Divertikulit yoğun bağırsaq divarındakı kiçik cibşəkilli çıxıntıların – divertikulların – iltihabıdır. Adətən qarının sol aşağı hissəsində ağrı, hərarət və defekasiyanın pozulması ilə gedir. Yüngül formalar ambulator, ağırlaşmış formalar isə stasionarda müalicə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bağırsaq divertikulunun iltihabı
- kəskin divertikulit
- yoğun bağırsağın divertikulyar xəstəliyi (iltihabi forması)
- siqmoid divertikuliti
Xəstəlik haqqında
Divertikullar yoğun bağırsaq divarının zəif nöqtələrində – adətən damarların divardan keçdiyi yerlərdə – selikli qişanın xaricə doğru kisəşəkilli çıxıntılarıdır. Onlar yaşla yaranır və ən çox siqmayabənzər bağırsaqda, yəni qarının sol aşağı hissəsində yerləşir. Divertikulların olması divertikulyoz adlanır və əksər insanlarda heç bir əlamət vermir – çox vaxt kolonoskopiya və ya KT zamanı təsadüfən aşkar olunur.
Divertikulun boynu nəcis kütləsi ilə tıxandıqda və ya divarında mikrozədələnmə olduqda bakteriyalar divara və ətraf toxumaya keçir, iltihab inkişaf edir – bu, divertikulitdir. Proses bağırsaq divarı ilə məhdudlaşa, bəzən isə ətraf piy toxumasına yayılaraq abses, perforasiya və peritonitə səbəb ola bilər.
Xəstəlik daha çox orta və yaşlı insanlarda rast gəlinir, lakin son illərdə gənclər arasında da getdikcə daha çox qeydə alınır. Şərqi Asiya mənşəli insanlarda divertikullar daha çox sağ tərəfdə – kor bağırsaq və qalxan çənbər bağırsaqda yerləşir. Əksər hallarda ağırlaşmamış divertikulit konservativ müalicə ilə keçir, lakin ağırlaşma əlamətlərini vaxtında tanımaq çox vacibdir.
Səbəbləri
Divertikulların yaranmasında və onların iltihablaşmasında həyat tərzi, yaş və irsiyyət birlikdə rol oynayır. Əsas risk amilləri bunlardır:
- Yaş – bağırsaq divarının elastikliyi yaşla azalır, divertikullar daha çox yaranır;
- Lifli qida çatışmazlığı – tərəvəz, meyvə və bütöv taxıl az olduqda nəcis bərkiyir, bağırsaq daxilində təzyiq artır;
- Qırmızı və emal olunmuş ətin çox istehlakı – müşahidələrə görə divertikulit riskini artırır;
- Piylənmə və az fiziki aktivlik – xüsusən qarın nahiyəsində piylənmə daha təkrarlanan və ağır gedişlə əlaqəlidir;
- Siqaret – ağırlaşmış formaların və perforasiyanın riskini artırır;
- Bəzi dərmanlar – qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar, qlükokortikoidlər və opioidlər perforasiya və qanaxma ehtimalını yüksəldir;
- Xroniki qəbizlik – bağırsaq divarına davamlı yüksək təzyiq yaradır;
- İrsi meyl və birləşdirici toxumanın zəifliyi – yaxın qohumlarda divertikulit olması, bəzi irsi birləşdirici toxuma xəstəlikləri;
- İmmunitetin zəifləməsi – orqan transplantasiyasından sonra, immunosupressiv müalicə alanlarda xəstəlik daha ağır keçir.
Təsnifat
- Ağırlaşmamış divertikulit – iltihab bağırsaq divarı və ona bitişik piy toxuması ilə məhdudlaşır; əksər pasiyentlərdə bu forma olur;
- Ağırlaşmış divertikulit – abses, perforasiya, peritonit, fistul, bağırsaq keçməzliyi ilə gedir və çox vaxt stasionar, bəzən cərrahi müalicə tələb edir;
- Təkrarlanan divertikulit – sağalmadan sonra yeni kəskin epizodların olması;
- Xroniki (davamlı) divertikulit – iltihab tam sönmür, uzunmüddətli ağrı, daralma və ya fistul yarana bilər;
- Simptomatik ağırlaşmamış divertikulyar xəstəlik – aydın iltihab olmadan davamlı qarın ağrısı, köp və defekasiya pozğunluğu.
Ağırlaşmış formaların ağırlığını qiymətləndirmək üçün cərrahlar KT nəticələrinə əsaslanan təsnifatlardan istifadə edirlər – bu, müalicə taktikasını seçməyə kömək edir.
Klinik mənzərə
Divertikulitin əlamətləri iltihabın yayılmasından və ağırlaşmaların olub-olmamasından asılıdır. Ən tipik əlamətlər bunlardır:
- qarının sol aşağı hissəsində davamlı, bir neçə gün davam edən ağrı (Şərqi Asiya mənşəli insanlarda sağ tərəfdə də ola bilər, bu zaman appendisitə bənzəyir);
- toxunanda həmin nahiyədə ağrı, bəzən bərk, ağrılı törəmənin əllənməsi;
- hərarət, üşütmə, halsızlıq;
- ürəkbulanma, iştahsızlıq, köp;
- qəbizlik və ya əksinə, ishal;
- sidik ifrazında narahatlıq, tez-tez sidik ifrazı – iltihab sidik kisəsinə yaxın olduqda;
- sidikdə hava qabarcıqları və ya nəcis qarışığı – bağırsaqla sidik kisəsi arasında fistul olduqda.
Yaşlı insanlarda və immuniteti zəif olanlarda xəstəlik bəzən zəif ağrı və normal hərarətlə gedir, ona görə ağırlaşmalar gec aşkar oluna bilər.
Təcili olaraq 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər:
- ağrı kəskin güclənir və bütün qarına yayılır;
- qarın taxta kimi bərkdir, hərəkət etdikdə ağrı artır;
- yüksək hərarət, üşütmə, təkrarlanan qusma var;
- qaz və nəcis çıxmır, qarın getdikcə köpür;
- nəcisdə çoxlu qan var və ya başgicəllənmə, huşun itməsi baş verir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz şikayətlər, baxış və müayinələrin nəticələri əsasında qoyulur. Həkim ağrının başlanğıcını, xarakterini, əvvəlki oxşar epizodları, qəbul edilən dərmanları və kolonoskopiya nəticələrini soruşur, qarını palpasiya edir.
- Ümumi qan analizi – leykositlərin artması iltihabı göstərir;
- C-reaktiv zülal – iltihabın aktivliyini qiymətləndirməyə və dinamikada nəzarətə kömək edir;
- Sidik analizi – sidik yolu infeksiyasını və fistul əlamətlərini istisna etmək üçün;
- Hamiləlik testi – reproduktiv yaşda olan qadınlarda ginekoloji səbəbləri istisna etmək üçün;
- Kontrastla qarın boşluğunun KT-si – diaqnozu təsdiqləyən əsas üsuldur, absesi, perforasiyanı, fistulu aşkar edir;
- Qarın boşluğunun USM-i – təcrübəli mütəxəssis tərəfindən aparıldıqda bəzi hallarda alternativ ola bilər, şüa yükü yoxdur;
- Kolonoskopiya – kəskin dövrdə aparılmır; sağalmadan bir neçə həftə sonra, göstəriş olduqda, şişi istisna etmək üçün təyin edilir.
Differensial diaqnostika qıcıqlanmış bağırsaq sindromu, yoğun bağırsaq xərçəngi, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri, appendisit, sidik yolu infeksiyası, böyrək daşı və ginekoloji xəstəliklərlə (o cümlədən uşaqlıqdankənar hamiləliklə) aparılır.
Xidmətlər
- Qarın boşluğunun kontrastla KT-si
- Qarın boşluğunun KT-si
- Kolonoskopiya (FKS, VKS)
- Virtual kolonoskopiya (KT-kolonoqrafiya)
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) patoloji dəyişikliklər olduqda qan yaxmasının mikroskopiyası ilə
- S-reaktiv zülal (SRZ)
- Siqmayabənzər bağırsağın rezeksiyası
- Qarın boşluğunun USM-i
Ağırlaşmalar
- Abses – bağırsaq ətrafında irin toplusu; drenaj tələb edə bilər;
- Perforasiya və peritonit – bağırsaq divarının deşilməsi və qarın boşluğunun iltihabı; həyat üçün təhlükəlidir, təcili əməliyyat tələb edir;
- Fistullar – bağırsaqla sidik kisəsi, uşaqlıq yolu və ya dəri arasında patoloji keçid;
- Bağırsağın daralması (striktura) və keçməzliyi – təkrarlanan iltihab nəticəsində çapıqlaşma;
- Qanaxma – daha çox iltihabsız divertikulyozda rast gəlinir, bəzən güclü olur.
Müalicə
Müalicə taktikası xəstəliyin ağırlığından, ağırlaşmaların olub-olmamasından, yanaşı xəstəliklərdən və immunitetin vəziyyətindən asılıdır.
- Ağırlaşmamış divertikulit – çox vaxt ambulator şəraitdə müalicə olunur: bir neçə gün maye və yüngül qida, sonra adi qidaya tədricən keçid, həkimin tövsiyə etdiyi ağrıkəsicilər. Antibiotiklər bütün pasiyentlərə deyil, yalnız risk amilləri (yüksək hərarət, ağır yanaşı xəstəliklər, immunitetin zəifliyi, ahıl yaş) olduqda həkim tərəfindən təyin edilir;
- Ağır və ağırlaşmış formalar – stasionar müalicə: venadaxili maye, venadaxili antibakterial preparatlar, ağrının idarəsi; böyük abses olduqda dəri vasitəsilə, USM və ya KT nəzarəti altında drenaj;
- Cərrahi müalicə – perforasiya, yayılmış peritonit, fistul, striktura, konservativ müalicənin effektsizliyi və ya həyat keyfiyyətini ciddi pisləşdirən tez-tez təkrarlanan epizodlarda; adətən zədələnmiş hissənin (çox vaxt siqmayabənzər bağırsağın) laparoskopik rezeksiyası aparılır, bəzən müvəqqəti stoma tələb olunur.
Evdə pasiyent həkimin tövsiyələrinə dəqiq əməl etməli, kifayət qədər maye qəbul etməli, hərarəti və ağrının dinamikasını izləməlidir. İki-üç gün ərzində yaxşılaşma yoxdursa və ya vəziyyət pisləşirsə, təkrar müraciət lazımdır.
Nə etmək olmaz: özbaşına antibiotik qəbul etmək, qarına isti qoymaq, imalə etmək və işlədici dərmanlar qəbul etmək, ağrını qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlarla «basdırmaq» – onlar ağırlaşma riskini artırır və klinik mənzərəni gizlədə bilər.
Profilaktika
- lifli qida ilə zəngin qidalanma – tərəvəz, meyvə, bütöv taxıl, paxlalılar; lif miqdarını tədricən artırmaq;
- kifayət qədər maye qəbulu – lif yalnız su ilə birlikdə nəcisi yumşaldır;
- qırmızı və emal olunmuş ətin azaldılması;
- müntəzəm fiziki aktivlik və normal bədən çəkisinin saxlanması;
- siqaretdən imtina;
- qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatların və digər ağrıkəsicilərin yalnız həkimlə razılaşdırılaraq qəbulu;
- qəbizliyin vaxtında müalicəsi.
Toxumları (küncüt, günəbaxan və s.), qoz-fındığı, qarğıdalını və popkornu qidadan çıxarmaq lazım deyil – müasir məlumatlara görə onlar divertikulit riskini artırmır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qarın ağrısı və hərarət olduqda terapevtə və ya qastroenteroloqa, ağırlaşma şübhəsində isə cərraha müraciət etmək lazımdır. Kəskin, yayılan ağrı və qarının bərkiməsi zamanı gözləmədən 103-ə zəng edin.
Yadda saxla!
Divertikulit əksər hallarda əməliyyatsız sağalır, lakin ağırlaşma əlamətlərini vaxtında tanımaq həyati əhəmiyyət daşıyır.
- Hərarətlə birlikdə sol aşağı qarın ağrısı varsa, həkimə müraciət edin.
- Ağrı bütün qarına yayılırsa və qarın bərkiyirsə, dərhal 103-ə zəng edin.
- Sağaldıqdan sonra həkimin tövsiyəsi ilə kolonoskopiyadan keçin.
- Lifli qida, maye və fiziki aktivlik təkrar epizodların riskini azaldır.
- Ağrıkəsiciləri və antibiotikləri özbaşına qəbul etməyin.
Suallar və cavablar
Xeyr. Müasir tövsiyələrə görə immuniteti normal olan və ağırlaşmamış yüngül divertikuliti olan bəzi pasiyentlərdə antibiotiksiz müşahidə mümkündür. Qərarı həkim KT nəticələrinə, ümumi vəziyyətə və yanaşı xəstəliklərə görə verir.
Divertikulit xərçəngə çevrilmir. Lakin KT-də bəzən şiş divertikulitə bənzəyə bilər, ona görə sağalmadan sonra, xüsusən ağırlaşmış formadan sonra kolonoskopiya tövsiyə oluna bilər.
Kəskin dövrdə adətən maye və yüngül qida tövsiyə olunur, vəziyyət yaxşılaşdıqca adi, lifli qidaya tədricən keçilir. Uzunmüddətli sərt pəhrizə ehtiyac yoxdur.
Xeyr. Divertikulyoz bağırsaqda divertikulların sadəcə olmasıdır və çox vaxt əlamətsiz keçir. Divertikulit isə bu çıxıntıların iltihabıdır və müalicə tələb edir.
Bəli, bəzi pasiyentlərdə təkrar epizodlar olur. Lifli qidalanma, normal çəki, fiziki aktivlik və siqaretdən imtina bu riski azaldır. Tez-tez təkrarlanan və həyat keyfiyyətini pisləşdirən hallarda cərrah planlı əməliyyatı müzakirə edə bilər.
Perforasiya, peritonit, böyük abses, fistul, bağırsağın daralması zamanı və konservativ müalicə kömək etmədikdə. Ağırlaşmamış divertikulitin əksər hallarında əməliyyata ehtiyac olmur.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
