Bud sümüyünün sınığı yüksək enerjili travma və ya yaşlılarda osteoporoz fonunda yarana bilən ciddi zədədir. Lokalizasiyadan asılı olaraq bud boynu, troxanterik və diafizar sınıqlar fərqlənir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bud sınığı
- femur sınığı
Xəstəlik haqqında
Bud sınığı bud sümüyünün bütövlüyünün qismən və ya tam pozulmasıdır.
Sınıqların strukturunda bud sümüyü sınıqlarının payına təxminən 5% düşür. Bud boynunun bütövlüyü pozulduqda (sınıq xətti bud başcığı ilə böyük çevirici çıxıntı arasından keçdikdə) müalicədə ən böyük çətinliklər yaranır. Bu cür zədələnmələr ən çox yaşa bağlı osteoporoz fonunda yaşlı insanlarda baş verir. Bu vəziyyətin təhlükəsi ondan ibarətdir ki, bud başcığını qidalandıran arteriya zədələnir. Bunun nəticəsində sınığın birləşməsi xeyli çətinləşir ki, bu da ciddi proqnozu müəyyənləşdirir. Beləliklə, zamanla, əgər əməliyyat aparılmayıbsa, bud başcığının aseptik nekrozu kimi ağırlaşma inkişaf edir. Bud boynu sınığının birləşməsi üçün əlavə çətinlik onun öz sümüküstlüyünün olmamasıdır.
Dəri örtüklərinin vəziyyətindən asılı olaraq bud sınıqları açıq – sümük qırıqları dərini zədələdikdə, və qapalı – travma nahiyəsində dəri dəyişmədikdə ola bilər. Açıq sınıqların əlverişsiz nəticəsi bol qanaxma ehtimalıdır. Lakin bu patoloji vəziyyətin riski təkcə açıq deyil, həm də qapalı diafizar sınıqlarda mövcuddur, çünki sümüyün yanından iri damar olan bud arteriyası keçir. Buna görə də bud sümüyünün qapalı sınıqları olan xəstələr daxili qanaxmanın istisna edilməsinə yönəlmiş dinamik tibbi müşahidəyə ehtiyac duyur.
Həkim diaqnozu klinik əlamətlər, müayinə məlumatları və rentgen-skanlama nəticələri əsasında qoyur. Rentgenoqrafiya bud sümüyünü bir neçə proyeksiyada vizuallaşdırmağa və sınıq xəttinin istiqamətini dəqiq müəyyən etməyə imkan verir ki, bu da müalicə planının tərtib edilməsi üçün vacibdir. Əgər sınıq yerdəyişmə olmadan baş veribsə, həkim sümüyün anatomiyasını bərpa edir və onu düzgün vəziyyətdə mildlərlə fiksasiya edir, sonra gips sarğısı qoyur. Sümük qırıqlarının ifadəli yerdəyişməsi olduqda əvvəlcə skelet dartılması aparılır. Lakin bu vəziyyətdə ən rasional üsul cərrahi müdaxilədir.
Səbəbləri
Bud sınıqlarının bilavasitə səbəbi travmatizmdir (məişət, peşə və ya yol-nəqliyyat travması). Yaşlı pasiyentlərdə belə zədələnmələr çox vaxt cüzi mexaniki yüklənmə zamanı (yıxılma və ya zərbə) baş verir ki, bu da sümüyün yaşla əlaqədar möhkəmliyinin azalması ilə bağlıdır. Buna görə də 50 yaşdan yuxarı pasiyentlərə, habelə fərdi göstərişlərə əsasən xüsusi FRAX şkalası üzrə bud sınığının ehtimal riski hesablanır. Əgər insan yüksək risk qrupuna düşürsə, ona kalsium preparatları, D vitamini və bisfosfonatlarla (sümük toxumasının dağılmasını ləngidir) profilaktik terapiya təyin olunur. Menopauzada olan qadınlara sınıq riski yüksək olduqda menopauzal hormonoterapiyanın təyini də göstərişdir (estrogenlər sümük toxumasının əmələ gəlməsində fəal iştirak edərək onun möhkəmliyini artırır).
Təsnifat
Zədələnmənin anatomik xüsusiyyətlərinə görə bud sınıqlarının aşağıdakı növləri ayırd edilir.
Proksimal şöbənin sınığı. Bu kateqoriyada 2 variant ayırd edilir – çevirici çıxıntıarası sınıqlar (sümüyün zədələnmə xətti böyük və kiçik çevirici çıxıntı arasından keçir), habelə 3 tipə təsnif olunan bud boynu sınığı.
- Birinci tipə subkapital sınıq aiddir, bu zaman sınıq xətti dəqiq başcığın altından keçir.
- İkinci tip – transservikaldır. Sümük qırıqları arasındakı xətt budun cərrahi boynu nahiyəsindən keçir.
- Üçüncü tip – yerdəyişməli subkapital sınıqdır.
Diafizar sınıq, sümüyün bütövlüyü bud gövdəsi səviyyəsində pozulduqda. Bu kateqoriyada yuxarı, orta və aşağı üçdəbir hissə sınıqları fərqləndirilir.
Distal şöbənin sınığı, diz oynağının əmələ gəlməsində iştirak edir. Bu halda kondillər (daxili və ya xarici) zədələnə bilər.
Klinik mənzərə
Bud sınığının əsas simptomları bunlardır:
- Ağrı hissiyyatı. Bud boynunun travmatik zədələnməsi zamanı onlar qasıq nahiyəsində lokallaşır, bu zaman ağrı sakit vəziyyətdə olmur və ayağı fırlatmağa və ya bükməyə cəhd edərkən yaranır. Əgər bud sümüyünün gövdəsi travma alıbsa, ağrı hissiyyatı bilavasitə bud nahiyəsində müəyyən olunur və sakit vəziyyətdə belə mövcuddur.
- Aşağı ətrafın funksional vəziyyətinin pozulması. Bud sümüyünün travmatik zədələnməsi zamanı ayağın dayaq funksiyası pozulur, buna görə insan ayaq üstə dura bilmir (eyni zamanda ağrı güclənir).
- Dəri altı qansızma. «Göyərmənin» yaranması yumşaq toxuma strukturlarında keçən qan damarlarının cırılması ilə bağlıdır.
- Ətrafın formasının dəyişməsi. Bu simptom xüsusilə budun orta üçdəbir hissəsindəki diafizar sınıqlarda ifadəlidir.
- Patoloji hərəkətlilik və krepitasiya. Bu əlamətlər xəstənin obyektiv müayinəsi zamanı aşkar olunur, lakin bud nahiyəsinin əzələləri iri və möhkəm olduğundan zəif ifadə olunur.
Bud sümüyünün travması sistem iltihabi cavab sindromuna səbəb ola bilər. Bunun nəticəsində insanın bədən temperaturu yüksəlir və müvafiq korreksiya tələb edən intoksikasiya əlamətləri yaranır.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Klinik tövsiyələrə əsasən, bud sınıqlarının diaqnostikasının əsas metodu rentgenoloji müayinə hesab olunur. Tədqiqat pasiyentin uzanmış vəziyyətində bir neçə proyeksiyada, sümüyün bütün uzunluğu boyunca, o cümlədən qalça-bud və diz oynağı ilə birgə mütləq əhatə olunmaqla aparılır. Sınıq rentgenoqrammada necə görünür? Əsas əlamətlərə aşağıdakılar aiddir:
- xətti defektin olması;
- sümüyün xarici konturunun əyilməsi;
- qırıq hissələrin yerdəyişməsinin olması (müəyyən sınıq tipində).
Çətin klinik vəziyyətlərdə cərrahi müdaxilənin planlaşdırılması zamanı kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyasının aparılması tələb oluna bilər.
Müalicə
Bud sınığının müalicəsi həm konservativ, həm də cərrahi üsullarla aparıla bilər.
Konservativ müalicə ağırlaşmamış sınıqlarda tövsiyə olunur. O, sümüyün anatomiyasının bərpasından, qırıq hissələrin düzgün vəziyyətdə fiksasiyasından və immobilizasiya edən gips sarğısının qoyulmasından ibarətdir. Sarğı diz və qalça-bud oynağını əhatə etməlidir. Əhəmiyyətli yerdəyişmə olduqda ilkin mərhələdə skelet dartılması aparıla bilər.
Bud sınığında əməliyyat ağır travmalarda tövsiyə olunur. Cərrahi müdaxilə ümumi və ya spinal anesteziya altında aparılır və bir neçə mərhələdən ibarətdir:
- zədələnmiş nahiyəyə cərrahi girişin təmin edilməsi;
- sümük qırıqlarının budun normal anatomiyasına uyğun şəkildə uzlaşdırılması;
- fiksasiya edən lövhələrin qoyulması və onların vintlərlə bərkidilməsi;
- yaranın tikilməsi;
- hərəkətsizliyi təmin edən, lakin eyni zamanda yaranı açıq saxlayan gips lonqetinin qoyulması (yaranın sağalma prosesini nəzarətdə saxlamağa və müəyyən müddətdən sonra tikişləri götürməyə imkan verir).
Reabilitasiya
Bud sınığından sonra reabilitasiya mümkün qədər erkən, hətta sümük qırıqları konsolidasiya olunmazdan əvvəl başlamalıdır. Uzunmüddətli immobilizasiya fonunda tənəffüs gimnastikasının aparılması vacibdir, çünki bu, durğun pnevmoniya riskini azaltmağa imkan verir (sonuncu çətinliklə müalicə olunur, buna görə də onun profilaktikası çox mühümdür). Əməliyyatdan qısa müddət sonra əzələ kompartmentinin atrofiyasının qarşısını almağa imkan verən ayaqla cüzi aktiv və passiv hərəkətlər tövsiyə olunur. Bu tövsiyə xüsusilə yaşlı insanlar üçün aktualdır. Yaşlı insan çox tez fəallığını itirir, hərəkətlər etməkdən imtina edir. Nəticədə toxumaların nekrotik zədələnməsi baş verir, ürək çatışmazlığı yaranır və nəticədə ölüm halı baş verir.
Sümük qırıqları qaynadıqdan sonra ətrafın «işlədilməsi» mərhələsi başlayır. Ayağın funksional fəallığının bərpası üçün kompleks yanaşmaya riayət etmək vacibdir. Reabilitasiya proqramı hər bir travmatoloji pasiyent üçün fərdi şəkildə tərtib olunur. Əsas bərpa tədbirləri müalicəvi bədən tərbiyəsi, stimuləedici masaj, elektrostimulyasiya və digər fizioprosedurlardır.
Profilaktika
Bud sınığının profilaktikası qeyri-spesifik tövsiyələrə riayət edilməsini nəzərdə tutur:
- sümüklərin möhkəmliyini artırmaq üçün hərəki fəallığın artırılması;
- kalsium və D vitamini mənbəyi olan məhsullarla zəngin, balanslaşdırılmış, müxtəlif qidalanma;
- dərinin altında D vitamini sintezini işə salmaq üçün təhlükəsiz saatlarda təbii günəş qəbulu;
- artıq bədən çəkisinin azaldılması;
- FRAX şkalası üzrə fərdi sınıq riskinin hesablanması (bu zaman sümüyün mineral sıxlığı densitometriya nəticələrinə əsasən müəyyən edilir);
- travma riski olan işlər zamanı mühafizə vasitələrindən istifadə.
Yadda saxla!
Bud sümüyünün burun (vertel) nahiyəsindəki sınıqları ən yaxşı proqnoza malikdir. Bu nahiyə zəngin qan təchizatına malik olduğundan onlar sürətlə bitişir. Öz növbəsində, bud boynu nahiyəsindəki sınıqlar ən pis proqnozla xarakterizə olunur. Qeyri-kafi qan axını sınığın bitişməməsi üçün şərait yaradır. Buna görə də bu cür zədə aldıqdan sonra əksər hallarda endoprotezləşdirmə (bud-çanaq oynağının titan implantının qoyulması) tövsiyə olunur.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
