Bud sümüyü başının aseptik nekrozu sümüyün qan təchizatının pozulması nəticəsində sümük toxumasının ölməsi və tədricən çökməsidir. Erkən aşkar edildikdə öz oynağı qorumaq mümkündür, gec mərhələlərdə isə çox vaxt endoprotezləmə tələb olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bud sümüyü başının osteonekrozu
- avaskulyar nekroz
- bud sümüyü başının işemik nekrozu
Xəstəlik haqqında
Bud sümüyü başının aseptik nekrozu – bud sümüyünün çanaqla birləşən kürəvi başının bir hissəsinin qan təchizatı pozulduğu üçün ölməsidir. «Aseptik» sözü prosesin infeksiya ilə bağlı olmadığını göstərir. Qan almayan sümük toxuması zamanla möhkəmliyini itirir, oynaq qığırdağının altındakı sahədə mikrosınıqlar yaranır, bud sümüyünün başı yastılaşır və deformasiyaya uğrayır. Bunun ardınca bud-çanaq oynağının ikincili artrozu inkişaf edir.
Xəstəlik əsasən gənc və orta yaşlı insanlarda – fəal həyat sürən, işləyən yaş qrupunda rast gəlinir, kişilərdə daha tez-tez müşahidə olunur. Çox vaxt proses vaxt keçdikcə hər iki bud-çanaq oynağında inkişaf edir. Uşaqlarda bud sümüyü başının oxşar zədələnməsi ayrı xəstəlik – Legg-Kalve-Perthes xəstəliyi kimi qiymətləndirilir.
Xəstəliyin erkən mərhələsi rentgendə görünmür və ağrılar yüngül olur, ona görə pasiyentlər çox vaxt həkimə gec müraciət edirlər. Halbuki məhz bud sümüyü başı çökməzdən əvvəl başlanan müalicə öz oynağı uzun müddət qorumağa imkan verir. Müalicə olunmadıqda xəstəlik əksər hallarda irəliləyir və axsaqlığa, iş qabiliyyətinin məhdudlaşmasına gətirib çıxarır.
Səbəbləri
Xəstəliyin əsasında bud sümüyü başının qan təchizatının pozulması dayanır. Bu nahiyəyə qan nisbətən az sayda nazik damarla çatır, ona görə həmin damarların zədələnməsi, tıxanması və ya sıxılması sümük toxumasının ölümünə səbəb ola bilər. Pasiyentlərin bir hissəsində heç bir səbəb tapılmır – belə hallar idiopatik nekroz adlanır. Əsas risk amilləri bunlardır:
- travmalar – bud sümüyü boynunun sınığı və bud-çanaq oynağının çıxığı damarları birbaşa zədələyir; travmadan sonrakı nekroz zədədən aylar, hətta illər sonra üzə çıxa bilər;
- qlükokortikosteroidlərin uzunmüddətli və ya yüksək dozalarla qəbulu – qeyri-travmatik nekrozun ən çox rast gəlinən səbəblərindəndir; risk revmatoloji xəstəliklər, ağır astma, orqan transplantasiyası və digər hallarda hormon terapiyası alan pasiyentlərdə yüksəkdir;
- alkoqoldan sui-istifadə – yağ mübadiləsini pozur və sümük iliyinin damarlarında qan dövranını çətinləşdirir;
- qan xəstəlikləri və laxtalanma pozğunluqları – oraqvari hüceyrəli anemiya, trombofiliyalar, laxtalanmanın digər pozuntuları;
- sistem xəstəlikləri – sistem qırmızı qurdeşənəyi, vaskulitlər, Qoşe xəstəliyi, pankreatit, HİV-infeksiyası;
- maddələr mübadiləsinin pozulması – qanda yağların artması, şəkərli diabet, podaqra;
- şüa terapiyası və bəzi kimyaterapiya preparatları – xüsusən çanaq nahiyəsinin şüalanması;
- dekompressiya xəstəliyi – dalğıclarda və yüksək təzyiq şəraitində işləyənlərdə qanda qaz qabarcıqlarının yaranması;
- siqaret çəkmə – damarların daralmasına səbəb olur və riski artırır.
Bir neçə risk amilinin birləşməsi, məsələn, hormon terapiyası və alkoqol istifadəsi, xəstəliyin ehtimalını xeyli artırır.
Mərhələlər
Xəstəlik ardıcıl mərhələlərlə irəliləyir. Praktikada beynəlxalq təsnifatlardan istifadə olunur, onların əsasında rentgenoqrafiya və MRT nəticələri dayanır:
- erkən (rentgenoloji əlamətsiz) mərhələ – rentgen şəkli normaldır, nekroz ocağı yalnız MRT-də görünür; şikayətlər olmaya və ya yüngül ola bilər;
- bud sümüyü başının forması saxlanılmış mərhələ – rentgendə skleroz və kistalar görünür, lakin başın səthi hələ hamardır; oynağı qoruyan əməliyyatlar ən yaxşı nəticəni məhz bu mərhələlərdə verir;
- subxondral sınıq və çökmə mərhələsi – qığırdaq altında sınıq xətti («yarımay əlaməti») yaranır, başın səthi çökməyə başlayır, ağrılar kəskin artır;
- ikincili artroz mərhələsi – bud sümüyünün başı deformasiyaya uğrayır, oynaq aralığı daralır, çanaq sümüyünün oynaq səthi də zədələnir.
Mərhələdən əlavə, nekroz ocağının ölçüsü və yeri də nəzərə alınır: ocaq nə qədər böyükdürsə və bud sümüyü başının yük düşən hissəsində yerləşirsə, çökmə riski bir o qədər yüksəkdir.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələdə xəstəlik əlamətsiz ola bilər və təsadüfən, məsələn, digər oynağı zədələnmiş pasiyentdə MRT zamanı aşkarlanır. Əlamətlər adətən tədricən artır, bəzən isə sümük başının çökməsi ilə əlaqədar qəfil güclənir:
- qasıq nahiyəsində ağrı – ən tipik əlamətdir; ağrı budun ön səthinə, sağrıya və diz oynağına yayıla bilər, ona görə bəzən dizin xəstəliyi kimi qəbul olunur;
- yüklənmə ilə artan ağrı – uzun yeriş, pilləkənlə qalxma zamanı güclənir; gec mərhələdə ağrı istirahətdə və gecələr də davam edir;
- hərəkətlərin məhdudlaşması – ilk növbədə budun içəriyə fırlanması və yana aparılması çətinləşir; corab geyinmək, ayaqqabı bağlamaq, maşına oturmaq çətin olur;
- axsaqlıq – əvvəlcə uzun yerişdən sonra, sonra daimi;
- əzələ zəifliyi – bud və sağrı əzələlərinin zəifləməsi və həcmcə kiçilməsi;
- gec əlamətlər – ayağın qısalması, səhərlər oynaqda donuqluq, hərəkət zamanı xırıltı.
Oxşar ağrılar steroid qəbul edən, alkoqoldan istifadə edən və ya bud nahiyəsində travma keçirmiş gənc pasiyentdə yaranırsa, xüsusilə ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- yıxılma və ya zərbədən sonra qasıqda kəskin ağrı yaranıb və ayağa basmaq mümkün deyil;
- ayaq xarici tərəfə dönüb və ya qısalıb;
- oynaqdakı ağrı yüksək temperatur, şişkinlik və qızartı ilə müşayiət olunur – bu, oynağın infeksiyasının əlaməti ola bilər;
- uzun müddət davam edən ağrı qəfil kəskin güclənib.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu travmatoloq-ortoped qoyur. Həkim ağrının xarakterini və başlama vaxtını, keçirilmiş travmaları, hormon terapiyası, alkoqol istifadəsi və yanaşı xəstəliklər barədə soruşur, yerişi, ayaqların uzunluğunu, bud-çanaq oynağında hərəkət həcmini və ağrılı nöqtələri yoxlayır. Ağrının bel fəqərələrindən və ya diz oynağından deyil, məhz bud-çanaq oynağından qaynaqlandığını təsdiqləmək vacibdir. Əsas müayinələr:
- maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) – ən həssas üsuldur: nekroz ocağını rentgendə hələ heç nə görünməyən erkən mərhələdə aşkar edir, onun ölçüsünü və yerini dəqiq göstərir; adətən hər iki oynaq müayinə olunur;
- rentgenoqrafiya – çanağın və hər iki bud-çanaq oynağının şəkilləri; skleroz, kistalar, subxondral sınıq, başın yastılaşması və artroz əlamətlərini göstərir, mərhələni müəyyən etməyə kömək edir;
- kompüter tomoqrafiyası (KT) – sümük strukturunu və subxondral sınığı ətraflı göstərir, əməliyyatı planlaşdırmağa kömək edir;
- ssintiqrafiya – MRT mümkün olmadıqda istifadə edilə bilər;
- laborator müayinələr – xəstəliyin özünü təsdiqləmir, lakin risk amillərini aşkar edir: ümumi qan analizi, lipidlər, qlükoza, sidik turşusu, qaraciyər göstəriciləri, göstəriş üzrə laxtalanma sisteminin müayinəsi və iltihab göstəriciləri.
Differensial diaqnostika koksartroz, bud sümüyü başının keçici osteoporozu (o cümlədən hamiləlikdə), stres sınıqları, oynağın infeksion iltihabı, bel-oma radikulopatiyası və oynaq ətrafı yumşaq toxumaların iltihabı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- bud sümüyü başının çökməsi və deformasiyası – oynaq səthinin uyğunluğu pozulur;
- ikincili koksartroz – daimi ağrı və hərəkət məhdudiyyəti;
- ayağın qısalması və yerişin pozulması – bel və diz oynaqlarına əlavə yük düşür, onlarda da ağrılar yaranır;
- qarşı tərəfdə prosesin inkişafı – xüsusən qeyri-travmatik nekrozda;
- iş qabiliyyətinin məhdudlaşması və əlillik – müalicə gecikdikdə;
- əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmalar – nadir hallarda infeksiya, endoprotezin çıxığı, venoz tromboz.
Müalicə
Müalicə taktikası mərhələdən, nekroz ocağının ölçüsündən, pasiyentin yaşından, fəallığından və risk amillərindən asılıdır. Əsas məqsəd bud sümüyü başının çökməsinin qarşısını almaq və mümkün qədər uzun müddət öz oynağı qorumaqdır.
Konservativ müalicə əsasən erkən mərhələlərdə, kiçik ocaqlarda və ya əməliyyatın mümkün olmadığı hallarda tətbiq olunur:
- risk amillərinin aradan qaldırılması – alkoqol və siqaretdən imtina; hormon terapiyasının dəyişdirilməsi yalnız həmin dərmanı təyin etmiş həkimlə birlikdə həll olunur, onu özbaşına dayandırmaq təhlükəlidir;
- oynağın yükdən azad edilməsi – qoltuqağağaclar və ya əsa ilə yeriş, qaçış və tullanmadan imtina, bədən çəkisinin normallaşdırılması;
- ağrıkəsici və qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar – qısa kurslarla, həkimin nəzarəti ilə;
- sümük mübadiləsinə təsir edən preparatlar (bisfosfonatlar), qan dövranını yaxşılaşdıran və laxtalanmaya təsir edən vasitələr – göstəriş olduqda həkim tərəfindən seçilir, effektivliyi hər halda fərqli ola bilər;
- müalicəvi gimnastika və fizioterapiya – əzələləri gücləndirmək və hərəkət həcmini saxlamaq üçün; bəzi hallarda əlavə üsul kimi hiperbarik oksigenasiya və zərbə-dalğa terapiyası tətbiq oluna bilər.
Cərrahi müalicə:
- bud sümüyü başının mərkəzi dekompressiyası – erkən mərhələdə nekroz ocağına kanal açılır, sümükdaxili təzyiq azalır və yeni damarların daxil olması üçün şərait yaranır; çox vaxt sümük transplantatı və ya pasiyentin öz sümük iliyi hüceyrələri ilə birləşdirilir;
- korreksiyaedici osteotomiya – sümüyün oxunu dəyişərək zədələnmiş sahəni yükdən çıxarır; seçilmiş gənc pasiyentlərdə istifadə olunur;
- qan təchizatı olan sümük transplantatının köçürülməsi – ixtisaslaşmış mərkəzlərdə gənc pasiyentlərə tətbiq olunur;
- bud-çanaq oynağının endoprotezlənməsi – başın çökməsi və artroz inkişaf etdikdə ən etibarlı üsuldur: dağılmış oynaq səthləri süni oynaqla əvəz olunur, ağrı aradan qalxır və hərəkətlər əksər hallarda yaxşı bərpa olunur.
Evdə isti kompreslər, «möcüzəvi» bərpa vəd edən qida əlavələri və xalq vasitələri ilə uzun müddət müalicə vaxt itkisinə səbəb olur. Həkimlə razılaşdırmadan oynağa hormon inyeksiyaları vurdurmaq və ağrıkəsiciləri uzun müddət özbaşına qəbul etmək olmaz.
Reabilitasiya
Endoprotezləmədən sonra pasiyent ilk günlərdə həkimin nəzarəti ilə ayağa qaldırılır və dəstək vasitələri ilə yeriməyə başlayır. Venoz trombozun və infeksiyanın profilaktikası aparılır, ağrıkəsicilər təyin edilir. Xəstəxanadan evə buraxılmadan əvvəl həkim və reabilitoloq pasiyentə düzgün oturmağı, yatağa uzanmağı, pilləkənlə hərəkət etməyi və çıxığın qarşısını almaq üçün hansı hərəkətlərdən çəkinmək lazım olduğunu öyrədir. Tam bərpa bir neçə ay çəkir; bu müddətdə fərdi müalicəvi gimnastika proqramına əməl etmək, yükü tədricən artırmaq, çəkiyə nəzarət etmək vacibdir. Mərkəzi dekompressiyadan sonra isə oynaq bir müddət yükdən azad saxlanılır və müntəzəm rentgen və MRT nəzarəti aparılır.
Profilaktika
- qlükokortikosteroidləri yalnız həkimin təyinatı ilə qəbul etmək; uzun müddət hormon terapiyası alan pasiyentlərdə qasıqda ağrı yarandıqda vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək;
- alkoqoldan sui-istifadədən və siqaretdən imtina etmək;
- bud sümüyü boynunun sınığı və ya oynaq çıxığından sonra həkimin tövsiyə etdiyi müddətdə müntəzəm nəzarət müayinələrindən keçmək;
- dalğıclar və yüksək təzyiq şəraitində işləyənlər üçün dekompressiya qaydalarına ciddi əməl etmək;
- yağ mübadiləsi pozuntularını, diabeti, podaqranı və qan xəstəliklərini müalicə etmək;
- normal bədən çəkisini saxlamaq, oynaqlara həddindən artıq yükdən qaçmaq;
- bir oynağında nekroz aşkar edilmiş pasiyentdə digər oynağı da yoxlatmaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Bud sümüyü başının aseptik nekrozunu travmatoloq-ortoped müayinə və müalicə edir. Risk amillərindən asılı olaraq revmatoloq, hematoloq və ya endokrinoloqla birgə müşahidə lazım ola bilər; uşaqlarda bud-çanaq oynağında ağrı olduqda uşaq ortopedinə müraciət edilir.
Yadda saxla!
- Qasıqda, budda və ya dizdə uzun müddət davam edən ağrı, xüsusən hormon terapiyası, alkoqol istifadəsi və ya travma fonunda, ortopedə müraciət üçün əsasdır.
- Rentgen şəklinin normal olması xəstəliyi istisna etmir – erkən mərhələni MRT aşkar edir.
- Bud sümüyü başı çökməzdən əvvəl başlanan müalicə öz oynağı qorumaq şansını artırır.
- Gec mərhələdə endoprotezləmə ağrını aradan qaldırır və fəal həyata qayıtmağa imkan verir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Əksər hallarda xəstəlik irsi deyil və travma, uzunmüddətli hormon terapiyası, alkoqol istifadəsi kimi qazanılmış amillərlə bağlıdır. Bununla belə, laxtalanmaya meyl və ya oraqvari hüceyrəli anemiya kimi bəzi irsi xüsusiyyətlər riski artıra bilər. Ailədə belə hallar varsa, bunu həkimə demək lazımdır.
Mərhələdən asılı olaraq zədələnmiş ayağa düşən yükü azaltmaq, uzun müddət ayaq üstə qalmaqdan və ağır yük daşımaqdan çəkinmək tövsiyə olunur, bəzən qoltuqağağac və ya əsadan istifadə lazım gəlir. Qaçış, tullanma və ağır idman növləri sümüyün çökməsini sürətləndirə bilər. Konkret məhdudiyyətləri travmatoloq-ortoped müəyyən edir.
Erkən mərhələdə, bud sümüyü başı hələ çökmədikdə, risk amillərinin aradan qaldırılması, oynağın yükdən azad edilməsi və oynağı qoruyan əməliyyatlar (məsələn, mərkəzi dekompressiya) çox vaxt prosesi ləngidir və bəzən sabitləşdirir. Nəticə ocağın ölçüsündən, yerindən və səbəbdən asılıdır, ona görə onu əvvəlcədən dəqiq söyləmək mümkün deyil. Lakin müalicə nə qədər tez başlansa, öz oynağı qorumaq şansı bir o qədər yüksəkdir.
Xəstəliyin erkən mərhələsində sümükdə dəyişikliklər rentgendə hələ görünmür. MRT nekroz ocağını məhz bu dövrdə aşkar edir və onun ölçüsünü göstərir. Bu, oynağı qorumaq üçün ən əlverişli vaxtdır.
Əksər pasiyentlər reabilitasiyadan sonra ağrısız yeriyir, gündəlik işlərini və yüngül idman növlərini (üzgüçülük, velosiped, gəzinti) davam etdirə bilir. Müasir endoprotezlər uzun illər xidmət edir. Ağır yük qaldırmaqdan və sıçrayışlı idman növlərindən isə adətən çəkinmək tövsiyə olunur.
Hormon terapiyasını özbaşına dayandırmaq təhlükəlidir və əsas xəstəliyin kəskinləşməsinə səbəb ola bilər. Dərmanın dozasının azaldılması və ya dəyişdirilməsi barədə qərarı onu təyin etmiş həkim ortopedlə birlikdə verir. Qasıqda ağrı yaranıbsa, bu barədə həkimə dərhal məlumat verin.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
