya əyilməsi;
- dəri altına qansızma nəticəsində göyərmə;
- oynaqda aktiv hərəkətlərin mümkün olmaması;
- barmağı bükməyə cəhd zamanı yaylanma müqaviməti hissi;
- barmağın nisbi qısalması və ya uzanması;
- barmaq ucunda keyimə və ya gizildəmə – sinirlərin gərilməsi və ya sıxılması zamanı.
Uşaqlarda barmaq travması çox vaxt çıxıqla deyil, sümüyün böyümə zonasının zədəsi ilə nəticələnir, buna görə rentgen müayinəsi mütləqdir. Barmaqda üzük varsa, şiş artmamış onu dərhal çıxarmaq lazımdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: yara varsa və ya sümük görünürsə; barmaq solğun, soyuq və ya göyümtül olubsa, hissiyyat itibsə; güclü qanaxma varsa; üzük çıxmırsa və barmaq getdikcə şişirsə; bir neçə barmaq birdən zədələnibsə və ya əl kəskin deformasiya olunubsa. Belə hallarda 103-ə zəng etmək və ya ən yaxın travma məntəqəsinə müraciət etmək lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
İlkin diaqnoz xəstənin şikayətlərinə, travmanın mexanizminə, zədələnmiş nahiyənin baxışı və palpasiyasına əsasən qoyulur. Həkim barmağın qan dövranını, həssaslığını və vətərlərin funksiyasını – barmağın bükülüb-açılmasını hər oynaq üzrə ayrı yoxlayır.
- Rentgenoqrafiya – əsas müayinədir; ən azı iki proyeksiyada (düz və yan) aparılır, hansı oynağın zədələndiyini, sümüyün hansı istiqamətə yerdəyişdiyini və müşayiətedici sınığın olub-olmadığını göstərir. Rentgen çıxıq düzəldildikdən sonra da təkrarlanır;
- Ultrasəs müayinəsi – bağların və vətərlərin, xüsusən baş barmağın yan bağlarının vəziyyətini qiymətləndirmək üçün;
- Maqnit-rezonans və ya kompüter tomoqrafiyası – mürəkkəb hallarda, köhnəlmiş çıxıqlarda və kiçik oynaqdaxili qəlpələr şübhəsində.
Əksər hallarda barmaq çıxığının diaqnostikası üçün klinik müayinə və rentgenoqrafiya kifayət edir. Differensial diaqnostika falanqa sınığı, bağların cırılması və barmağın açıcı vətərinin qopması ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- oynaqda sərtlik və hərəkət məhdudluğu (kontraktura);
- oynağın qeyri-stabilliyi və təkrari çıxıqlar;
- barmağın deformasiyası, o cümlədən vətər zədəsi nəticəsində “düymə ilgəyi” deformasiyası;
- baş barmağın bağları zədələndikdə tutma gücünün zəifləməsi;
- oynağın uzunmüddətli şişkinliyi və xroniki ağrı;
- posttravmatik artroz;
- açıq çıxıqlarda infeksiya;
- köhnəlmiş çıxıqlarda qapalı düzəltmənin mümkün olmaması və əməliyyat zərurəti.
Müalicə
Əksər hallarda barmaq çıxığı konservativ üsulla, ambulator şəraitdə aradan qaldırılır. Müalicənin məqsədi oynağı düzgün vəziyyətə qaytarmaq, bağların bitişməsinə şərait yaratmaq və barmaqda hərəkəti mümkün qədər tez bərpa etməkdir.
İlk yardım. Üzükləri dərhal çıxarın. Barmağı tərpətmədən qonşu barmağa və ya sərt əşyaya (karton, xətkeş) yüngülcə bağlayın, parça üzərindən soyuq qoyun və əli ürək səviyyəsindən yuxarı saxlayın. Barmağı özünüz “dartıb” düzəltməyə çalışmayın – gizli sınıq və ya araya düşmüş yumşaq toxuma olduqda bu, zədəni ağırlaşdırır.
Qapalı repozisiya. Travmatoloq barmağı yerli anesteziya ilə keyləşdirir, sonra yerdəyişmiş falanqanı yumşaq hərəkətlərlə yerinə qaytarır. Düzəltmədən sonra oynağın stabilliyi yoxlanılır və nəzarət rentgenoqrafiyası aparılır.
Fiksasiya. Oynağın növündən və stabilliyindən asılı olaraq barmaq şina, qonşu barmağa bağlama və ya gips lonqeti ilə fiksasiya olunur. Fiksasiya adətən bir neçə həftə davam edir. Barmaq oynaqları uzunmüddətli hərəkətsizliyə həssasdır, buna görə həkim çox vaxt hərəkətləri erkən – icazə verilən həcmdə başlamağı tövsiyə edir.
Dərman müalicəsi. Ağrı və şişi azaltmaq üçün qısa müddətə ağrıkəsicilər və qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar təyin oluna bilər; açıq çıxıqlarda antibiotiklər və tetanus profilaktikası lazımdır.
Nə etmək olmaz: çıxığı özbaşına düzəltmək, şinanı vaxtından əvvəl çıxarmaq, ilk günlərdə oynağı isitmək və massaj etmək, ağrı keçdi deyə həkimə müraciəti təxirə salmaq – köhnəlmiş çıxığı düzəltmək xeyli çətindir.
Cərrahi müalicə
Cərrahi müalicə nadir hallarda tələb olunur. Göstərişlər: qapalı repozisiyanın uğursuz olması (adətən oynaq səthləri arasına kapsul, bağ və ya vətər düşdükdə), qeyri-stabil çıxıq, yerdəyişmiş oynaqdaxili qəlpə ilə çıxıq, baş barmağın yan bağının tam qopması, açıq çıxıqlar və köhnəlmiş çıxıqlar.
Əməliyyat ağrısızlaşdırma altında aparılır: sümüklər açıq yolla yerinə salınır, araya düşmüş toxumalar sərbəstləşdirilir, cırılmış bağlar tikilir, lazım olduqda oynaq müvəqqəti spitsa ilə fiksasiya olunur. Əməliyyatdan sonra barmaq lonqet və ya şina ilə fiksasiya edilir.
Reabilitasiya
Fiksasiya çıxarıldıqdan sonra barmaqlarda hərəkət həcminin və əlin tutma funksiyasının bərpasına yönəlmiş reabilitasiya aparılır. Bərpaedici müalicəyə daxildir:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi – barmağın bükülməsi və açılması, tutma məşqləri, ehtiyatla və ağrısız həddə;
- fizioterapevtik prosedurlar – şişi və ağrını azaltmaq üçün;
- yumşaq masaj və əzələlərin elektrostimulyasiyası;
- əl üzrə ixtisaslaşmış mütəxəssis ilə ergoterapiya – gündəlik hərəkətlərin bərpası.
Oynaq nahiyəsində yüngül şiş və sərtlik bir neçə ay davam edə bilər; bu, əksər hallarda tədricən keçir.
Profilaktika
- idmanda düzgün texnikaya əməl etmək, topu barmaq ucları ilə deyil, ovucla qəbul etməyi öyrənmək;
- voleybol, basketbol və döyüş idmanında barmaqları qoruyan teyplərdən və əlcəklərdən istifadə etmək;
- məşqdən əvvəl isinmək, əl və barmaq əzələlərini möhkəmləndirmək;
- idman zamanı və işdə üzük taxmamaq;
- evdə yıxılma riskini azaltmaq, ayaq barmaqlarını qorumaq üçün qapalı ayaqqabı geyinmək;
- ahıl yaşda tarazlığı qorumaq və yıxılma riskini artıran amilləri aradan qaldırmaq;
- əvvəlki çıxıqdan sonra bağlar tam bərpa olunana qədər barmağı qoruyucu bağlama ilə saxlamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Barmaq çıxığı şübhəsində travmatoloq-ortopedə müraciət etmək lazımdır. Mürəkkəb, köhnəlmiş və ya təkrarlanan çıxıqlarda əl cərrahı ilə məsləhətləşmə faydalıdır.
Yadda saxla!
- Barmaq çıxığını özünüz düzəltməyin – bu, gizli sınığı və vətər zədəsini ağırlaşdıra bilər.
- Travmadan dərhal sonra üzükləri çıxarın, barmağı fiksasiya edin, soyuq qoyun və həkimə müraciət edin.
- Rentgen müayinəsi həm düzəltmədən əvvəl, həm də sonra vacibdir.
- Çıxıq nə qədər tez düzəldilərsə, bir o qədər asan və uğurlu olur; köhnəlmiş çıxıqlar çox vaxt əməliyyat tələb edir.
- Barmaq oynaqları hərəkətsizliyi sevmir – həkimin tövsiyə etdiyi məşqlər sərtliyin qarşısını alır.
Suallar və cavablar
Bunu etmək tövsiyə olunmur. Çıxıq çox vaxt kiçik sınıq, vətər və ya bağ zədəsi ilə birləşir, oynaq arasına yumşaq toxuma düşə bilər. Səriştəsiz cəhd bu zədələri ağırlaşdırır, buna görə barmağı fiksasiya edib həkimə müraciət etmək lazımdır.
Hər ikisində ağrı, şiş və deformasiya olur, buna görə onları yalnız görünüşə görə ayırmaq mümkün deyil. Dəqiq diaqnozu rentgenoqrafiya verir, çox vaxt çıxıq və sınıq birlikdə rast gəlinir. Ona görə də barmaq travmasından sonra rentgen müayinəsi mütləqdir.
Fiksasiya müddəti zədələnmiş oynaqdan, bağların vəziyyətindən və çıxığın stabilliyindən asılıdır, adətən bir neçə həftə təşkil edir. Bəzi hallarda həkim barmağı qonşu barmağa bağlayaraq erkən hərəkətlərə icazə verir. Müddət və məşqlərin başlanma vaxtı yalnız həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Travma zamanı oynaq kapsulu və bağlar zədələnir, onların bitişməsi isə vaxt aparır. Oynaq ətrafında yüngül şiş və sərtlik bir neçə ay davam edə bilər və əksər hallarda müntəzəm məşqlərlə tədricən keçir. Ağrı artırsa, barmaq yenidən əyilirsə və ya hərəkət azalırsa, həkimə təkrar müraciət etmək lazımdır.
Əməliyyat çıxıq qapalı yolla düzəldilmədikdə, oynaq qeyri-stabil olduqda, yerdəyişmiş qəlpə və ya bağın tam qopması olduqda, həmçinin açıq və köhnəlmiş çıxıqlarda tələb olunur. Belə hallar nisbətən nadirdir.
İdmana qayıdış ağrı keçdikdən, barmaqda hərəkət həcmi və güc bərpa olunduqdan sonra mümkündür. İlk dövrdə barmağı qonşu barmağa teyplə bağlamaq və ya qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək tövsiyə olunur. Qərar həkimlə birlikdə qəbul edilməlidir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
