Bud yırtığı – əsasən qadınlarda rast gəlinən patoloji vəziyyətdir (bütün halların 62-69%-i). Bu, qadın orqanizmində çanağın və əzələ-aponevrotik aparatın quruluşunun anatomik xüsusiyyətləri ilə şərtlənmişdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Femoral yırtıq
- krural yırtıq
Xəstəlik haqqında
Bud yırtığı – əsasən qadınlarda rast gəlinən patoloji vəziyyətdir (bütün halların 62-69%-i). Bu, qadın orqanizmində çanağın və əzələ-aponevrotik aparatın quruluşunun anatomik xüsusiyyətləri ilə şərtlənmişdir. Bud yırtığından daha çox 45-50 yaşdan sonra qadınlar əziyyət çəkirlər, bu zaman birləşdirici toxumanın elastikliyinin fizioloji azalması baş verir.
Xəstəlik yüksək qarın daxili təzyiq ilə qarın divarının onu saxlamaq qabiliyyəti arasında uyğunsuzluq fonunda inkişaf edir. Bud nahiyəsində, qasıq bağı altında əzələ-aponevrotik aparata düşən yük səbəbindən bud kanalı formalaşır. Normada belə bir kanal mövcud deyil. Lakin yüksək təzyiq və bu sahədə əvvəlcədən «zəif» yerin olması nəticəsində yırtıq qapıları əmələ gəlir, onların vasitəsilə daxili orqanların «itələnməsi» baş verir. Ən çox bunlar nazik bağırsağın ilmələridir.
Bud yırtığı – aşağıdakı hissələrdən ibarət patoloji törəmədir:
- Yırtıq qapıları – orqanların qabarmasının baş verdiyi yer.
- Yırtıq kisəsi – qarın pərdəsinin bir hissəsidir və qabararaq çıxan daxili orqan hissəsi üçün tutacaq rolunu yerinə yetirir.
- Yırtığın tərkibi – əslində qabarmış bağırsaq hissəsidir.
Xəstəliyin erkən mərhələlərində patoloji qabarma nadir hallarda nəzərəçarpan diskomforta səbəb olur. Xəstə bud nahiyəsində kiçik bir şişkinliyin yaranmasından şikayət edə bilər, bu isə fiziki yüklənmə zamanı böyüyür. Üzərinə basdıqda törəmə sərbəst şəkildə yenidən «gizlənir». Belə yırtıqlar geri qaytarılan (reponibel) yırtıqlar adlanır. Lakin digər klinik əlamətlərin olmaması yalnız zaman məsələsidir. Belə vəziyyətin təhlükəsi sağaldılan yırtıqların mümkün ağırlaşmalarında gizlənir; bud yırtıqları digər yırtıqlara nisbətən daha tez-tez boğulur, bunlar ola bilər:
- Yırtıq kisəsinin tərkibinin iltihabı. Bu fonda bağırsaq divarının deşilməsi təhlükəsi və hətta sepsis inkişafı riski mövcuddur.
- Yırtığın boğulması. Orqanın sıxılmış hissəsinin qan təchizatı kəskin pozulur, bunun nəticəsində toxumaların ölməsi (nekroz) inkişaf edə bilər.
- Koprostaz. Əgər yırtıq qapılarına bağırsaq ilgəyi düşərsə, həzm traktı üzrə nəcis kütlələrinin keçmə prosesi pozulur. Nəcis kompressiya yerindən yuxarıda toplanır. Bağırsaq keçməməzliyi inkişaf edir.
Belə klinik vəziyyətlər təcili cərrahi müdaxilə aparılması üçün xəstənin dərhal hospitalizasiyasını tələb edir. Əks halda insan həyatı üçün real təhlükə mövcuddur.
Səbəbləri
Bud kanalı – yırtığın xaricə çıxdığı patoloji anatomik törəmədir. Normada belə bir struktur mövcud deyil, lakin qarın daxili təzyiq ilə qarın divarının dayaq funksiyası arasında tarazlığın pozulması zamanı əzələlər və birləşdirici toxuma dəstələri arasında yarıqlar əmələ gəlir. Onların vasitəsilə daxili orqanların «itələnməsi» baş verir.
Problemin inkişaf riskini artıran əsas amillərdən biri kollagenin müxtəlif anomaliyalarıdır. Bu zülal əzələlərin aponevrozunu təşkil edən birləşdirici toxuma strukturları üçün əsas rolunu oynayır. Onun quruluşunda molekulyar qüsurlar səbəbindən ön qarın divarında «zəif» sahələr formalaşır. Qarın boşluğu daxili təzyiqinin artması zamanı məhz onlar yırtıq qapılarına çevrilir.
Bud yırtıqlarının inkişaf riskini artıran digər amillər bunlardır:
- Kəskin arıqlama. Bədən kütləsinin sürətlə itirilməsi zamanı əzələlər işin yeni rejiminə uyğunlaşmağa çatmır. Onlar elastikliyini itirir. Bunun nəticəsində bud kanalı sahəsində təzyiqin artmasına daha az davamlı olan zona formalaşır.
- Bədənin müvafiq hissəsində travmalar və operativ müdaxilələr. Əzələ-birləşdirici toxuma liflərinin hər hansı zədələnməsi onların möhkəmliyini azaldır.
- Qarın divarını innervasiya edən sinirlərin zədələnməsi. Bunun nəticəsində onun qan təchizatı pisləşir, tonusu itir, yırtıq qapılarının yaranması üçün şərait yaradır.
- Hamiləlik. Uşağın daşınması qarın əzələlərinin funksional vəziyyətinə təsir göstərir. Bütün bunlar yırtıqların inkişaf riskini artırır.
Yuxarıda göstərilən amillər meylləndirici amillərdir. Onlar yırtıq qapılarının yaranması üçün şərait yaradır. Tətikləyici amillər isə qarın boşluğu daxili təzyiqinin kəskin artması ilə müşayiət olunan vəziyyətlərdir. Bu, ola bilər:
- Fiziki həddindən artıq gərginlik.
- Ağciyər xəstəlikləri zamanı güclü öskürək.
- Doğuş zamanı gücənmə.
- Uzunmüddətli qəbizlik və defekasiya zamanı gücənmə.
Bud nahiyəsində hətta cüzi elastik qabarmanın yaranması dərhal cərraha müraciət üçün göstərişdir. Əks halda xəstəliyin ciddi ağırlaşmaları inkişaf edə bilər.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin erkən mərhələlərində xəstələr əsasən bud nahiyəsində elastik şişkinliyin yaranmasından şikayət edirlər. Xüsusi cəhət törəmənin ölçülərinin bədənin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişməsidir. Gəzinti zamanı və fiziki yüklənmə zamanı qabarıqlıq böyüyür. Eyni zamanda xəstə qarın daxili təzyiqin artması nəticəsində toxumaların həddindən artıq dartılması səbəbindən yaranan diskomfort və ya ağrı hiss edə bilər.
Ağırlaşmalar yarandıqda aşağıdakı təzahürlər meydana çıxa bilər:
- Açıq-aşkar ağrılı hisslər;
- qabarıqlığın qızarması, ödem, yerli bədən temperaturunun artması;
- ürəkbulanma, qusma;
- nəcisdə qanın görünməsi, defekasiyanın və qazların xaric olmasının olmaması.
Bu əlamətlər yarandıqda yırtıq artıq geri qaytarılmır və qaytarılmayan yırtıq adlanır. Belə vəziyyət xəstənin əməliyyat aparılması üçün mümkün qədər tez cərrahiyyə şöbəsinə çatdırılmasını tələb edir.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Bud yırtıqlarının aşkarlanması ixtisaslı cərrah üçün nisbətən sadə vəzifədir. Həkim pasiyentlə söhbət zamanı şikayətləri qiymətləndirir, xəstəliyin anamnezini toplayır. Daha sonra həkim patoloji sahəni müayinə edir. Elastik törəmə aşkar etdikdə onu əllə yerinə qaytarmağa cəhd edə bilər. Uğurlu cəhd zamanı pasiyentin qarın divarının əzələ-aponevrotik qatındakı defekt olan yırtıq qapılarını qiymətləndirmək mümkün olur.
85% hallarda belə sadə diaqnostika əsasında cərrah düzgün diaqnoz qoya bilər. Onu təsdiqləmək və orqanizmin ümumi vəziyyətini qiymətləndirmək üçün aşağıdakı əlavə müayinələr təyin olunur:
- Qanın və sidiyin ümumi analizi, qanın biokimyəvi analizi. İltihabi prosesi istisna etməyə və yanaşı patologiyanı aşkar etməyə imkan verir.
- EKQ, döş qəfəsi orqanlarının rentgenoqrafiyası. Bu testlər qarşıdakı əməliyyatdan əvvəl ağciyər və ürək funksiyasını qiymətləndirmək üçün lazımdır.
- Patoloji sahənin və qarın boşluğunun USM-i. Bu metodun köməyi ilə həkim yırtığın ölçülərini qiymətləndirir, daxili orqanların yanaşı patologiyasını aşkar edir.
- Rentgen kompüter tomoqrafiyası (RKT). Prosedur ifadəli piylənməsi olan və müalicə fonunda yırtıqların davamlı residivləri müşahidə olunan pasiyentlərə təyin edilir.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT). Çətin diaqnostik hallarda göstərişdir.
Əldə olunan məlumatlar əsasında cərrah konkret pasiyent üçün fərdi müalicə və reabilitasiya planı hazırlayır.
Müalicə
Müalicə üsulları
Bud yırtığı – dərman müalicəsinə tabe olmayan cərrahi patologiyadır. Ən yaxşı nəticələri müasir azinvaziv cərrahi müdaxilələr təmin edir.
Konservativ müalicə
Bud yırtıqlarında konservativ müalicə cərrahi müdaxiləyə hazırlıq fonunda, onun icrası zamanı və ondan sonra pasiyentin vəziyyətinin müvəqqəti yaxşılaşdırılmasına yönəldilir. İstifadə olunan dərman qrupları:
- Ağrıkəsici vasitələr;
- antibiotiklər (zərurət olduqda);
- qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar.
Əgər pasiyent daxili orqanların yanaşı patologiyasından əziyyət çəkirsə, müvafiq dərman dəstəyi təyin edilir (yüngül işlədicilər, fermentlər, kardioloji vasitələr və digərləri).
Cərrahi müalicə
Bud yırtıqlarının müalicəsində «qızıl standart» onların cərrahi müalicəsi olaraq qalır. Bu cür müdaxilənin mahiyyəti yırtıq kisəsinin götürülməsi və qarın divarının möhkəmləndirilməsindən ibarətdir. Bunun üçün həm pasiyentin öz toxumalarından, həm də süni torvari protezlərdən istifadə oluna bilər. Yırtıq kisəsində yerləşən daxili orqanların hissələrində geridönməz zədələnmə inkişaf etdikdə, onlar çıxarılmalıdır.
Yırtıq əməliyyatı müxtəlif üsullarla icra oluna bilər. Cərrah hər konkret halda qabarmanın ölçülərini, pasiyentin anatomik xüsusiyyətlərini və mümkün riskləri nəzərə alaraq fərdiləşdirilmiş taktika seçir.
Bu gün ən effektiv olanlar torvari protezlərin implantasiyası ilə azinvaziv müdaxilələrdir. Onlar adi açıq əməliyyatlarda 85-90% ilə müqayisədə pasiyentlərin 95-99%-də yırtığın təkrar əmələ gəlməsi olmadan yaxşı nəticə əldə etməyə imkan verir.
Reabilitasiya
Planlı endoskopik yırtıq əməliyyatından sonra pasiyentlərin bərpası orta hesabla 2 həftə çəkir. Sağlam toxumaların minimal zədələnməsi sayəsində xəstələr əməliyyatdan artıq növbəti gün evə buraxılır. 15-20 gün ərzində fiziki və cinsi fəaliyyətdən çəkinmək, sauna, hamam və hovuzlara getməkdən imtina etmək lazımdır. Sağalma prosesini sürətləndirmək üçün həkimin tövsiyələrinə əməl etmək, tam qidalanmaq və daha çox istirahət etmək lazımdır.
Açıq (ənənəvi) əməliyyatlar istifadə edildikdə, bərpa dövrü 1 aya qədər uzana bilər. Pasiyent stasionardan 3-4 gün sonra buraxılır. Bu vaxt cərrah əməliyyatdan sonrakı çapığın vəziyyətini hər gün nəzarətdə saxlayır, sarğılar edir.
Daha böyük kəsik səbəbindən hematomaların əmələ gəlməsi, ağrı sindromu şəklində əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmaların riski cüzi artır. İnfeksiyanın profilaktikası üçün pasiyentlərə antibakterial vasitələr təyin edilir.
Profilaktika
Bud sümüyü yırtığının yaranmasına anatomik xüsusiyyətlər və birləşdirici toxumanın yaşla zəifləməsi təsir göstərir, buna görə onun qarşısını tam almaq mümkün deyil. Lakin qarındaxili təzyiqi artıran amilləri azaltmaqla riski aşağı salmaq olar.
- Bədən çəkisini normada saxlayın.
- Qəbizliyin qarşısını alın: kifayət qədər lif və maye qəbul edin, defekasiya zamanı güclü gücənməkdən çəkinin.
- Xroniki öskürəyi müalicə edin və siqareti tərgidin — siqaret həm öskürəyə, həm də birləşdirici toxumanın zəifləməsinə səbəb olur.
- Ağır əşyaları düzgün qaldırın: dizləri bükərək, yükü bədənə yaxın tutaraq, kəskin hərəkət etmədən; ağır yükü mümkün qədər hissələrə bölün.
- Qarın pressi, bel və çanaq dibi əzələlərini möhkəmləndirən müntəzəm məşqlər edin.
- Sidik ifrazı çətinləşibsə, uroloqa müraciət edin — sidiyə gedərkən daimi gücənmə yırtıq riskini artırır.
- Qasıq büküşünün altında yumşaq qabarıqlıq aşkar etdikdə cərraha vaxtında müraciət edin: planlı əməliyyat boğulmuş yırtıq zamanı aparılan təcili əməliyyatdan xeyli təhlükəsizdir.
Yadda saxla!
Bud yırtığının ilk simptomu qasıq büküşünün altında patoloji qabarmadır. Risk qrupunda qadınlar var. Əgər sizdə belə bir simptom müşahidə etmisinizsə, cərraha müraciəti təxirə salmaq lazım deyil. Obyektiv diaqnozun qoyulması üçün sadə diaqnostik manipulyasiyalar kifayət edəcək. Cərrah əməliyyata hazırlıq üzrə fərdiləşdirilmiş proqram tərtib edəcək, cərrahi müdaxilənin optimal variantını seçəcək və reabilitasiya və bərpa mərhələsində sizə müşayiət edəcək. Belə kompleks yanaşma residivlərin qarşısını almağa imkan verir və tam sağalmanı bir neçə dəfə sürətləndirir.
Suallar və cavablar
Yırtığın boğulması təcili vəziyyətdir: qabarıqlıq birdən sərtləşir, güclü ağrı yaranır, ətraf qızarır, bəzən ürəkbulanma və qusma müşahidə olunur, əldə geri salmaq mümkün olmur. Bu zaman qan dövranının pozulması toxumanın zədələnməsi riskini yaradır və gecikmədən təcili tibbi yardıma müraciət tələb olunur. Vaxtında müdaxilə olmadıqda əməliyyat daha mürəkkəbləşə bilər.
Hamiləlik zamanı qarın daxili təzyiqin artması və birləşdirici toxumanın hormonal təsirlə boşalması bud yırtığının yaranması və ya böyüməsi üçün əlavə amil ola bilər. Hamilə qadında şübhəli qabarıqlıq aşkar olunarsa, cərrah və ginekoloq birgə taktikanı — doğuşdan əvvəl müşahidə, yoxsa təcili müdaxilə tələb olunub-olunmadığını — müəyyən edir. Qərar hər zaman fərdi qiymətləndirməyə əsaslanır.
Xeyr, formalaşmış bud yırtığı özbaşına keçmir və məşq, bandaj və ya dərman vasitələri ilə aradan qaldırılmır — bunlar yalnız müvəqqəti rahatlıq verə bilər. Yeganə radikal həll cərrahi əməliyyatdır, onun zamanı yırtıq bağlanır və toxuma möhkəmləndirilir. Əməliyyatın vaxtı adətən boğulma riski, ölçü və simptomların ağırlığına görə cərrah tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
