Deşilmiş yara iti və nazik əşyanın toxumalara daxil olması nəticəsində yaranan, səthdə kiçik görünə bilən, lakin dərin strukturları zədələyə bilən travmatik yaradır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Sancma yarası
- sancılmış yara
- deşik yara
- vulnus punctum
Xəstəlik haqqında
Deşilmiş yara iti və nazik əşyanın – mismarın, iynənin, bizin, bıçağın ucunun, tikanın – toxumalara daxil olması nəticəsində yaranır. Onun əsas xüsusiyyəti dəridəki giriş dəliyinin kiçik, yara kanalının isə dərin olmasıdır. Buna görə xarici görünüş çox vaxt aldadıcı olur: səthdə kiçik bir nöqtə görünür, halbuki dərində əzələlər, vətərlər, sinirlər, iri damarlar və ya daxili orqanlar zədələnə bilər.
Deşilmiş yaralar üçün güclü xarici qanaxma səciyyəvi deyil. Bununla yanaşı, toxumaların daxilində böyük hematoma, döş və ya qarın boşluğuna daxili qanaxma mümkündür ki, bu da zədənin ağırlığını ilk baxışda qiymətləndirməyi çətinləşdirir.
Dar və dərin yara kanalı yaxşı təmizlənmir, oksigen oraya az daxil olur. Bu şərait irinli infeksiyanın, həmçinin tetanusun inkişafı üçün əlverişlidir. Ona görə də hətta kiçik görünən deşilmiş yara da tibbi qiymətləndirmə, yaranın işlənməsi və tetanus profilaktikası məsələsinin həll edilməsini tələb edir.
Səbəbləri
Deşilmiş yaralar uzun, nazik və iti uclu əşyalarla vurulur. Belə zədələr məişətdə, bağ işlərində, istehsalatda, idman zamanı, nəqliyyat hadisələrində və hücum nəticəsində baş verə bilər. Ən çox rast gəlinən hallar bunlardır:
- Mismar və ya iti metal üzərinə basmaq – xüsusən ayaqqabının altından keçən mismar; tikinti sahələrində və köhnə taxta lövhələrdə tez-tez rast gəlinir.
- Məişət və iş alətləri – biz, vintaçan, iskənə, kabab şişi, mil, toxuma iynələri; ehtiyatsız istifadə zamanı əllər və barmaqlar zədələnir.
- Bıçaqlar və digər soyuq silahlar – bu halda yara adətən deşilmiş-kəsilmiş xarakter daşıyır və daha dərin olur.
- İynə ilə zədələnmə – tibb işçilərində işlənmiş iynələrlə, uşaqlarda atılmış şprislərlə; qan vasitəsilə ötürülən infeksiyalar baxımından əlavə qiymətləndirmə tələb edir.
- Bitki tikanları, ağac qırıntıları, balıq sümüyü – yarada yad cisim qala bilər.
- Heyvan dişləri və caynaqları – deşilmiş yara ilə yanaşı, quduzluq və xüsusi infeksiya riski yaradır.
- Sənaye və kənd təsərrüfatı avadanlıqları – çəngəl, yaba, metal qırıntıları; bu yaralar torpaqla çirklənə bilər.
İnfeksiya və ağırlaşma riskini artıran amillər: yaranın torpaqla, peyinlə və ya paslı əşya ilə çirklənməsi, ayaqda və ya əldə yerləşməsi, yarada yad cismin qalması, şəkərli diabet, immunitetin zəifliyi, qan dövranı pozğunluqları və tetanus peyvəndinin vaxtının keçmiş olması.
Təsnifat
Deşilmiş yaralar bir neçə əlamətə görə təsnif olunur:
- Yara kanalının xarakterinə görə – kor yara (yalnız giriş dəliyi var) və keçici yara (giriş və çıxış dəlikləri var).
- Bədən boşluğuna münasibətinə görə – nüfuzedici (döş, qarın boşluğuna, kəllə boşluğuna və ya oynaq boşluğuna daxil olan) və nüfuzedici olmayan yaralar.
- Daxili strukturların zədələnməsinə görə – damarların, sinirlərin, vətərlərin, sümüklərin və ya daxili orqanların zədəsi ilə və onlarsız.
- Ağırlaşmalara görə – ağırlaşmamış və ağırlaşmış (qanaxma, infeksiya, yad cisim) yaralar.
- Mənşəyinə görə – təsadüfi (məişət, istehsalat) və qəsdən vurulmuş yaralar; sonuncular hüquqi rəsmiləşdirmə tələb edir.
Lokalizasiyası müxtəlif ola bilər: əl və barmaqlar, ayaq pəncəsi, bud və baldır, döş qəfəsi, qarın divarı, boyun, baş və üz. Ən təhlükəli yaralar döş qəfəsi, qarın, boyun və baş nahiyəsindəki yaralardır.
Klinik mənzərə
Deşilmiş yaranın xarakterik xüsusiyyətləri bunlardır:
- kiçik giriş dəliyi – kənarları hamar, əzilməmişdir; dərinin elastikliyi hesabına dəlik zədələyici əşyanın diametrindən bir qədər kiçik ola bilər;
- dərin və dar yara kanalı, bəzən görünməyən çıxış dəliyi;
- zəif xarici qanaxma və ya onun olmaması;
- yara nahiyəsində ağrı, sonradan şişkinlik və qızartı;
- yarada yad cismin olması hissi və ya görünən qalığı.
Dərin strukturların zədələnməsi əlavə əlamətlərlə özünü göstərir: barmağın və ya ətrafın hərəkətinin pozulması (vətər zədəsi), uyuşma və həssaslığın itməsi (sinir zədəsi), sürətlə böyüyən şişkinlik (hematoma), döş yarasında təngnəfəslik və öskürək, qarın yarasında artan qarın ağrısı və qarın divarının gərginliyi.
Yara irinlədikdə adətən bir neçə gündən sonra ağrı güclənir, qızartı və şişkinlik genişlənir, yara nahiyəsi isti olur, irinli ifrazat yaranır, bədən hərarəti yüksəlir. Uşaqlarda və diabetli pasiyentlərdə iltihab daha sürətlə yayıla bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər yara döş qəfəsində, qarında, boyunda və ya başdadırsa, qanaxma təzyiqlə dayanmırsa, təngnəfəslik, güclü zəiflik, solğunluq, soyuq tər, huşun pozulması varsa, ətrafda uyuşma, soyuqluq və ya hərəkət itibsə – bu hallarda dərhal 103 nömrəsinə zəng edin. Həmçinin yaranın ətrafında sürətlə yayılan qızartı, qaralma, qıcolmalar və ya çənə əzələlərinin gərginliyi təcili yardım tələb edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz travma faktına və yaranın müayinəsinə əsaslanır. Həkim zədənin necə, hansı əşya ilə və nə vaxt alındığını, əşyanın çirkli olub-olmadığını, tetanus peyvəndinin vaxtını, xroniki xəstəlikləri soruşur. Sonra yaranı, onun ətrafını, ətrafın qan dövranını, hərəkətləri və həssaslığı yoxlayır. Yara kanalının dərinliyi həmişə xarici görünüşə uyğun gəlmədiyi üçün əlavə müayinələr tələb oluna bilər:
- ümumi qan analizi – qanitirmənin dərəcəsini və iltihab əlamətlərini qiymətləndirir;
- rentgenoqrafiya – metal, şüşə və sümük zədələrini, döş yarasında isə ağciyər ətrafında hava və ya qan yığılmasını göstərir;
- ultrasəs müayinəsi – yumşaq toxumalarda yad cismi, hematomanı, qarın və döş boşluğunda maye yığılmasını aşkar edir;
- kompüter tomoqrafiyası – yara kanalının istiqamətini, daxili orqanların zədəsini dəqiq müəyyən edir;
- göstərişə görə damar müayinəsi – iri damar zədəsindən şübhə olduqda;
- diaqnostik laparoskopiya və ya torakoskopiya – qarın və ya döş boşluğuna nüfuz şübhəsi olduqda həm diaqnoz, həm də müalicə məqsədilə aparılır.
Müayinələrin həcmi yaranın yerindən və pasiyentin vəziyyətindən asılı olaraq fərdi müəyyən edilir. Differensial diaqnostikada əsas məsələ yaranın səthi olub-olmadığını, yoxsa bədən boşluğuna nüfuz edib daxili strukturları zədələdiyini müəyyən etməkdir.
Ağırlaşmalar
- daxili qanaxma, böyük hematoma;
- irinli infeksiya – abses, flegmona, ayaq pəncəsi yaralarında sümüyün iltihabı (osteomielit);
- tetanus – peyvənd olunmamış və ya peyvənd vaxtı keçmiş şəxslərdə həyat üçün təhlükəli infeksiya;
- yarada yad cismin qalması və uzunmüddətli iltihab;
- vətər və sinir zədəsi nəticəsində əl və ya ayaqda funksiyanın pozulması;
- nüfuzedici yaralarda pnevmotoraks, peritonit, daxili orqan zədəsi;
- oynaq boşluğuna nüfuz etdikdə irinli artrit.
Müalicə
İlk yardım. Əlləri yuyun, yaranı axar təmiz su ilə yaxalayın, ətrafını antiseptiklə işləyin və təmiz sarğı qoyun. Qanaxma varsa, yaranı sarğı ilə sıxın. Yarada iri əşya (bıçaq, çubuq) ilişib qalıbsa, onu çıxarmayın – əşyanı yerində sabitləşdirib təcili yardım çağırın, çünki çıxarılması güclü qanaxmaya səbəb ola bilər. Yaranı kəskin spirtli məhlullarla dərinə doldurmaq və ya üzərinə xalq vasitələri qoymaq olmaz.
Tibbi müalicə. Deşilmiş yaranın əsas müalicəsi cərrahi işlənmədir. O, aşağıdakıları əhatə edə bilər:
- yaranın antiseptik məhlullarla yuyulması və ətrafının işlənməsi;
- yad cisimlərin, çirkin və ölü toxumaların çıxarılması;
- lazım gəldikdə yara kanalının genişləndirilməsi və drenaj qoyulması;
- irinləmə əlamətləri olmadıqda tikiş qoyulması; çirklənmiş və irinli yaralar adətən açıq saxlanılır;
- aseptik sarğının qoyulması və müntəzəm sarğılar;
- damar, vətər və ya sinir zədəsi olduqda onların bərpası; nüfuzedici yaralarda döş və ya qarın boşluğunda əməliyyat.
Konservativ müalicə köməkçi xarakter daşıyır. Dərin, çirklənmiş yaralarda və infeksiya riski yüksək olduqda həkim antibakterial preparatlar təyin edə bilər; ağrıkəsici vasitələr də istifadə olunur. Hər bir deşilmiş yarada tetanus profilaktikası məsələsi həll edilir: peyvənd statusundan asılı olaraq tetanus anatoksini, bəzi hallarda isə əlavə olaraq tetanus əleyhinə immunoqlobulin vurulur. Heyvan dişləməsində əlavə olaraq quduzluq əleyhinə profilaktika barədə qərar verilir.
Evdə həkim tövsiyəsinə uyğun olaraq sarğıları vaxtında dəyişin, yaranı quru və təmiz saxlayın, zədələnmiş ətrafa istirahət verin. Antibiotikləri özbaşına qəbul etməyin və təyin olunmuş kursu yarımçıq kəsməyin.
Reabilitasiya
Əksər səthi deşilmiş yaralar xüsusi reabilitasiya tələb etmədən sağalır. Vətər, sinir və ya oynaq zədəsindən sonra isə funksiyanın bərpası üçün reabilitasiya vacibdir: müalicəvi bədən tərbiyəsi, barmaq və oynaqlarda hərəkətliliyi bərpa edən məşqlər, fizioterapevtik prosedurlar. Çapığın elastikliyini qorumaq üçün həkim tövsiyəsi ilə çapığa qulluq vasitələri istifadə oluna bilər. Bərpa dövründə yaranın vəziyyətini izləmək və yenidən qızartı, ağrı və ya ifrazat yaranarsa, həkimə müraciət etmək lazımdır.
Profilaktika
- Tikinti sahəsində, bağda, təmir işləri zamanı möhkəm altlıqlı qoruyucu ayaqqabı və əlcək geyinin.
- Mismarlı lövhələri, şüşə qırıqlarını və iti əşyaları vaxtında yığışdırın, alətləri təyinatı üzrə istifadə edin.
- İşlənmiş iynələri xüsusi qablara atın, uşaqların iti əşyalara əlçatanlığını məhdudlaşdırın.
- Ayaqyalın, xüsusən torpaqda və çimərlikdə gəzməkdən çəkinin.
- Tetanus peyvəndini cədvələ uyğun yeniləyin – bu, deşilmiş yaraların ən təhlükəli ağırlaşmasının qarşısını alır.
- Evdə ilk yardım üçün antiseptik, steril sarğı və yapışqan sarğıdan ibarət dərman qutusu saxlayın.
- Şəkərli diabet olduqda ayaqları gündəlik yoxlayın – kiçik yaraları belə erkən görmək vacibdir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Deşilmiş yara ilə travmatoloqa və ya cərraha müraciət etmək lazımdır. Döş qəfəsi, qarın, boyun və baş nahiyəsində yara olduqda isə dərhal 103-ə zəng edin.
Yadda saxla!
- Kiçik giriş dəliyi dərin zədəni istisna etmir – deşilmiş yaranı həkimə göstərin.
- Yarada ilişib qalmış iri əşyanı özünüz çıxarmayın, təcili yardım çağırın.
- Döş, qarın, boyun və baş yaraları, dayanmayan qanaxma, təngnəfəslik və zəiflik – dərhal 103-ə zəng edin.
- Hər bir çirklənmiş yarada tetanus peyvəndinin vaxtını yoxlayın.
- Ağrının, qızartının və şişkinliyin artması, hərarət infeksiyanın əlamətidir – gecikmədən həkimə müraciət edin.
Suallar və cavablar
Bəli, məsləhətdir. Ayaqqabının altından keçən mismar yaraları çox vaxt dərin olur, yarada ayaqqabı materialı qala bilər və infeksiya, o cümlədən tetanus riski yüksəkdir. Həkim yaranı işləyəcək, lazım gələrsə rentgen təyin edəcək və tetanus profilaktikası barədə qərar verəcək.
Bu, sonuncu peyvəndin vaxtından və yaranın çirklənmə dərəcəsindən asılıdır. Peyvənd statusu məlum deyilsə və ya vaxtı keçibsə, həkim tetanus anatoksini, bəzi hallarda isə əlavə olaraq tetanus əleyhinə immunoqlobulin təyin edir. Profilaktikanı mümkün qədər tez, ideal halda zədə günü aparmaq vacibdir.
Yaranın içinə spirt, yod və ya digər qıcıqlandırıcı məhlulları tökmək toxumaları əlavə zədələyir və sağalmanı ləngidir. Yaranı axar təmiz su ilə yaxalamaq, ətrafını antiseptiklə işləmək və steril sarğı qoymaq kifayətdir. Dərin yaraların işlənməsi həkim tərəfindən aparılmalıdır.
Dar və dərin yara kanalı tikildikdə içəridə qalan mikroblar üçün qapalı boşluq yaranır və irinləmə riski artır. Buna görə çirklənmiş və ya infeksiya əlamətləri olan yaralar çox vaxt açıq saxlanılır, lazım gəldikdə drenaj qoyulur. Tikiş qoyulub-qoyulmaması barədə qərarı həkim yaranın vəziyyətinə görə verir.
İrinləmə adətən bir neçə gün sonra ağrının güclənməsi, qızartı və şişkinliyin genişlənməsi, yara nahiyəsinin isti olması və irinli ifrazatla özünü göstərir. Hərarət yüksələ və ümumi halsızlıq yarana bilər. Bu əlamətlər yarandıqda gecikmədən həkimə müraciət edin, antibiotikləri özbaşına qəbul etməyin.
Yaranı dərhal axar su və sabunla yuyun, sıxıb qan çıxarmağa çalışmayın və yaranı ovxalamayın. Mümkün qədər tez həkimə müraciət edin: o, qan vasitəsilə ötürülən infeksiyaların riskini qiymətləndirəcək, lazımi analizləri və profilaktik tədbirləri təyin edəcək. Bu profilaktikanın effektivliyi onun nə qədər tez başlanmasından asılıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
