Bud-çanaq oynağının çıxığı bud sümüyü başının asetabulumdan tam ayrılmasıdır. Travmatik çıxıq təcili repozisiya tələb edən ciddi zədədir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bud sümüyünün travmatik çıxığı
- luxatio coxae
Xəstəlik haqqında
Travmatik zədələnmə nəticəsində inkişaf edən bud çıxığı müxtəlif anatomik nahiyələrin çıxıqları strukturunda 4-cü yeri tutur. Bilavasitə səbəb ayağa böyük enerjiyə malik travmatik amilin təsiri ilə bağlıdır. Bir qayda olaraq, bu cür vəziyyət avtomobil qəzalarında müşahidə olunur. Risk qrupuna 20-50 yaş arası kişilər daxildir.
Əksər hallarda travmatik çıxıqlarda bud sümüyünün başı arxaya doğru yerini dəyişir. Əgər o, öndə yerləşirsə ki, bu nadir hallarda müşahidə olunur, onda ön çıxıqdan söhbət gedir. Çıxıqlar zamanı tez-tez asetabulyar boşluq zədələnir ki, bu da klinik mənzərənin dəyişməsinə öz töhfəsini verir.
Bud çıxığı zamanı təxirəsalınmadan tibbi yardım göstərilməsi tələb olunur. Əvvəlcə həkim xəstənin klinik müayinəsini aparır, sonra isə çanaq və qalça-bud oynaqlarının rentgenoqrafik müayinəsi yerinə yetirilir. Rentgenoqrafiya sümüklərin oynaqdakı vəziyyətini əyani qiymətləndirməyə və sümük toxumasının zədələnməsini istisna etməyə imkan verir.
Əsas müalicə üsulu əzələlərin tam relaksasiyası şəraitində qapalı repozisiyadır. Oynağın anatomiyası nə qədər tez bərpa olunarsa, proqnoz bir o qədər yaxşı olar və əlverişsiz nəticələrin, xüsusilə deformasiyaedici osteoartrozun riski bir o qədər az olar. Konservativ yerinə salınmadan sonra qeyri-sabitliyi istisna etməyə yönəlmiş oynağın funksional qiymətləndirilməsi aparılır. Əgər sonuncu aşkar edilərsə, cərrahi müdaxilə göstərişdir.
Bud-çanaq oynağının çıxığı bud sümüyünün bud-çanaq oynağında vəziyyətinin pozulmasıdır.
Bu xəstəliklə məşğul olan həkim: travmatoloq-ortoped.
Səbəbləri
Arxa bud çıxığının səbəbi ən çox bükülmüş dizə qabaqdan arxaya qüvvənin təsiri olur, bu zaman bud bükülmə və gətirilmə vəziyyətində olmalıdır. Arxa çıxıqlar tez-tez diz oynağının müxtəlif zədələnmələri ilə müşayiət olunur və ən çox minik avtomobillərinin sürücülərində və sərnişinlərində müşahidə olunur. Bu, travmanın diz qapağının idarəetmə panelinə dəyməsi ilə baş verdiyi nəzəriyyəsinin irəli sürülməsi üçün əsas olmuşdur.
Travma zamanı ayağın vəziyyəti çıxığın asetabulyar boşluğun və ya bud başının sınığı ilə müşayiət olunub-olunmadığını müəyyən edir. Məsələn, əgər bud bükülmüş və gətirilmişdirsə, çox güman ki, bud sümüyünün başı arxaya doğru sürüşəcək, lakin bu zaman sümüyün bütövlüyü pozulmayacaq. Əgər ətraf yalnız az miqdarda bükülmüş və aparılmışdırsa, travmatik təsir bilavasitə qalça-bud oynağına yönəlir və asetabulyar boşluğun arxa hissəsinin və ya bud başının sınığı riskini artırır.
Ön çıxığın mexanizmi daha nadir rast gəlinən qabarıq aparma, açılma və xarici dönüşün birləşməsi ilə şərtlənir.
Çıxıq xarici təsir mexanizmi ilə sümük anatomiyasının nadir uyğunluğu olduqda baş verir. Hesab olunur ki, budun fizioloji öndə yerləşməsinin azalması çıxığın yaranmasına şərait yaradır.
Təsnifat
Hallarının 80-90%-də bud çıxığı arxa çıxıq olur. Yalnız 10-20% hallarda isə ön çıxıqdan söhbət gedir. Çıxıq daha çox birtərəfli olur, daha az hallarda ikitərəfli olur.
P. Levine təsnifatına görə, bud çıxığının 5 növü ayırd edilir:
- birinci tip – izolə olunmuş çıxıq, yerinə salındıqdan sonra bud sabit olur;
- ikinci tip – bud sümüyünün konservativ yolla yerinə salınmasının mümkün olmadığı çıxıq;
- üçüncü tip – oynağın konservativ yerinə salınmasından sonra qeyri-sabitlik müəyyən edilir;
- dördüncü tip – cərrahi müalicə tələb edən asetabulyar boşluğun bütövlüyünün pozulması ilə müşayiət olunan çıxıq;
- beşinci tip – bud sümüyünün boynunun və ya başının sınığı ilə müşayiət olunan çıxıq.
Rentgenoloji təsvir bud çıxığının növünü müəyyən etməyə imkan verir.
Klinik mənzərə
Bud çıxığının simptomları onun ətrafın vəziyyətinə iz qoyan tipi ilə müəyyən olunur. Arxa çıxıq ətrafın yüngül-orta dərəcəli qısalması ilə eyni vaxtda gətirilməsi, bükülməsi və içəriyə rotasiyası ilə xarakterizə olunur. Ön çıxıqda isə ətraf adətən qalça-bud oynağında aparılmış vəziyyətdə olur, kəskin xarici dönüş və yüngül bükülmə vəziyyətində sabitlənir. Digər lokalizasiyalı çıxıqlarda olduğu kimi, güclü ağrı sindromu və oynaqda aktiv hərəkətlərin mümkün olmaması xarakterikdir. Lakin assosiasiya olunmuş sümük zədələnmələri olduqda ətrafın tipik məcburi vəziyyəti və forma dəyişiklikləri olmaya bilər. Belə ki, asetabulyar boşluğun dibinin sınığı ilə birləşən çıxıqda budun minimal bükülməsi mümkündür, boşluğun arxa divarının çoxparçalı sınığında isə ətrafın gətirilməsi olmaya bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Qalça-bud oynağı nahiyəsinin klinik müayinəsi zamanı sağrı və aparıcı əzələlərin güclü spazmı aşkar edilir. Ön çıxıqlı xəstələrdə bud üçbucağı nahiyəsində bəzən bud sümüyünün başını palpasiya etmək mümkündür, arxa çıxıqlarda isə bud başı sağrı nahiyəsində müəyyən edilə bilər. Klinik məlumatlar ilkin diaqnoz qoymağa imkan verir. Lakin diaqnostikada həlledici rolu rentgenoloji müayinə oynayır, bu zaman skanlama öndən-arxaya proyeksiyada aparılır, mürəkkəb klinik hallarda əlavə proyeksiyalarda (yan, çəp və ya Judet üzrə) müayinə göstərişdir.
Müalicə
Ön və ya arxa bud çıxığının müalicəsi adətən konservativ tədbirlərdən başlanır. Onlar nəticə vermədikdə cərrahi müdaxilə göstərişdir.
Yetkinlərdə bud çıxığının konservativ müalicəsi xüsusi manual üsullar vasitəsilə aparılır – həkim bud sümüyünü düzgün vəziyyətə salır. Bu manipulyasiyalar əzələ relaksasiyasını təmin edən etibarlı ağrısızlaşdırma altında həyata keçirilir.
Klinik tövsiyələrə əsasən, yerinə salınmadan sonra qalça-bud oynağının sabitliyinə nəzarət tələb olunur. Bunun üçün bud 90°-yə qədər bükülür, arxaya yönəlmiş yüngül qüvvə tətbiq edilir və daxili rotasiya və aparma həyata keçirilir (əgər bud öndə çıxmışdırsa, yüngül qüvvə bir qədər önə və xaricə yönəldilir). Yarımçıxıq hissi yarandıqda cərrahi müalicə və ya skelet dartılması seçimi məsələsini həll etmək üçün əlavə müayinə göstərişdir. Sabitliyə nəzarət ümumi ağrısızlaşdırma altında yerinə yetirilir
Cərrahi müalicə
Cərrahi müdaxiləyə göstərişlər:
- Yerinə salınmayan çıxıq.
Əksər müəlliflər qapalı yerinə salmanın ikidən çox cəhdinin yolverilməz olduğunu hesab edirlər. Əgər çıxıq aradan qaldırılmırsa, təcili açıq yerinə salma tələb olunur. Açıq yerinə salma zamanı həkim bütün zədələnmiş strukturların bərpasına çalışır.
- Oynağın konqruentliyinin olmaması (oynaq səthlərinin «açar-kilid» tipli ideal uyğunluğunun olmaması).
Nəzarət rentgenoqramlarında oynaq səthlərinin inkonqruentliyi, habelə ona şübhə spiral kompüter tomoqrafiyasının aparılması üçün göstərişdir. Sərbəst intraartikulyar sümük və ya qığırdaq fraqmentləri ilə birlikdə olan oynaq inkonqruentliyi cərrahi müalicə üçün göstərişdir.
- İlkin qeyri-sabit çıxıq.
Asetabulyar boşluğun çoxparçalı sınığı və ya onun arxa divarının ümumi səthin 30%-dən çox hissəsini əhatə edən sınığı olduqda sabitliyin müəyyən edilməsi aparılmır. Bu cür zədələnmələri olan çıxıq ilkin qeyri-sabit hesab edilir. Bu hallarda cərrahi müalicə göstərişdir.
- Çıxığın konservativ yerinə salınmasından sonra oynağın qeyri-sabitliyi.
Qeyri-sabitlik oynağın funksional çatışmazlığına işarə edir, buna görə də cərrahi aradan qaldırılmasını tələb edir.
Reabilitasiya
Yaxın vaxtlara qədər çıxıq yerinə salındıqdan sonra bütün xəstələrə müəyyən müddət ərzində skelet dartılması və ardınca zədələnmiş ətrafa yükün məhdudlaşdırılması təklif olunurdu. Hazırda bu konsepsiya yenidən nəzərdən keçirilir, çünki son məlumatlara görə, xəstənin erkən aktivləşdirilməsinin heç bir mənfi tərəfi aşkar edilməmişdir, uzunmüddətli immobilizasiya isə intraartikulyar bitişmələrin əmələ gəlməsinə və osteoartrozun inkişafına şərait yaradır. İzolə olunmuş çıxığın anatomik yerinə salınmasını keçirmiş və qeyri-sabitlik əlaməti olmayan xəstələr üçün zədələnmiş ətrafa erkən yük verilməsi əks-göstəriş sayılmır. Hər bir xəstə üçün reabilitasiya klinik halın fərdi xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq hazırlanır.
Profilaktika
Bud çıxıqlarının profilaktikası travmatizmin, xüsusilə yol-nəqliyyat hadisələri ilə bağlı olan travmatizmin qarşısının alınmasına yönəlmişdir. Ağırlaşmış travmatik bud çıxıqlarının qarşısını almaq üçün avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etmək tövsiyə olunur. Müəyyən edilmişdir ki, kəməri bağlamayan xəstələrdə, təhlükəsizlik kəmərindən istifadə edən şəxslərlə müqayisədə daha ciddi zədələnmələr müşahidə olunub.
Yadda saxla!
Rentgenoqrafiyanın yüksək informativliyinə baxmayaraq, bəzi hallarda o, sümük toxumasının bütövlüyünün pozulmasını aşkar etməyə imkan vermir. Spiral kompüter tomoqrafiyasının meydana çıxması alət diaqnostikasının imkanlarını genişləndirmişdir. Bu üsul rentgenoqrafiya zamanı görünməyən asetabulyar boşluğun sınıqlarını, onun oynaq səthinin pilləvari və yarıqvari deformasiyalarını, oynaq boşluğundakı sümük fraqmentlərini, bud başının sınıqlarını və impressiya zədələnmələrini, habelə oynaq səthlərinin inkonqruentlik əlamətlərini aşkar etməyə imkan verir. Rentgenoqramlar həmişə spiral kompüter tomoqrafiyası vasitəsilə etibarlı şəkildə vizuallaşdırıla bilən kiçik intraartikulyar sümük qırıqlarını müəyyən etməyə imkan vermir.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin və ya zədənin xüsusiyyətləri və pasiyentin fərdi vəziyyəti nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
