Boyun kistası boynun yumşaq toxumalarında yerləşən, içi maye ilə dolu törəmədir. Çox vaxt anadangəlmə olur – tireoqlossal (median) və ya branxial (yan) kista şəklində – və əsasən cərrahi yolla tam çıxarılmaqla müalicə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Boynun anadangəlmə kistası
- tireoqlossal kista
- median boyun kistası
- branxial kista
- yan boyun kistası
- qəlsəmə yarığı kistası
Xəstəlik haqqında
Boyun kistası boynun yumşaq toxumalarında yerləşən, divarı olan və içi maye və ya selikvari möhtəviyyatla dolu boşluqdur. Boyun kistalarının əksəriyyəti anadangəlmədir: onlar bətndaxili inkişaf zamanı müvəqqəti mövcud olan və normada izsiz yox olmalı olan embrional strukturların qalıqlarından əmələ gəlir. Ən çox rast gəlinən iki növ var: boynun orta xəttində yerləşən tireoqlossal (median) kista və boynun yan səthində yerləşən branxial (yan) kista.
Anadangəlmə olmasına baxmayaraq, kista doğuşdan dərhal sonra nadir hallarda görünür. Median kistalar adətən uşaqlıqda və yeniyetməlik dövründə, yan kistalar isə daha çox böyük uşaqlarda və gənc yetkinlərdə aşkar edilir. Çox vaxt kista ilk dəfə soyuqdəymə və ya boğaz infeksiyasından sonra böyüyərək və ya iltihablanaraq özünü göstərir.
Boyun kistası təkcə estetik qüsur deyil. O, iltihablana, irinləyə, dəridə fistula əmələ gətirə bilər. Orta və ahıl yaşda boynun yan səthində kistoz törəmə aşkar edildikdə həkim mütləq bədxassəli prosesi istisna etməlidir, çünki bəzi şişlərin limfa düyünlərinə metastazları da kista kimi görünə bilər. Müalicənin əsas üsulu kistanın tam cərrahi yolla çıxarılmasıdır.
Səbəbləri
Anadangəlmə boyun kistalarının əmələ gəlməsi embrional inkişafın ilk aylarında baş verən proseslərin tam başa çatmaması ilə bağlıdır. Əksər hallarda konkret səbəbi müəyyən etmək mümkün olmur və bunu valideynlərin hər hansı səhvi ilə əlaqələndirmək düzgün deyil.
- Tireoqlossal axacağın qalığı. Qalxanabənzər vəzi embrionda dilin kökündən başlayaraq boynun ön səthi ilə aşağı enir və arxasında nazik kanal – tireoqlossal axacaq qalır. Normada bu kanal tamamilə sorulur. Onun hər hansı hissəsi qaldıqda orada maye toplanır və median kista yaranır.
- Qəlsəmə aparatının qalıqları. Embrionun boyun nahiyəsində müvəqqəti qəlsəmə qövsləri və yarıqları formalaşır. Onlar tam bağlanmadıqda boynun yan səthində branxial kista, fistula və ya hər ikisi əmələ gəlir.
- Digər anadangəlmə törəmələr. Dermoid kista (içində dəri elementləri olan), limfatik malformasiya və timus kistası daha nadir rast gəlinir.
- Qazanılmış kistoz törəmələr. Tüpürcək vəzilərinin kistaları, qalxanabənzər vəzinin kistoz düyünləri, iltihablı və ya şişlə dəyişmiş limfa düyünləri də boyunda kista kimi görünə bilər.
- Kistanın böyüməsini və iltihabını təhrik edən amillər. Yuxarı tənəffüs yollarının infeksiyaları, angina, diş və ağız boşluğu infeksiyaları, boynun travması.
Təsnifat
Mənşəyinə və yerləşməsinə görə boyun kistalarının əsas növləri ayırd edilir:
- Median (tireoqlossal) kista – boynun orta xəttində, adətən dilaltı sümüyün səviyyəsində və ya ondan bir qədər aşağıda yerləşir; anadangəlmə boyun kistalarının ən çox rast gəlinən növüdür;
- Yan (branxial) kista – boynun yan səthində, döş-körpücük-məməyəbənzər əzələnin ön kənarı boyunca, çox vaxt alt çənə bucağının altında yerləşir;
- Dermoid kista – adətən orta xəttdə, çənəaltı nahiyədə; udqunma ilə yerini dəyişmir;
- Limfatik malformasiya – yumşaq, çoxkameralı törəmə; daha çox körpələrdə və kiçik uşaqlarda aşkar edilir.
Kista ilə yanaşı fistula da ola bilər. Fistulanın həm boyun dərisində, həm də udlaqda dəliyi olduqda o, tam, yalnız bir dəliyi olduqda natamam fistula adlanır.
Klinik mənzərə
Ağırlaşmamış boyun kistası çox vaxt heç bir narahatlıq yaratmır və təsadüfən – güzgüdə, valideynlər tərəfindən və ya həkim baxışı zamanı – aşkar edilir.
- Boyunda yumru şişkinlik – yumşaq-elastik, ağrısız, hamar səthli; illər ərzində yavaş-yavaş böyüyə bilər;
- Udqunma və dilin çıxarılması zamanı yerdəyişmə – median kistanın tipik əlamətidir, çünki o, dilaltı sümüklə əlaqəlidir;
- Soyuqdəymədən sonra böyümə – infeksiya zamanı kista ölçüsünü artıra, sonra yenidən kiçilə bilər;
- Fistuladan ifrazat – dəridəki kiçik dəlikdən vaxtaşırı selikli və ya bulanıq maye axır, ətrafdakı dəri qıcıqlanır;
- İltihab əlamətləri – kista üzərində dərinin qızarması, ağrı, şişkinliyin sürətlə böyüməsi, hərarət;
- Sıxılma əlamətləri – böyük kistalarda udqunma çətinliyi, boğazda yad cisim hissi, səsin dəyişməsi.
Uşaqlarda kista çox vaxt ilk dəfə iltihablandıqda diqqəti cəlb edir. Körpələrdə dil kökünün kistası və ya böyük limfatik malformasiya nəfəs almağa və qidalanmağa mane ola bilər. Yetkinlərdə yeni yaranmış, bərkimiş və ya tez böyüyən törəmə xüsusi diqqət tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: nəfəs almaq çətinləşibsə və ya nəfəs səsli olubsa, udqunma pozulubsa, kista üzərində qızartı, güclü ağrı və yüksək hərarət yaranıbsa, şişkinlik bir neçə gün ərzində sürətlə böyüyürsə. Nəfəs çatışmazlığı əlamətlərində dərhal 103-ə zəng edin.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika həkimin söhbəti və baxışı ilə başlayır: törəmənin nə vaxt yarandığı, ölçüsünün dəyişməsi, iltihab epizodları, fistuladan ifrazat aydınlaşdırılır. Həkim kistanın yerini, konsistensiyasını, ağrılı olub-olmamasını və udqunma zamanı yerdəyişməsini yoxlayır.
- Boynun ultrasəs müayinəsi (USM) – əsas və ilk müayinə: törəmənin kistoz olduğunu, ölçüsünü, quruluşunu, ətraf toxumalara münasibətini göstərir; median kistada qalxanabənzər vəzinin normal yerdə olduğu da mütləq yoxlanılır;
- Kompüter tomoqrafiyası (KT) və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) – böyük, təkrarlanan və ya qeyri-tipik kistalarda, əməliyyatın planlaşdırılması üçün;
- Fistuloqrafiya – fistula olduqda kontrast maddə ilə onun gedişini və budaqlarını göstərir;
- İncə iynəli aspirasiya biopsiyası – məzmunun sitoloji müayinəsi; xüsusən yetkinlərdə bədxassəli prosesi istisna etmək üçün;
- Qanın ümumi analizi – iltihablanmış kistada; lazım olduqda qalxanabənzər vəzinin hormonları yoxlanılır;
- Histoloji müayinə – çıxarılmış kista mütləq histoloji müayinəyə göndərilir, yekun diaqnoz bununla təsdiqlənir.
Differensial diaqnostika limfadenit, limfoma, şişlərin limfa düyünlərinə metastazları, qalxanabənzər vəzi düyünləri, lipoma və tüpürcək vəzisi törəmələri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- İltihab və irinləmə – kista absesə çevrilə bilər, ağrı və hərarətlə müşayiət olunur;
- Fistula əmələ gəlməsi – abses dəridən öz-özünə açıldıqda və ya kəsildikdə daimi ifrazatlı fistula qala bilər;
- Təkrarlanma – kista və ya axacaq natamam çıxarıldıqda, xüsusən təkrarlanan iltihablardan sonra yaranan çapıqlar fonunda;
- Ətraf orqanların sıxılması – böyük kistalarda udqunma və nəfəs çətinliyi;
- Bədxassəli dəyişiklik – çox nadir hallarda kista divarında şiş inkişaf edə bilər; buna görə çıxarılmış toxuma histoloji müayinə olunur.
Müalicə
Boyun kistası dərmanla sorulmur və öz-özünə keçmir. Müalicənin əsas və effektiv üsulu kistanın onunla əlaqəli axacaq və fistula ilə birlikdə tam cərrahi yolla çıxarılmasıdır. Əməliyyat adətən ümumi anesteziya altında aparılır, kəsik boynun təbii dəri qırışı boyunca edilir ki, çapıq az nəzərə çarpsın.
- Median kistada – kista axacaqla birlikdə və dilaltı sümüyün orta hissəsi ilə çıxarılır (Sistrunk əməliyyatı); bu, təkrarlanma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır;
- Yan kistada – kista və fistula yolu bütün uzunluğu boyunca, iri damar və sinirlər qorunmaqla çıxarılır;
- İltihablanmış kistada – əvvəlcə iltihab antibakterial preparatlarla aradan qaldırılır, lazım olduqda irin punksiya ilə boşaldılır; planlı əməliyyat iltihab tam sovuşduqdan sonra aparılır;
- Limfatik malformasiyada – bəzi hallarda skleroterapiya tətbiq olunur.
Anadangəlmə median və yan kistalarda boşluğun sadəcə punksiya ilə boşaldılması və ya sklerozlaşdırıcı maddələrin yeridilməsi az effektlidir: kista divarı qaldığı üçün maye yenidən yığılır.
Əməliyyatdan sonra bir neçə gün boyunda yüngül şişkinlik və ağrı ola bilər. Sarğılara və yaranın işlənməsinə vaxtında gəlmək, tikişləri islatmamaq, həkimin icazəsinə qədər ağır fiziki yükdən çəkinmək lazımdır. Yaranın qızarması, ifrazat və hərarət olduqda cərraha müraciət edin.
Evdə kistanı sıxmaq, deşmək, isti kompres qoymaq və ya özbaşına antibiotik qəbul etmək olmaz – bu, iltihabı gücləndirə və sonrakı əməliyyatı çətinləşdirə bilər.
Profilaktika
Anadangəlmə boyun kistasının yaranmasının qarşısını tam almaq mümkün deyil, lakin hamiləliyin sağlam gedişi və ağırlaşmaların profilaktikası vacibdir.
- hamiləliyi planlaşdırmaq, hamiləlik dövründə müntəzəm həkim nəzarətində olmaq;
- hamiləlikdə siqaret və spirtdən imtina etmək, dərmanları yalnız həkimin təyinatı ilə qəbul etmək;
- uşaqda boyunda hər hansı şişkinlik görüldükdə pediatra və ya uşaq cərrahına müraciət etmək;
- diaqnoz qoyulmuş kistanın planlı çıxarılmasını gecikdirməmək – iltihabdan əvvəl aparılan əməliyyat daha sadə olur;
- boğaz, diş və ağız boşluğu infeksiyalarını vaxtında müalicə etmək;
- yetkin yaşda boyunda yeni törəmə aşkar etdikdə müayinəni təxirə salmamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Boyunda şişkinlik aşkar edildikdə uşaqlar üçün pediatra və ya uşaq cərrahına, yetkinlər üçün LOR həkiminə (otorinolarinqoloqa) və ya cərraha müraciət etmək lazımdır. Qalxanabənzər vəzi ilə əlaqəli hallarda endokrinoloqun məsləhəti də tələb oluna bilər.
Yadda saxla!
- Boyun kistası əksər hallarda anadangəlmə, xoşxassəli törəmədir, lakin öz-özünə keçmir.
- Ən etibarlı müalicə kistanın axacaqla birlikdə tam çıxarılmasıdır; ən yaxşı vaxt iltihab olmayan dövrdür.
- Kistanı sıxmayın, isitməyin, özbaşına deşməyin.
- Yetkin yaşda boyunda yeni törəmə mütləq müayinə olunmalıdır.
- Nəfəs və udqunma çətinliyi, sürətlə böyüyən ağrılı şişkinlik təcili müraciət tələb edir.
Suallar və cavablar
Anadangəlmə boyun kistaları xoşxassəlidir və onlarda bədxassəli dəyişiklik çox nadir hallarda baş verir. Lakin yetkinlərdə boynun yan səthində kista kimi görünən törəmə bəzən şişin limfa düyünlərinə yayılması ola bilər. Buna görə həkim lazımi müayinələri təyin edir, çıxarılmış toxuma isə histoloji müayinə olunur.
Anadangəlmə median və yan kistalar dərmanla sorulmur. Punksiya ilə mayenin çıxarılması yalnız müvəqqəti yüngüllük verir, maye yenidən yığılır. Ona görə əsas müalicə kistanın cərrahi yolla tam çıxarılmasıdır.
Əməliyyatın vaxtını cərrah uşağın yaşına, kistanın ölçüsünə və iltihab epizodlarına görə müəyyən edir. Adətən diaqnoz qoyulduqdan sonra, iltihab olmayan dövrdə planlı əməliyyat tövsiyə olunur, çünki təkrarlanan iltihablar əməliyyatı çətinləşdirir.
Kista axacaq və fistula yolu ilə birlikdə tam çıxarıldıqda təkrarlanma nadir olur. Risk əvvəllər çoxsaylı iltihablar olduqda və ya kista natamam çıxarıldıqda artır. Əməliyyat nahiyəsində yeni şişkinlik yaranarsa, cərraha göstərmək lazımdır.
Kəsik boynun təbii dəri qırışları boyunca aparılır, buna görə çapıq zamanla az nəzərə çarpan olur. Yaranın düzgün baxımı və həkimin tövsiyələrinə əməl edilməsi çapığın daha yaxşı formalaşmasına kömək edir.
Kistanı sıxmaq, deşmək və isti kompres qoymaq olmaz. Ağrı, qızartı və hərarət yarandıqda tezliklə həkimə müraciət edin – iltihabın müalicəsini həkim təyin edir. Nəfəs və ya udqunma çətinliyi olarsa, 103-ə zəng edin.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
