Obsessiv-kompulsiv pozuntu təkrarlanan, narahatlıq doğuran fikirlər (obsessiyalar) və onları zəiflətmək üçün yerinə yetirilən məcburi hərəkətlərlə (kompulsiyalar) gedən psixi pozuntudur. Psixoterapiya və dərman müalicəsi əksər pasiyentlərə kömək edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Obsessiv nevroz (köhnəlmiş ad)
- məcburi fikir və hərəkətlər pozuntusu
Xəstəlik haqqında
OKP zamanı insanın beyninə istəmədiyi, xoşagəlməz və ya qorxulu fikirlər, təsvirlər, istəklər təkrar-təkrar gəlir. Bu fikirlərin yaratdığı narahatlığı azaltmaq üçün o, müəyyən hərəkətləri – əl yumaq, yoxlamaq, saymaq, düzmək – dəfələrlə təkrarlayır. Rahatlama qısa olur və dövr yenidən başlayır.
İnsan adətən fikirlərinin həddən artıq olduğunu anlayır, lakin onlara qarşı dura bilmir. Pozuntu çox vaxt uşaqlıqda və ya gənclikdə başlayır, gündə saatlarla vaxt ala və təhsilə, işə, ailə həyatına ciddi mane ola bilər. Kişilərdə və qadınlarda təxminən eyni tezlikdə rast gəlinir, oğlanlarda isə daha erkən başlaya bilər.
Utanc hissi səbəbindən bir çox insan illərlə əlamətlərini gizlədir və kömək istəmir. Halbuki obsessiv fikirlər insanın «gizli istəkləri» deyil: onlar məhz insana yad və qorxulu olduğu üçün belə güclü narahatlıq yaradır. OKP xroniki, dalğavari gedişli pozuntudur, lakin müasir müalicə əksər pasiyentlərdə əlamətləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Səbəbləri
OKP-nin yeganə səbəbi yoxdur – o, irsi meyl, beynin işləmə xüsusiyyətləri və həyat təcrübəsinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır:
- irsi meyl – yaxın qohumlarda OKP, tik pozuntuları və ya narahatlıq pozuntularının olması riski artırır;
- beynin işləmə xüsusiyyətləri – frontal qabıq və bazal düyünlər arasındakı əlaqələrin funksiyasının pozulması; serotonin sisteminin rolu müalicənin effektivliyi ilə təsdiqlənir;
- şəxsiyyət xüsusiyyətləri – həddən artıq məsuliyyət hissi, mükəmməliyyətçilik, qeyri-müəyyənliyə dözümsüzlük;
- stress və həyat dəyişiklikləri – yeni iş, köçmə, itki; hamiləlik və doğuşdan sonrakı dövr (körpəyə zərər vermək qorxusu ilə gedən obsessiyalar);
- uşaqlıqda travmatik təcrübə – bəzi insanlarda riski artırır;
- infeksiyadan sonrakı başlanğıc – uşaqlarda nadir hallarda streptokok və ya digər infeksiyadan sonra qəfil başlanan OKP əlamətləri təsvir olunur; bu əlaqə hələ də öyrənilir və həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Valideynlərin «səhv tərbiyəsi» OKP-nin səbəbi deyil, lakin ailənin ritualları dəstəkləməsi onları möhkəmləndirə bilər.
Formaları
OKP əlamətləri hər insanda fərqli birləşmədə olur, lakin praktikada bir neçə əsas forma ayırd edilir:
- çirklənmə və yuyunma – mikrob, xəstəlik, «murdarlıq» qorxusu və uzun sürən yuyunma, təmizlik ritualları;
- şübhə və yoxlama – qapını, qazı, elektrik cihazlarını, yazılan mətni dəfələrlə yoxlamaq;
- simmetriya və nizam – əşyaların «düzgün» yerləşməsi, hərəkətləri müəyyən sayda təkrarlamaq tələbatı;
- qorxulu «qadağan» fikirlər – aqressiv, dini və ya cinsi xarakterli fikirlər, çox vaxt zehni rituallarla (dua etmək, fikri «neytrallaşdırmaq») müşayiət olunur.
İnsanın öz fikirlərinə münasibəti də nəzərə alınır: əksər pasiyentlər qorxularının həddən artıq olduğunu anlayır, bəzilərində isə bu anlayış zəifdir. Bu, müalicə planının seçilməsinə təsir edir.
Klinik mənzərə
Obsessiyalar – istənmədən gələn, narahatlıq yaradan fikirlər:
- çirklənmə, mikrob və xəstəlik qorxusu;
- özünə və ya yaxınlarına təsadüfən və ya qəsdən zərər verməkdən qorxu;
- qapını, qazı, işığı bağlamamaq, nəyisə səhv etmək şübhəsi;
- simmetriya, nizam, «düzgünlük» tələbatı;
- istənməyən dini, aqressiv və ya cinsi fikirlər.
Kompulsiyalar – narahatlığı azaltmaq üçün təkrarlanan hərəkətlər və ya zehni rituallar:
- dəfələrlə əl yumaq, təmizlik;
- təkrar-təkrar yoxlamaq;
- saymaq, sözləri, duaları və ya hərəkətləri təkrarlamaq;
- əşyaları müəyyən qaydada düzmək;
- yaxınlardan daim təsdiq istəmək, qorxulu vəziyyətlərdən qaçmaq.
Rituallar zamanla genişlənir: əvvəlcə bir neçə dəqiqə çəkən yoxlama saatlara uzana bilər, insan narahatlıq yaradan yerlərdən, əşyalardan və insanlardan qaçmağa başlayır. Ritualı yarımçıq qoymaq güclü həyəcan yaradır və onu «başdan» təkrarlamaq tələbatı əmələ gəlir. Bir çox pasiyent əlamətlərini ailədən və həkimdən uzun müddət gizlədir.
Uşaqlarda rituallar çox vaxt valideynləri də cəlb edir (müəyyən sözləri dedirtmək, əşyaları yoxlatdırmaq), uşaq bunu izah edə bilmir və sadəcə «belə lazımdır» deyir. Hamiləlik və doğuşdan sonra körpəyə zərər vermək barədə qorxulu fikirlər yarana bilər – bu fikirlər insanı dəhşətə gətirir və əməl edilmir.
Təcili kömək almaq lazımdır, əgər ümidsizlik, özünəqəsd fikirləri yaranıbsa, insan yeməkdən, yuxudan imtina edirsə və ya uşaqda qəfil, kəskin əlamətlər başlayıbsa. Özünəqəsd düşüncələrində dərhal 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu psixiatr klinik söhbət əsasında qoyur. Həkim fikirlərin və ritualların xarakterini, onlara gedən vaxtı, insanın öz fikirlərinə münasibətini və gündəlik həyata təsiri qiymətləndirir. Əlamətlərin ağırlığı xüsusi şkalalarla (məsələn, Y-BOCS) ölçülür – bu, həm də müalicənin effektini izləməyə imkan verir.
Laborator və instrumental müayinələr OKP-ni təsdiq etmir, lakin göstəriş olduqda digər səbəbləri istisna etmək üçün təyin edilə bilər: qəfil başlanğıc, yaşlı yaşda ilk dəfə yaranma və ya nevroloji əlamətlər olduqda nevroloq müayinəsi, beynin MRT-si, qan analizləri.
Differensial diaqnostika depressiya, generalizə olunmuş narahatlıq pozuntusu, tik pozuntuları, autizm spektri pozuntuları, yemək davranışı pozuntuları və psixotik vəziyyətlərlə aparılır. OKP-yə yaxın vəziyyətlər – bədən dismorfik pozuntusu, əşya yığma, saç yolma – də nəzərə alınır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- depressiya, özünəqəsd düşüncələri;
- sosial təcrid, təhsil və iş qabiliyyətinin azalması;
- tez-tez yumaqdan və dezinfeksiyaedici vasitələrdən dərinin quruması, çatlaması, kontakt dermatit;
- ailədaxili gərginlik, yaxınların rituallara cəlb olunması;
- alkoqol və ya sakitləşdiricilərdən sui-istifadə.
Müalicə
Müalicə psixoterapiya, dərman müalicəsi və ya onların birləşməsindən ibarətdir. Seçim əlamətlərin ağırlığından, yaşdan və pasiyentin üstünlüklərindən asılıdır.
Psixoterapiya. Ən effektiv üsul ekspozisiya və reaksiyanın qarşısının alınması (ERP) ilə koqnitiv-davranış terapiyasıdır. Pasiyent psixoterapevtin köməyi ilə tədricən, asandan çətinə doğru qorxduğu vəziyyətlərlə üzləşir və məcburi hərəkəti etməməyi öyrənir. Bu, narahatlığın zamanla azalmasına gətirib çıxarır. Uşaqlarda terapiyaya valideynlər də cəlb olunur, yüngül formalarda müalicəyə adətən məhz psixoterapiya ilə başlanır.
Dərman müalicəsi. Orta və ağır formalarda əsas preparatlar serotoninin geri tutulmasının selektiv inhibitorları qrupundan olan antidepressantlardır; bəzi hallarda trisiklik antidepressantlardan biri istifadə olunur. OKP-də effekt depressiyaya nisbətən gec – bir neçə həftədən sonra, bəzən daha uzun müddətdə – yaranır və müalicə uzun müddət davam etdirilir. Kifayət qədər cavab olmadıqda psixiatr preparatı dəyişdirə və ya əlavə preparatlar qoşa bilər.
Psixoterapiya ilə dərman müalicəsinin birləşməsi ağır formalarda ən yaxşı nəticə verir. Çox ağır və müalicəyə davamlı hallarda ixtisaslaşmış mərkəzlərdə neyromodulyasiya üsulları nəzərdən keçirilə bilər.
Evdə nə etmək olar: ritualları «gizlicə» artırmamaq, yaxınlardan təsdiq istəməyi tədricən azaltmaq, psixoterapevtin verdiyi tapşırıqları yerinə yetirmək. Preparatları özbaşına dayandırmaq və ya dozanı dəyişmək olmaz – bu, əlamətlərin qayıtmasına səbəb ola bilər.
Profilaktika
OKP-nin qarşısını tam almaq mümkün deyil, lakin erkən müalicə və bəzi tədbirlər ağır gedişin və residivlərin qarşısını almağa kömək edir:
- ilk əlamətlərdə – xüsusən uşaq və yeniyetmələrdə – mütəxəssisə müraciət;
- stressin idarə olunması, yuxu rejimi, fiziki aktivlik;
- müalicəni əlamətlər azaldıqdan sonra özbaşına dayandırmamaq;
- ailə üzvlərinin ritualları «dəstəkləməməyi» öyrənməsi;
- terapiyada öyrənilmiş bacarıqları müalicədən sonra da tətbiq etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
OKP-nin diaqnostika və müalicəsi ilə psixiatr və psixoterapevt (klinik psixoloq) məşğul olur. Uşaq və yeniyetmələrdə uşaq psixiatrına müraciət etmək lazımdır.
Yadda saxla!
- OKP xarakter xüsusiyyəti deyil, müalicə olunan pozuntudur.
- Qorxulu obsessiv fikirlər insanın gizli istəkləri deyil və onlara görə özünüzü günahlandırmaq lazım deyil.
- Rituallar gündə bir saatdan çox vaxt alırsa və ya ciddi əziyyət verirsə, psixiatra və ya psixoterapevtə müraciət edin – erkən müalicə daha asan nəticə verir.
- Özünəqəsd düşüncələri yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin və ya yaxınlarınızdan kömək istəyin.
Faydalı Məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Suallar və cavablar
Xeyr. Səliqəlilik və nizam sevgisi normaldır. OKP zamanı hərəkətlər məcburi xarakter daşıyır, narahatlıqdan qurtulmaq üçün edilir, çox vaxt aparır və insanın özünə əziyyət verir.
Müalicə ilə əksər pasiyentlərdə əlamətlər əhəmiyyətli dərəcədə azalır, bəzilərində demək olar ki, yox olur. Xəstəlik dalğavari gedə bilər, ona görə öyrənilmiş bacarıqları tətbiq etməyə davam etmək vacibdir.
OKP-də istifadə olunan antidepressantlar narkotik maddələr kimi asılılıq yaratmır. Lakin onları birdən dayandırmaq xoşagəlməz hisslərə səbəb ola bilər, ona görə doza yalnız həkimlə razılaşdırılaraq tədricən azaldılır.
OKP-də belə fikirlər insanın özünü dəhşətə gətirir və o, onlardan qorunmaq üçün hər şeyi edir. Bu cür obsessiyalar zorakılığa gətirib çıxarmır. Fikirlər əziyyət verirsə, psixiatrla açıq danışın – bu, tez-tez rast gəlinən və müalicə olunan əlamətdir.
Rituallarda iştirak etməmək, daim təsdiq verməmək və eyni zamanda tənqid etmədən dəstək olmaq vacibdir. Bunu kəskin deyil, psixoterapevtlə razılaşdırılmış planla etmək daha yaxşıdır. Ailə məsləhətləşmələri bu bacarıqları öyrənməyə kömək edir.
Bəli, pozuntu çox vaxt uşaqlıqda və ya yeniyetməlikdə başlayır. Uşaq rituallarını gizlədə və ya izah edə bilməyə bilər. Belə şübhə yaranarsa, uşaq psixiatrı ilə məsləhətləşin – uşaqlarda koqnitiv-davranış terapiyası yaxşı nəticə verir.
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
