Delirium (delirium) tibbdə (psixologiya və psixiatriyada) insanın koqnitiv funksiyalarının və psixi vəziyyətinin eyni vaxtda pozulmasına aid edilən kəskin patoloji vəziyyətdir. Latın dilində delirium — dəlilik, ağıldan çıxma deməkdir. Termini hələ eramızdan əvvəl I əsrdə qədim roma alimi Avl Korneli Sels təqdim edib.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Delirium beynin fəaliyyətinin kəskin pozulması nəticəsində yaranan şüur və düşüncə pozğunluğudur. O, saatlar və ya günlər ərzində inkişaf edir: insan diqqətini cəmləyə bilmir, harada olduğunu və hansı gün olduğunu anlamır, danışığı dolaşıq olur, bəzən olmayan şeyləri görür və ya eşidir. Vəziyyətin gün ərzində dəyişməsi xarakterikdir — aydın dövrlər axşam və gecə saatlarında pisləşmə ilə əvəz olunur. Bəzi hallarda insan həyəcanlı və narahat olur, digərlərində isə, əksinə, ləng və yuxulu olur ki, bu da vəziyyətin gözdən qaçmasına səbəb olur.
Delirium ayrıca xəstəlik deyil, orqanizmdə ciddi problemin — infeksiyanın, susuzlaşmanın, dərman təsirinin, alkoqoldan imtinanın, əməliyyatın və ya digər ağır vəziyyətin əlamətidir. Beynəlxalq məlumatlara görə, xəstəxanaya daxil olan yaşlı pasiyentlərin təxminən beşdə birində, iri əməliyyatlardan və reanimasiya şöbəsində müalicədən sonra isə daha tez-tez rast gəlinir.
Risk ən çox yaşlı insanlarda, demensiyası, görmə və eşitmə pozğunluqları olanlarda, çoxlu dərman qəbul edənlərdə yüksəkdir. Demensiyadan fərqli olaraq delirium kəskin başlayır və səbəbi aradan qaldırıldıqda çox vaxt keçib gedir, lakin təcili tibbi yardım tələb edir.
Səbəbləri
Deliriumun inkişafını provokasiya edə biləcək ilkin şərtlər 3 əsas qrupa bölünür.
- Psixoaktiv maddələrin istifadəsindən sonra, dərmanların nəzarətsiz qəbulundan, ümumi infeksiyalarda əmələ gələn neyrotoksinlərin təsiri nəticəsində yaranan intoksikasiyalar;
- Qanyaratma, ürək-damar, sidik ifrazı, bronxopulmonal sistemlərin somatik xəstəlikləri;
- MSS xəstəlikləri (ensefalit, meningit, epilepsiya və s.).
Digər mümkün səbəblərə aiddir:
- Bəzi maddələrin, xüsusilə B qrupu vitaminlərinin çatışmazlığı;
- Sidiyin patoloji ləngiməsi;
- Yaxın vaxtlarda keçirilmiş ağır əməliyyat.
Bəzi hallarda deliriyoz sindromun inkişafı bir neçə səbəbin kombinasiyasının təsiri altında baş verir. Ən çox bu, alkoqol və dərman vasitələrinin eyni vaxtda qəbulu zamanı, yaxud abstinent sindrom fonunda ağır infeksion xəstəliklə yoluxma zamanı baş verir.
Təsnifat
Psixiatriyada delirium üçün bir neçə təsnifat tətbiq olunur. Psixi pozğunluq 2 böyük qrupa birləşdirilmiş vəziyyətləri əhatə edir:
- Psixoaktiv maddələrin istifadəsinin provokasiya etdiyi patologiyalar;
- Psixikaya təsir edən maddələrin qəbulu ilə şərtlənməyən pozğunluqlar.
Tam təsnifat otuzdan çox psixi pozğunluq növünü əhatə edir. Klinik praktikada onun deliriyoz sindromu provokasiya etmiş səbəb nəzərə alınmaqla tərtib olunmuş sadələşdirilmiş variantı tətbiq olunur. Diaqnoz qoyulduqda pozğunluğun bir neçə növü istifadə olunur.
- Alkoqol və ya narkotik delirium. Şüur pozğunluğu, ən çox psixoaktiv maddələrin istifadəsinin dayandırılmasından 3-4 gün sonra imtina sindromu kimi yaranır.
- Travmatik deliriyoz sindrom. Ağır beyin travmasından sonra, komadan çıxarkən inkişaf edir. Psixi pozğunluq pasiyentdə 1,5-2 ay ərzində qısamüddətli şüur aydınlaşmaları ilə növbələşərək mövcud ola bilər.
- Damar deliriumu. Anamnezdə damar xəstəlikləri olan insanlar üçün xarakterikdir.
- Əməliyyatdan sonrakı. Adətən şuntlaşdırmadan sonra yaranır. Pasiyentin süni tənəffüs aparatında uzunmüddətli qalması zamanı pozğunluğun inkişaf ehtimalı artır.
- İnfeksion (hərarətli) delirium. Provokasiya edici amil beyin infeksion zədələnməsinin inkişafı, ağciyər iltihabının ağır formaları və s.-dir. Klinik təzahürlərin güclənməsi axşam saatlarında baş verir.
Gedişin ağırlığından asılı olaraq deliriyoz pozğunluğun 3 mərhələsi ayırd edilir.
- Prodromal və ya xəbərçilər. İnsan narahat, əsəbi olur, pis yatır və yeyir.
- İllüziya hisslərinin yaranması, zaman və məkanda oriyentasiyanın pozulması. Bu mərhələnin xarakterik xüsusiyyəti öz şəxsiyyətində oriyentasiya qabiliyyətinin saxlanması hesab olunur. Yəni harada olduğunu və bu gün həftənin hansı günü olduğunu müəyyən edə bilməyən pasiyent kim olduğunu, harada işlədiyini və nə ilə maraqlandığını yaxşı dərk edir.
- Həqiqi hallüsinasiyaların qoşulması. İnsanda həqiqətdə mövcud olan obyektlərin cizgilərinə malik görüntülər yaranır. Gündüz onlar zəifləyir, axşam və gecə isə güclənir.
Klinik (funksional) təsnifata əsasən deliriumun aşağıdakı tipləri ayırd edilir:
- Hipoaktiv, pasiyent ləngiyib, demək olar ki, hərəkətsiz uzanır; bu pozğunluq forması fiziki vəziyyətin pisləşməsindən xəbər verir və yüksək ölüm riskinə malikdir;
- Hiperaktiv, insanda özünə və ya ətrafdakılara şüurlu və ya şüursuz zərər vura biləcəyi xaotik və ya məqsədyönlü hərəkətlərin yaranması ilə xarakterizə olunur;
- Qarışıq, ləngimə və hərəkət narahatlığının növbələşməsi ilə fərqlənir.
Gedişin xüsusiyyətləri və klinik mənzərə nəzərə alınmaqla ayrıca qrupa musitasiya edici delirium ayrılır. O ağır metallarla, atropinlə, sulfanilamidlərlə və s. Intoksikasiya fonunda inkişaf edə, yaxud ağır somatik xəstəliklərin ağırlaşması kimi yarana bilər.
Klinik mənzərə
Deliriyoz sindromun klinik əlamətləri pozğunluğun mərhələsindən, onun ağırlıq dərəcəsindən və provokasiya edici səbəbdən asılıdır. Lakin insanda psixi pozğunluğun olduğunu göstərən bir sıra ümumi simptomlar var. Onlara aiddir:
- Aydın düşünmə imkanının itirilməsi: pasiyent ətrafda nə baş verdiyini anlamır, cəmlənə bilmir, bəzən tarixi və ya öz adını deyə bilmə qabiliyyətini itirir;
- Izahedilməz narahatlıq və həyəcan hissi: insan yaxınlarını onun izlənildiyinə inandırmağa çalışır, köməyə çağırmağa cəhd edir, gizlənir;
- Qısa ifadələr və ya ayrı-ayrı sözlərdən ibarət mənasız, məntiqsiz nitq;
- Eşitmə, görmə və taktil hallüsinasiyalar, real hadisə və ya obyektlərin təhrif olunmuş qavranılması, məsələn külək səsi hədə-qorxu qışqırıqları kimi görünə bilər, ağac kölgəsi isə qaçan canavara bənzəyə bilər;
- Paranoyal davranış, insan qeyri-adekvat, qəribə hərəkətlər edir, izdihamlı yerlərdə soyunur, divarlara vurulur, qışqırır.
Bu zaman insan həm tamamilə dəyişmiş vəziyyətə qərq ola, həm də öz davranışının mənasızlığını dərk edə bilər.
Xəstəlik üçün xarakterik fiziki əlamətlərə aiddir:
- Əzələ zəifliyi;
- Hərəkət koordinasiyasının pozulması;
- Qol və ayaqların tremoru;
- Uzunmüddətli yuxusuzluq;
- Həddindən artıq tərləmə;
- Qeyri-sabit yeriş.
Gün ərzində deliriumun əlamətləri dəyişə, güclənə və ya zəifləyə bilər. Tutma 2-3 saatdan bir neçə günə, bəzi hallarda isə həftələrə qədər davam edir. Onun başa çatmasından sonra insanın yaddaşında yalnız qırıq-qırıq xatirələr qalır, pozğunluq dövrünün tam mənzərəsi isə silinir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Təcrübəli psixiatr ilk qəbulda artıq delirium diaqnozu qoyacaq, bu pozğunluq o qədər aydın psixoloji və psixiatrik əlamətlərə malikdir. Lakin onu təsdiqləmək və dəqiqləşdirmək üçün əlavə müayinələrin aparılması tələb olunur:
- Ümumi və biokimyəvi qan tədqiqi;
- Sidik analizi;
- Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası;
- Qarın boşluğunun USM-i;
- Baş beynin MRT-si və ya KT-si.
Delirium təsdiqlənərkən differensial diaqnostikaya xüsusi əhəmiyyət verilir. Deliriyoz sindromu digər psixi pozğunluqlardan, o cümlədən demensiyadan fərqləndirmək lazımdır.
Bəzi hallarda dar profilli mütəxəssislərin konsultasiyası tələb olunur: nevroloq, kardioloq, neyrocərrah, revmatoloq, infeksionist.
Müalicə
Zəif ifadə olunanlar da daxil olmaqla deliriyoz sindromun bütün formalarında hospitalizasiya zəruridir. Delirium olan pasiyentlər pozğunluğu provokasiya etmiş patologiyadan asılı olaraq müxtəlif şöbələrdə müalicə ola bilər. Müalicə şüur pozğunluğunun və əsas xəstəliyin medikamentoz korreksiyasından ibarətdir. Dərman vasitələrini seçərkən həkim mümkün qədər şüur pozğunluğunun ağırlaşmasını provokasiya edə biləcək preparatları istisna edir və ya ən yumşaq təsirli vasitəni seçir.
- Həddindən artıq oyanıqlığı kəsmək üçün əvvəlcə venadaxili yeridilən, pasiyentin vəziyyəti sabitləşdikdən sonra isə peroral qəbulu təyin edilən neyroleptiklər tətbiq olunur.
- Əgər pasiyentdə tibb heyəti və ya özü üçün təhlükə yaradan aqressiv vəziyyət inkişaf edirsə, antipsixotik vasitələr təyin olunur. Lakin bu halda müalicə təhlükəsizliyə təhlükə yaradan simptomların kəsilməsi ilə məhdudlaşdırılır.
- Metabolizmin pozulmasında su-elektrolit balansını bərpa etmək məqsədilə infuzion terapiya aparılır.
Alkoqol və ya narkotik deliriumda ilk növbədə detoksikasiya, sonra isə simptomatik müalicə aparılır. Psixi pozğunluğun kəskin əlamətləri aradan qaldırıldıqdan sonra xüsusi diqqət psixoterapiyaya verilir. Mütəxəssislə qrup və ya fərdi iş asılılığı provokasiya etmiş səbəblərdən qurtulmağa, həmçinin residivin inkişafının qarşısını almağa kömək edir.
Profilaktika
Deliriumun inkişafının qarşısını almağa qadir spesifik profilaktik tədbirlər mövcud deyil. Lakin şüur və psixika pozğunluğunun inkişaf risklərini azaltmağa imkan verən bir sıra ümumi tövsiyələr var. Onlara aiddir:
- Spirtli içkilərin məhdudlaşdırılması və ya tam istisnası;
- Psixotrop maddələrin istifadəsindən imtina;
- Dərman vasitələrinin dozasına nəzarət;
- (mümkün olduqda) stress vəziyyətlərindən qaçmaq;
- Infeksion və somatik xəstəliklərin vaxtında müalicəsi.
Deliriyoz sindromun erkən inkişaf hallarını aşkar etmək üçün xəstəlikdən zəifləmiş və yaşlı insanlara, həmçinin psixoaktiv maddələrin qəbulunu dayandıranlara psixiatr baxışı tələb olunur.
Yadda saxla!
Deliriumun bütün növləri, tutmanın nə qədər davam etməsindən — bir neçə saat və ya gündən — asılı olmayaraq insan sağlamlığı və həyatı üçün ciddi təhlükə yaradır. Deliriyoz sindromun inkişafı baş verən insanlar hərfi mənada köməksiz olur. Onlar çox vaxt qohumları tanımağı dayandırır, evinin yanında olarkən tanış yerdə azıb-qaça bilir, telefon nömrəsini yığmaq kimi adi işləri belə kənar köməksiz yerinə yetirməkdə çətinlik çəkirlər.
Kəskin delirium — təcili həkim yardımı tələb edən təcili vəziyyətdir. Mütəxəssislərə vaxtında müraciət olmadan ölüm riski artır. Bu xüsusilə yaşlı pasiyentlərə aiddir. Təəssüf ki, onlarda təhlükəli vəziyyətin inkişafı demensiyaya oxşarlığı səbəbindən tez-tez gözdən qaçırılır. Yadda saxlamaq lazımdır ki, delirium dönən pozğunluqdur və düzgün terapiya ilə tam sağalır. Buna görə patologiyanın mümkün inkişafına işarə edən əlamətlər yarandıqda mümkün qədər tez tibbi yardıma müraciət etmək lazımdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Demensiya
- Kəllə-beyin travması
- Alkoqol deliriyası (ağ qızdırma)
- Alkoqolizm (alkoqol asılılığı)
- Asperger sindromu
- Autizm
- Bipolyar pozğunluq
- Depressiya
- Distimiya
- Doğuşdan sonrakı depressiya
- Fobiyalar və qorxular
- Konversion (dissosiativ) pozuntu
- Narkomaniya (narkotik asılılığı)
- Nikotin asılılığı
- Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP)
Suallar və cavablar
Bu terminlə sayıqlama, hallüsinasiyalar, şüur pozğunluqları, emosional və davranış pozğunluqları müşayiətində keçən psixi pozğunluq işarə edilir.
Psixi pozğunluq təzahürlərinin dayanması adətən dərin, uzunmüddətli yuxudan sonra qeyd olunur. Oyanan insan qalıq zəiflik və qismən amneziya istisna olmaqla demək olar ki, tam normal hiss edir. Deliriumun əlamətlərinin tədrici yox olması daha az rast gəlinir.
Mövzu üzrə məqalələr
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
