Bazu sümüyünün böyük qabarcığının sınığı travma nəticəsində sümük bütövlüyünün pozulmasıdır. Zədənin yeri, yerdəyişmə dərəcəsi, oynaq səthinin iştirakı və yumşaq toxumaların vəziyyəti müalicə taktikasının seçilməsində əsas rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Böyük qabarcığın qopma sınığı
- bazu sümüyünün böyük qabarcığının qopması
- Fractura tuberculi majoris humeri
Xəstəlik haqqında
Böyük qabarcıq bazu sümüyünün yuxarı ucunda, başın xarici tərəfində yerləşən sümük çıxıntısıdır. Ona çiyinin fırladıcı manjetini təşkil edən tinüstü, tinaltı və kiçik girdə əzələlərin vətərləri bağlanır. Bu əzələlər qolun yana qaldırılmasını, xaricə fırladılmasını təmin edir və bazu sümüyünün başını oynaqda sabit saxlayır. Böyük qabarcığın sınığı bu nahiyədə sümüyün bütövlüyünün pozulması və çox vaxt qəlpənin əzələlərin dartması ilə yuxarı və arxaya çəkilməsidir.
Bu sınıq bazu sümüyünün yuxarı hissəsinin sınıqlarının bir növüdür. O, həm gənc insanlarda yüksək enerjili travmalardan və idman zədələrindən sonra, həm də osteoporozu olan orta və ahıl yaşlı insanlarda yıxılma nəticəsində yaranır. Böyük qabarcığın sınığı tez-tez çiyinin ön çıxığı ilə birlikdə rast gəlinir.
Zədə ilk baxışdan kiçik görünsə də, diaqnostika baxımından çətindir: qəlpə kiçik ola və standart rentgen şəklində gizlənə bilər. Hətta cüzi yerdəyişmə ilə bitişən qəlpə qolu qaldırarkən çiyin çıxıntısına (akromiona) dirənir, ağrı, zəiflik və hərəkət məhdudluğu yaradır. Buna görə çiyin oynağının funksiyasını qorumaq üçün dəqiq diaqnostika və aktiv müalicə taktikası vacibdir.
Səbəbləri
Böyük qabarcığın sınığı birbaşa travma, qəlpənin əzələ tərəfindən qopması və ya çiyin çıxığı zamanı sümüklərin bir-birinə dəyməsi nəticəsində yaranır. Əsas səbəblər:
- Açılmış əl üstə yıxılma – ən tez-tez rast gəlinən mexanizmdir, xüsusən ahıl yaşda;
- Çiyin üstə birbaşa yıxılma və ya zərbə – qabarcıq sıxılır və ya parçalanır;
- Çiyinin ön çıxığı – bazu sümüyünün başı yerini dəyişərkən qabarcıq kürək sümüyünün oynaq çuxurunun kənarına dəyib qopur;
- Əzələlərin kəskin yığılması – qəfil güclü hərəkət, qıcolma tutması və ya elektrik travması zamanı fırladıcı manjet əzələləri qabarcığı qopara bilər;
- İdman travmaları – velosiped, xizək, kontakt idman növləri, hündürlükdən yıxılma;
- Yol-nəqliyyat hadisələri.
Risk amilləri:
- osteoporoz, menopauza dövrü və ahıl yaş – sümük möhkəmliyi azalır;
- yıxılma riskini artıran vəziyyətlər – başgicəllənmə, görmə zəifliyi, tarazlıq pozğunluqları, yuxu gətirən dərmanların qəbulu;
- əvvəllər keçirilmiş çiyin çıxıqları;
- spirtli içki qəbulu.
Təsnifat
Qəlpənin yerdəyişməsinə görə yerdəyişməsiz (və ya minimal yerdəyişmə ilə) və yerdəyişməli sınıqlar ayırd edilir. Yerdəyişmə adətən yuxarıya və arxaya olur, çünki qəlpəni fırladıcı manjet əzələləri dartır.
Qəlpənin formasına görə:
- qopma sınığı – vətərlə birlikdə kiçik nazik sümük qəlpəsi qopur;
- parçalanma sınığı – qabarcığın böyük hissəsi iri qəlpə şəklində ayrılır;
- basılma (sıxılma) sınığı – qabarcıq sümüyün içərisinə basılır.
Zədənin həcminə görə izolə sınıq, çiyin çıxığı ilə birlikdə olan sınıq və bazu sümüyünün cərrahi boynunun sınığı ilə birlikdə olan çoxhissəli sınıq fərqləndirilir. Xırdalanmış (çoxqəlpəli) sınıqlar da mümkündür.
Klinik mənzərə
Sınığın əsas əlamətləri:
- çiyinin yuxarı-yan hissəsində ağrı, qolu hərəkət etdirdikdə və gecə yan üstə uzananda güclənir;
- çiyin nahiyəsində şiş və göyərmə; hematoma bir neçə gün ərzində qol boyunca dirsəyə və döş qəfəsinə enə bilər;
- qolu yana və irəli qaldırmağın çətinləşməsi və ya mümkün olmaması, xüsusən xaricə fırlatma hərəkətlərinin məhdudluğu;
- böyük qabarcıq nahiyəsinə toxunduqda kəskin ağrı;
- qolda zəiflik hissi.
Sınıq çiyin çıxığı ilə birləşdikdə çiyinin forması dəyişir, çiyin “pilləvari” görünür, qol məcburi vəziyyətdə qalır və hərəkət etdirmək olmur. Qoltuqaltı sinirin zədələnməsi zamanı çiyinin yan səthində hissiyyat azalır, deltayabənzər əzələnin zəifliyi səbəbindən qolu yana qaldırmaq mümkün olmur. Ahıl insanlarda ağrı az ifadəli ola bilər, buna görə zədə “əzilmə” kimi qiymətləndirilir və həkimə gec müraciət edilir.
Təcili 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər: əl soyuq, solğun və ya göyümtüldürsə; əldə və barmaqlarda keyimə və ya hərəkətsizlik varsa; çiyin kəskin deformasiya olunubsa (çıxıq şübhəsi); açıq yara varsa; yıxılma zamanı baş, boyun və ya döş qəfəsi də zədələnibsə, nəfəs darlığı yaranıbsa.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika travmatoloq-ortoped tərəfindən aparılır.
- Anamnez – travmanın mexanizmi, əvvəlki çiyin çıxıqları, osteoporoz və digər xəstəliklər;
- Obyektiv müayinə – çiyinin baxışı və palpasiyası, hərəkət həcminin ehtiyatla qiymətləndirilməsi, qolda nəbzin, hissiyyatın və əzələ gücünün, o cümlədən qoltuqaltı sinirin funksiyasının yoxlanılması;
- Rentgenoqrafiya – əsas müayinədir; mütləq bir neçə proyeksiyada aparılır, çünki qəlpənin arxaya yerdəyişməsi düz proyeksiyada görünməyə bilər;
- Kompüter tomoqrafiyası – qəlpənin ölçüsünü və yerdəyişmə dərəcəsini dəqiq qiymətləndirir, müalicə üsulunun seçilməsində və əməliyyatın planlaşdırılmasında həlledicidir;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası və ultrasəs müayinəsi – fırladıcı manjetin vətərlərinin vəziyyətini qiymətləndirmək və rentgendə görünməyən sınıqları aşkar etmək üçün;
- Sümük sıxlığının ölçülməsi (densitometriya) – ahıl yaşda və osteoporoz şübhəsində.
Differensial diaqnostika fırladıcı manjetin cırılması, çiyin çıxığı, körpücük-akromial oynağın zədəsi və yumşaq toxumaların əzilməsi ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- subakromial impinjment sindromu – qəlpə qolu qaldırarkən akromiona dirənir, ağrı və hərəkət məhdudluğu yaradır;
- çiyin oynağında sərtlik, “donmuş çiyin”;
- qəlpənin təkrari yerdəyişməsi, yanlış bitişmə və ya bitişməmə;
- fırladıcı manjetin zəifliyi, qolu qaldırmaqda çətinlik;
- qoltuqaltı sinirin zədələnməsi;
- təkrarlanan çiyin çıxıqları;
- posttravmatik artroz və xroniki ağrı;
- əməliyyatdan sonra nadir hallarda infeksiya və ya fiksasiya vasitələrinin yerdəyişməsi.
Müalicə
Müalicə taktikası qəlpənin yerdəyişmə dərəcəsindən, sınığın növündən, pasiyentin yaşından və fiziki fəallığından asılıdır. Optimal üsulu travmatoloq-ortoped rentgen və kompüter tomoqrafiyasının nəticələrinə əsasən seçir.
İlk yardım. Qolu bədənə sıxılmış vəziyyətdə yaylıq və ya şərflə asın, çiyinə parça üzərindən soyuq qoyun, qolu hərəkət etdirməyin. Çiyin çıxığı şübhəsində onu özünüz və ya həkim olmayan şəxslərin köməyi ilə düzəltməyə çalışmayın.
Çıxıqla birlikdə olan sınıqda həkim ilk növbədə çıxığı ağrısızlaşdırma altında düzəldir. Bundan sonra qəlpə çox vaxt öz yerinə düşür; nəzarət rentgenoqrafiyası və lazım olduqda kompüter tomoqrafiyası ilə onun vəziyyəti yoxlanılır.
Konservativ müalicə yerdəyişməsiz və minimal yerdəyişmiş sınıqlarda tətbiq olunur. Qol bir neçə həftə yaylıq tipli sarğı və ya xüsusi ortezlə fiksasiya edilir. İlk həftələrdə qəlpənin təkrari yerdəyişməsini vaxtında aşkar etmək üçün nəzarət rentgen şəkilləri çəkilir. Həkimin icazəsi ilə erkən passiv hərəkətlər başlanır, aktiv hərəkətlər isə sümük bitişdikcə tədricən əlavə edilir.
Dərman müalicəsi ağrıkəsiciləri və qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatları əhatə edir. Osteoporoz aşkar edildikdə həkim sümük toxumasını möhkəmləndirən müalicə təyin edir. Preparatların seçimi və müddəti fərdi müəyyən edilir.
Nə etmək olmaz: fiksasiyanı vaxtından əvvəl çıxarmaq, qolu həkim icazəsi olmadan yuxarı qaldırmaq və ağırlıq daşımaq, ilk dövrdə çiyini isitmək və massaj etmək, ağrıya dözüb həkimə müraciəti təxirə salmaq.
Cərrahi müalicə
Əməliyyat qəlpənin əhəmiyyətli yerdəyişməsində, xüsusən yuxarıya yerdəyişmədə, konservativ tədbirlər yerdəyişməni aradan qaldırmadıqda, eləcə də fırladıcı manjetin müşayiətedici cırılmasında göstərişdir. Fiziki fəal və gənc insanlarda hətta kiçik yerdəyişmə də əməliyyat üçün əsas ola bilər. Əməliyyatı travmadan sonra mümkün qədər tez aparmaq daha yaxşı nəticə verir.
Qəlpə vintlər, transossal tikişlər, ankerlər, səkkizrəqəmli dartıcı ilgək və ya plastina ilə fiksasiya olunur. Bəzi hallarda əməliyyat artroskopik üsulla – kiçik kəsiklər vasitəsilə aparılır. Etibarlı fiksasiya erkən reabilitasiyaya başlamağa imkan verir. Gecikmiş dövrdə impinjment sindromu inkişaf etdikdə subakromial dekompressiya əməliyyatı tələb oluna bilər.
Reabilitasiya
Reabilitasiya mərhələli aparılır və çiyin funksiyasının bərpasında həlledici rol oynayır:
- ilk mərhələ – fiksasiya dövründə barmaq, bilək və dirsək hərəkətləri, həkimin icazəsi ilə qolun sallanma (rəqqasvari) məşqləri və passiv hərəkətlər;
- ikinci mərhələ – sümük bitişdikcə köməkçi və sonra müstəqil aktiv hərəkətlər, çiyində hərəkət həcminin bərpası;
- üçüncü mərhələ – fırladıcı manjet və kürək əzələlərinin möhkəmləndirilməsi;
- fizioterapevtik prosedurlar və sümük bitişdikdən sonra bərpaedici masaj.
Bərpa bir neçə ay çəkə bilər. Məşqləri müntəzəm və ağrısız həddə yerinə yetirmək, nəzarət müayinələrinə vaxtında gəlmək vacibdir.
Profilaktika
- evdə yıxılmaların qarşısını almaq: yaxşı işıqlandırma, sürüşməyən örtüklər, vanna otağında tutacaqlar;
- ahıl yaşda və risk qrupunda osteoporoz baxımından həkim müayinəsindən keçmək;
- qidalanmada kifayət qədər kalsium və D vitamini almaq, fiziki cəhətdən fəal olmaq;
- çiyini əhatə edən əzələləri və tarazlığı möhkəmləndirən məşqlər etmək, yükü tədricən artırmaq;
- idmanda qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək və düzgün yıxılma texnikasını öyrənmək;
- çiyin çıxığından sonra reabilitasiyanı sona qədər tamamlamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Bazu sümüyünün böyük qabarcığının sınığı şübhəsində travmatoloq-ortopedə müraciət etmək lazımdır. Bərpa dövründə reabilitoloq, osteoporoz aşkar edildikdə isə müvafiq mütəxəssis müalicədə iştirak edir.
Yadda saxla!
- Böyük qabarcığın sınığı kiçik zədə kimi görünsə də, çiyin oynağının funksiyası üçün çox vacibdir.
- Hətta cüzi yerdəyişmə ilə bitişmiş qəlpə gələcəkdə ağrı, zəiflik və qolu qaldırmaqda çətinlik yarada bilər.
- Qəlpə standart rentgen şəklində görünməyə bilər – həkim əlavə proyeksiyalar və ya kompüter tomoqrafiyası təyin edə bilər.
- Yerdəyişmə aşkar edildikdə əməliyyatı təxirə salmaq onu çətinləşdirir və nəticəni pisləşdirir.
- Müntəzəm reabilitasiya çiyin hərəkətlərinin bərpası üçün əməliyyat qədər vacibdir.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın lokalizasiyası, yerdəyişməsi, stabilliyi, oynaq səthinin iştirakı və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir. Yerdəyişməsiz sınıqlar çox vaxt konservativ, əhəmiyyətli yerdəyişmə ilə olanlar isə cərrahi yolla müalicə olunur.
Böyük qabarcığın kiçik və ya yerdəyişməsiz sınıqları bəzən standart rentgen şəklində görünmür. Belə hallarda həkim əlavə proyeksiyalarda rentgen, kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası təyin edə bilər. Bu müayinələr həm də fırladıcı manjetin zədəsini istisna etməyə kömək edir.
Fiksasiya müddəti sınığın növündən və müalicə üsulundan asılıdır, adətən bir neçə həftə təşkil edir. Bu dövrdə həkim nəzarət rentgen şəkillərinə əsasən hərəkətlərin genişləndirilməsinə icazə verir. Sarğını özbaşına çıxarmaq qəlpənin yerdəyişməsinə səbəb ola bilər.
Vaxtında aparılmış əməliyyat və müntəzəm reabilitasiya ilə əksər pasiyentlərdə çiyin funksiyası yaxşı bərpa olunur. Nəticə yaşdan, zədənin ağırlığından, fırladıcı manjetin vəziyyətindən və məşqlərə nə dərəcədə əməl olunmasından asılıdır. Bərpa adətən bir neçə ay çəkir.
Yaşla sümük sıxlığı azalır və osteoporoz inkişaf edə bilər, buna görə adi yıxılma da sınığa səbəb olur. Bundan əlavə, ahıl yaşda tarazlıq pozğunluqları və yıxılma riski artır. Belə sınıqdan sonra həkim osteoporoz baxımından müayinə və müvafiq müalicə tövsiyə edə bilər.
Ağrının səbəbi çiyin oynağının sərtliyi, əzələlərin zəifliyi, fırladıcı manjetin zədəsi və ya qəlpənin akromiona dirənməsi (impinjment) ola bilər. Çox vaxt məşqlərin davam etdirilməsi vəziyyəti yaxşılaşdırır. Ağrı aylarla davam edərsə, səbəbi aydınlaşdırmaq üçün travmatoloq-ortopedə təkrar müraciət etmək lazımdır.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
