Budun anadangəlmə çıxığı bud-çanaq oynağının inkişaf displaziyasının ağır formasıdır və bud sümüyü başının asetabulumla normal münasibətinin pozulması ilə xarakterizə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bud sümüyünün anadangəlmə dislokasiyası
- luxatio coxae congenita
Xəstəlik haqqında
Bud-çanaq oynağı strukturlarının zamanla balanssız inkişafı oynağın quruluşunda daha da böyük balanssızlığa səbəb olur. Bu fonda bud sümüyünün başcığı asetabulyar sərhədlərdən daha aktiv şəkildə çıxır. Adətən, bud-çanaq displaziyası patoloji prosesin ilk mərhələsi hesab olunur, bu proses proqressivləşdikcə anadangəlmə bud sümüyü çıxığı inkişaf edir.
Bu patologiya uşaq və yeniyetmə populyasiyasında dayaq-hərəkət sisteminin ən tez-tez rast gəlinən və təhlükəli anadangəlmə zədələnmələrindən biridir. Anadangəlmə çıxıq dayaq-hərəkət sisteminin displastik zədələnmə hallarının təxminən 10-20%-ni təşkil edir. Xəstəliyə ən çox qızlar meyllidir, onlarda patologiya oğlanlara nisbətən 6 dəfə çox aşkarlanır.
Sağ və ya sol budun anadangəlmə çıxığı multifaktorial xəstəlik hesab olunur. Patologiyanın həqiqi səbəbləri hələ tam müəyyən edilməyib. Hazırda bir neçə etioloji nəzəriyyə irəli sürülüb. Bud-çanaq oynaqlarının displaziyasının inkişafına səbəb olan risk amillərinə uşaq tərəfindən bətndaxili inkişafın ləngiməsi, vaxtından əvvəl doğuluş, sağrı gəlişi, keysəriyyə əməliyyatı, dölün qadın cinsi aid edilə bilər.
Xəstəliyin diaqnostikası rentgenoloji və ultrasəs məlumatları əsasında aparılır, bu məlumatlar klinik müayinənin nəticələri ilə müqayisə edilir. Müalicə konservativ üsulla (dəri üzərindən çəkmə vasitəsilə çıxığın tədricən yerinə salınması) və ya cərrahi yolla aparıla bilər.
Səbəbləri
Çoxsaylı tədqiqatların nəticələri sübut etmişdir ki, ayrılıqda götürülmüş amillərdən heç biri bud-çanaq displaziyasının və anadangəlmə bud çıxığının mənşəyi ilə bağlı sualı tam cavablandıra bilməyib. Buna görə də xəstəlik çoxamilli hesab olunur. Anadangəlmə bud çıxığının mümkün səbəbləri aşağıdakı nəzəriyyələrlə təqdim olunur:
- Disembriogenetik nəzəriyyə bud çıxığının mənşəyini ilkin rüşeym qoyuluşlarının pozulması ilə izah edir. Dölün bətndaxili inkişafının dinamik proses olduğunu, müəyyən mərhələdə ya asetabulyar boşluğun, ya da bud başcığının yetişməsinin üstünlük təşkil etdiyini nəzərə alsaq, patomorfoloji dəyişikliklər də müxtəlif ola bilər.
- Bud öncə çıxığı (prelüksasiya) nəzəriyyəsi. Bu fərziyyəyə görə, çıxıq oynaq kapsulasının həddən artıq gərilməsi ilə bağlıdır, nəticədə bud başcığı demək olar ki, maneəsiz şəkildə asetabulyar boşluğun kənarından çıxır. Bu nəzəriyyə sağrı gəlişi ilə doğulan uşaqlarda bud-çanaq displaziyasının daha tez-tez inkişaf etməsini izah edir.
- Əslində displastik nəzəriyyə bud-çanaq oynağı strukturlarının uyumsuz inkişafını müəyyən genlərlə ötürülən birləşdirici toxumanın quruluş xüsusiyyətləri ilə izah edir. Aparılmış tədqiqatlar göstərmişdir ki, səbəbkar genlər xüsusilə Asiya sakinlərində, o cümlədən Çində daha tez-tez rast gəlinir. Bu, bud-çanaq displaziyasının Asiya ölkələrində daha geniş yayılmasını izah edir.
- Kapsul-bağlayıcı relaksasiya nəzəriyyəsi. Hesab olunur ki, yenidoğulmuşda və 1 yaşa qədər olan körpədə bud-çanaq oynağının sabitliyi oynaq kapsulası və ona hörülmüş bağlarla təmin olunur. Bu nəzəriyyə dayaq-hərəkət sistemi strukturlarının normal inkişafını məhdudlaşdıran sıx qundaqlama tətbiq edilən uşaqlarda anadangəlmə bud çıxığının tez-tez inkişaf etməsini izah edir. Hazırda pediatrlar sıx qundaqlamadan tamamilə imtina ediblər.
- Hormonal nəzəriyyə. Xəstəliyin ilkin səbəbi hamiləlik dövründə istehsal olunan relaksin hormonu hesab olunur. Bu maddə birləşdirici toxumanı, o cümlədən bud-çanaq oynağının kapsulasını təşkil edən toxumanı boşaldır. Nəticədə bud başcığı oynaq boşluğundan sürüşüb çıxa bilər. Relaksindən əlavə, bud-çanaq displaziyasının genezində həm anada, həm də uşaqda qalxanabənzər vəzin qeyri-kafi fəaliyyəti də rol oynaya bilər.
Təsnifat
Xəstəliklərin beynəlxalq təsnifatında bud-çanaq oynaqlarının displastik quruluşunun eyni patoloji prosesin ardıcıl mərhələləri kimi qəbul edilən üç əsas variantı ayırd edilir:
- anadangəlmə xarakterli asetabulyar boşluğun displastik quruluşu;
- anadangəlmə xarakterli bud yarımçıxığı;
- anadangəlmə xarakterli bud çıxığı.
Klinik tövsiyələrə əsasən, təsviri diaqnostika üsullarının nəticələrinə görə anadangəlmə bud çıxığının 4 tipini ayırd etmək qəbul edilib:
- birinci tip – patologiyanın çanaq komponentinin üstünlük təşkil etməsi ilə – asetabulyar boşluğun displastik dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunur;
- ikinci tip – patologiyanın bud komponentinin üstünlük təşkil etməsi ilə – artıq antetorsiya və ya bud boynunun valgus deformasiyası şəklində təzahür edir;
- üçüncü tip həm asetabulyar boşluq, həm də oynağın bud komponenti tərəfindən ifadəli meyllərin olması ilə bağlıdır, çox vaxt bu displaziya tipində bud-çanaq oynağının komponentlərinin hər biri son dərəcə inkişafdan qalma ilə fərqlənə bilər;
- dördüncü tip budun çoxmüstəvili deformasiyası ilə xarakterizə olunur.
Klinik mənzərə
Həyatının birinci ilində olan uşaqlarda anadangəlmə bud çıxığının simptomları çox vaxt yalnız obyektiv müayinə zamanı müəyyən edilir. Yaşlı uşaqlarda və böyüklərdə bu patologiya aşağıdakı əlamətlərlə özünü göstərə bilər:
- zədələnmiş tərəfdə ayağın uzunluğunun qısalması;
- aşağı ətrafın formasının dəyişməsi;
- ən böyük yük düşən əks tərəfdəki oynaqların zədələnməsi;
- bud nahiyəsi əzələlərinin ikincili inkişafdan qalması;
- asetabulyar boşluğun yerləşdiyi kiçik çanaq nahiyəsində ağrılar;
- oynaqda hərəkət amplitudasının azalması;
- topallıq.
Xəstəliyin klinik təzahürü püberat dövründə və ya skelet sümüklərinin böyüməsi başa çatdıqdan sonra başlaya bilər.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Uzun müddət yeganə diaqnostika üsulu bud-çanaq oynaqlarının rentgenoqrafiyası hesab olunurdu. Lakin bu üsul həmişə informativ olmur. Hazırda rentgen müayinəsi 3 aylıqdan yuxarı körpələrdə tövsiyə olunur. Bu müayinənin əsas məqsədi displaziyanın və ya anadangəlmə çıxığın ilkin diaqnostikası deyil, aparılan müalicənin effektivliyinin qiymətləndirilməsidir. Körpələrdə anadangəlmə çıxığı istisna etmək üçün USM tövsiyə olunur. Rentgenoloji diaqnostikada ən çox aşağıdakı göstəricilərdən istifadə olunur: asetabulyar boşluğun yüksək indeksi, asetabulyar boşluğun lateral kənarının defektləri, bud sümüyü başcığının yan və/və ya proksimal yerdəyişməsi və Şenton qövsünün fasiləsizliyinin pozulması.
Müalicə
Böyüklərdə və uşaqlarda anadangəlmə bud çıxığının müalicəsi anatomik dəyişikliklərin ifadəliliyi və patoloji vəziyyətin diaqnoz qoyulduğu yaşla müəyyən olunur. Anatomiyanın mürəkkəb pozulması zamanı bud sümüyünün konservativ və ya cərrahi üsullarla mərhələli şəkildə yerinə salınması aparılır. Diaqnozun gec qoyulması, habelə ağırlaşmaların inkişafı zamanı cərrahi müdaxilə göstərişdir.
Bir yaşa qədər olan körpələrdə anadangəlmə bud çıxığının müalicəsi funksional qurğulardan və fizioterapevtik üsullardan istifadə etməklə qeyri-cərrahi üsullarla aparılır. Müasir ortopediyada südəmər uşaqlarda birdəfəlik yerinə salma və qeyri-fizioloji vəziyyətdə sərt fiksasiya qəbul edilmir. Anadangəlmə bud çıxığının klinik təzahürləri olduqda funksional şinlərdən yenidoğulmuşun həyatının 5–7-ci günündən istifadə etmək mümkündür.
Cərrahi müalicə
Cərrahi müalicə üçün optimal dövr 3-6 yaş hesab olunur, çünki yaş artdıqca xəstədə bud-çanaq oynaqlarının sümük və yumşaq toxuma komponentlərinin inkişafında oynaqda biomexaniki nisbətlərin pozulması və bud başcığında qidalanmanın erkən pozulması ilə müşayiət olunan ciddi dəyişikliklər baş verir.
Anadangəlmə çıxıq zamanı cərrahi müdaxilə variantları aşağıdakılar ola bilər:
- «artrotomiya və yerinə salma» tipli daxili oynaq əməliyyatları – yerinə salmaya patoloji dəyişmiş yumşaq toxuma maneələrinin aradan qaldırılması və bud başcığının asetabulyar boşluğa sərbəst yerinə salınması;
- korrigəedici bud osteotomiyası ilə bud başcığının açıq üsulla yerinə salınması;
- sərbəst sümük autotransplantatı ilə subkapsulyar asetabuloplastika korrigəedici bud osteotomiyası ilə birlikdə – oynağın bud və çanaq komponentlərinin inkişafdan qalması zamanı aparılır.
İkitərəfli zədələnmə zamanı çoxdəfəli mərhələli müalicə aparılır.
Reabilitasiya
Cərrahi müdaxilədən sonra müəyyən müddət ərzində əməliyyat olunmuş bud-çanaq oynağına funksional istirahət təmin edilməlidir. Toxumaların bərpasından sonra müalicəvi bədən tərbiyəsi məşqlərini, sağlamlaşdırıcı masajı və fizioprosedurları özündə birləşdirən kompleks reabilitasiya aparılır.
Profilaktika
Xəstəliyin spesifik profilaktika üsulları hazırlanmamışdır.
Yadda saxla!
Bud-çanaq oynağının displastik quruluşu təkcə vertlüq çuxurunun deyil, həm də bud sümüyünün başcığının yetişməsinə təsir göstərir. Belə dəyişikliklər ağırlıq mərkəzinin dəyişməsinə səbəb olur ki, bu da sonradan yarımçıxığa və çıxığa meyilliliyi artırır. Buna görə də uşağın həyatının birinci ilində bud-çanaq oynağının vəziyyətinin skrininq diaqnostikasını aparmaq vacibdir. Displaziya aşkar edildiyi halda, oynağın strukturları arasında anatomik-funksional münasibətləri yaxşılaşdırmağa imkan verən konservativ tədbirlər həyata keçirilir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
