Doğuşdan sonrakı depressiya hamiləlikdən sonra yaranan və davamlı kədər, maraq itkisi, narahatlıq, yuxu və funksional pozuntularla gedə bilən depressiv pozuntudur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Postnatal depressiya
Tarixi məlumatlar
Doğuşdan sonrakı depressiyanı xatırladan vəziyyətlərin təsviri hələ antik dövr həkimlərinin əsərlərində rast gəlinir. Hippokrat qadınların doğuşdan sonra psixi vəziyyətinin pisləşməsini “bədən mayelərinin durğunluğu” və ananın orqanizmindəki dəyişikliklərlə əlaqələndirirdi. Bununla belə, əsrlər boyu doğuşdan sonrakı dövrdəki emosional pozğunluqlar qadının xarakter zəifliyinin və ya mənəvi dözümsüzlüyünün təzahürü kimi qəbul edilirdi.
Doğuşdan sonrakı depressiyanın sistemli elmi tədqiqi yalnız XX əsrin ikinci yarısında, tədqiqatçıların diqqəti psixi pozğunluqların biopsixososial modelinə yönəldikdə başlandı. 1950–1960-cı illərdə doğuşdan sonra yaranan depressiv vəziyyətlərin ilk klinik təsvirləri meydana çıxdı. Eyni zamanda alimlər onları doğuşdan sonrakı psixozdan və qısamüddətli emosional labillikdən ayırmağa çalışdılar.
Xəstəliyin öyrənilməsinə hormonal dalğalanmaların, şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin və sosial dəstəyin rolunu göstərən Britaniya və Skandinaviya psixiatrlarının işləri əhəmiyyətli töhfə verdi. 1980-ci illərdə Edinburq doğuşdan sonrakı depressiya şkalası hazırlandı — bu, skriniqi standartlaşdırmağa və depressiv simptomları erkən mərhələlərdə aşkar etməyə imkan verən alət oldu.
Müasir tədqiqatlar doğuşdan sonrakı depressiyaya neyrobioloji dəyişikliklərin, uyğunlaşmanın psixoloji mexanizmlərinin və xarici stress amillərinin kəsişməsində formalaşan çoxamilli pozğunluq kimi baxır. Bu, stiqmatizasiyadan xəstəliyin peşəkar yanaşma tələb edən tibbi və sosial problem kimi başa düşülməsinə keçməyə imkan verdi.
Səbəbləri
Doğuşdan sonrakı depressiya qəfildən yaranmır və “zəif xarakterin” nəticəsi deyil. Bu vəziyyət doğuşdan sonrakı dövrdə bir-birinin üzərinə qatlanan bir neçə amilin təsiri altında formalaşır. Doğuş kəskin keçid nöqtəsinə çevrilir — fizioloji, psixoloji və sosial, və hər bir psixika belə yükün öhdəsindən nəticəsiz gəlmir.
Doğuşdan sonrakı depressiyanın səbəblərinə aşağıdakılar aiddir:
- Doğuşdan sonra hormon səviyyəsinin kəskin dəyişməsi.
- Əvvəllər keçirilmiş depressiya və ya digər psixi pozuntular, ailədə depressiya halları.
- Hamiləliyin və ya doğuşun ağır keçməsi, uşağın sağlamlığı ilə bağlı problemlər.
- Yuxu çatışmazlığı və fiziki yorğunluq.
- Həyat yoldaşının və yaxınların dəstəyinin olmaması, ailədə münaqişələr.
- Maddi çətinliklər və stresli həyat hadisələri.
Doğuşdan sonrakı depressiya niyə yaranır? Patogenez ilk növbədə neyroendokrin dəyişikliklərlə bağlıdır. Doğuşdan sonra qadının orqanizmində əhval-ruhiyyənin və emosional davamlılığın tənziminə cavabdeh olan hormonlar — estrogen və progesteronun səviyyəsi sürətlə azalır. Bu dəyişikliklər fonunda neyromediatorların, o cümlədən serotonin və dofaminin balansı pozulur ki, bu da emosional fona təsir edir.
Hormonal dəyişikliklərlə eyni zamanda psixikaya olan yük artır. Qadın uşağın diqqətə daimi ehtiyacı, yuxu çatışmazlığı və adət etdiyi şəxsi məkanın olmaması ilə üzləşir. Əgər bununla yanaşı narahatlıq düşüncələri, ana rolunun öhdəsindən gələ bilməmək qorxusu və ya gözləntilər ilə reallıq arasında daxili konflikt mövcuddursa, depressiv vəziyyət tədricən möhkəmlənir. Beləliklə fizioloji və psixoloji mexanizmlərin bir-birini qarşılıqlı gücləndirdiyi qapalı dövrə formalaşır.
İnkişaf mexanizmi
Doğuşdan sonrakı depressiyanın gedişatı əsasən köməyin vaxtında göstərilməsindən asılıdır. Xəstəliyin əvvəlində simptomlar orta dərəcədə ola bilər və artmış yorğunluq, ağlamaqlıq və narahatlıq şəklində özünü göstərir. Müalicəsiz vəziyyət tədricən dərinləşir: motivasiya azalır, təqsir hissi güclənir, davamlı mənfi düşüncələr meydana çıxır.
Əgər depressiya qalırsa, o aylarla saxlana və xroniki formaya keçə bilər. Doğuşdan sonrakı depressiyanın nə qədər davam etdiyi sualının cavabı fərdidir. Məqsədyönlü dəstək olmadan bu vəziyyət tez-tez 6–12 ay və daha çox uzanır. Özözünə sağalma yalnız yüngül formalarda və yaxşı sosial dəstəyin olduğu hallarda mümkündür, lakin belə hallarda belə təkrar epizodların riski yüksək qalır.
Kömək olmadıqda xəstəlik klassik depressiv pozğunluğa çevrilə bilər ki, bu da doğuşdan sonrakı dövr başa çatdıqdan sonra da davam edir. Məhz buna görə erkən tanıma və mütəxəssisə müraciət əlverişli proqnozda əsas rol oynayır.
Təsnifat
Doğuşdan sonrakı depressiya müxtəlif şəkildə keçə bilər, başlanğıc vaxtına, simptomların ifadəliliyinə və gedişat xarakterinə görə fərqlənir. Klinik təcrübədə bu vəziyyətin bir neçə forması ayırd edilir.
- Doğuşdan sonrakı depressiyanın başlama vaxtına görə:
- Doğuşdan sonrakı ilk həftələrdə inkişaf edən və tez-tez adi yorğunluq və tükənmə kimi gizlənən erkən doğuşdan sonrakı depressiya.
- Uşağın doğulmasından bir neçə ay sonra, zahirən uyğunlaşma artıq başa çatdıqda yaranan gecikmiş forma.
- Vəziyyətin ifadəliliyinə görə:
- Gündəlik fəaliyyət qabiliyyəti saxlanılan, lakin davamlı emosional pozğunluqların olduğu yüngül depressiv pozğunluq.
- Əhval-ruhiyyənin ifadəli aşağı düşməsi, narahatlıq və yuxu pozğunluğu ilə müşayiət olunan orta forma.
- Öz dəyərsizliyi haqqında düşüncələrin, ifadəli təqsir hissinin və həyata marağın itirilməsinin meydana çıxdığı ağır doğuşdan sonrakı depressiya.
Ayrıca kateqoriya olaraq kişilərdə doğuşdan sonrakı depressiya ayırd edilir. Bu vəziyyət uşağın doğulmasından sonra atalarda yaranır və uyğunlaşma stresi, ailə rollarının dəyişməsi ilə bağlıdır.
Klinik mənzərə
Doğuşdan sonrakı depressiya nadir hallarda qəfildən başlayır. Çox vaxt o tədricən inkişaf edir və ilk əlamətlər həm qadının özü, həm də yaxınları tərəfindən sezilməmiş qala bilər. Simptomlar emosional, koqnitiv və fiziki sferalara toxunaraq davamlı depressiv vəziyyət formalaşdırır.
Qadınlarda doğuşdan sonrakı depressiya özünü necə göstərir? Ən xarakterik simptomlara aşağıdakılar aiddir:
- əhval-ruhiyyənin davamlı aşağı düşməsi, kədər və ya daxili boşluq hissi;
- analıqdan və gündəlik hadisələrdən sevincin itirilməsi;
- artmış yorğunluq, daim güc çatışmazlığı hissi;
- obyektiv səbəb olmadan uşaq və yaxınlar qarşısında təqsir hissi;
- körpənin sağlamlığı və təhlükəsizliyi barədə narahatedici düşüncələr;
- emosional uzaqlaşma, uşağa “yad” olma hissi;
- birbaşa qidalanma rejimi ilə bağlı olmayan yuxu pozğunluqları;
- iştahın azalması və ya tamamilə itməsi;
- diqqətin cəmlənməsi və qərar qəbul edilməsi ilə bağlı çətinliklər;
- ağlamaqlıq, əsəbilik, qəzəb partlayışları;
- ana kimi öz uğursuzluğu hissi;
- həyatın mənasızlığı və ya yox olmaq istəyi haqqında düşüncələr.
Müxtəlif qadınlarda doğuşdan sonrakı depressiyanın simptom və əlamətləri çox dəyişkən ola bilər. Bəzi analarda ön plana narahatlıq və daimi təşviş çıxır, digərlərində isə – apatiya və emosional keyləşmə. Təzahürlərin müxtəlifliyi tez-tez xəstəliyin tanınmasını çətinləşdirir və müalicənin başlanmasını gecikdirir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Doğuşdan sonrakı depressiyanın diaqnostikası depressiv simptomların vaxtında aşkarlanmasına və onların doğuşdan sonrakı dövrün müvəqqəti emosional dalğalanmalarından fərqləndirilməsinə yönəlmişdir. Yalnız qadının hazırkı vəziyyətini deyil, həm də dəyişikliklərin dinamikasını, eləcə də simptomların gündəlik həyata və uşağa qulluğa təsirini nəzərə almaq vacibdir.
Doğuşdan sonrakı depressiyanı aşkar etmək üçün aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:
- emosional vəziyyətin qiymətləndirilməsini nəzərdə tutan həkim, psixoloqla klinik söhbət;
- hamiləlikdən əvvəl və hamiləlik dövründəki psixi vəziyyət nəzərə alınmaqla anamnezin toplanması;
- şikayətlərin təhlili – əhval-ruhiyyə, yuxu, narahatlıq səviyyəsi və yorğunluq nəzərə alınır;
- davranış və emosional reaktivliyin müşahidəsi;
- standartlaşdırılmış anketlərdən istifadə;
- Edinburq doğuşdan sonrakı depressiya şkalası (skrininq aləti);
- vəziyyətin ilkin özünüqiymətləndirilməsi üçün doğuşdan sonrakı depressiya testi;
- suisidal düşüncələr və autoaqressiya riskinin qiymətləndirilməsi;
- ağır gedişat şübhəsi olduqda psixiatr konsultasiyası.
Edinburq doğuşdan sonrakı depressiya şkalası simptomların ifadəliliyini kəmiyyətcə qiymətləndirməyə imkan verir və həm tibb müəssisələrində, həm də ambulator təcrübədə istifadə olunur. Test diaqnoz qoymur, lakin qadının peşəkar köməyə ehtiyacı olub-olmadığını müəyyən etməyə kömək edir. Edinburq doğuşdan sonrakı depressiya şkalası testini əhval-ruhiyyənin davamlı aşağı düşməsi, narahatlıq və ya emosional tükənmə hissi olduqda keçmək tövsiyə olunur.
Qeyd etmək vacibdir ki, diaqnostika bir vizitlə məhdudlaşmır. Həkim doğuşdan sonrakı depressiya simptomlarının nə qədər müddət saxlandığını, zamanla güclənib-güclənmədiyini və ananın həyat keyfiyyətinə, uşağın inkişafına necə təsir etdiyini qiymətləndirir.
Ağırlaşmalar
Doğuşdan sonrakı depressiya təkcə qadının subyektiv sağlamlıq vəziyyətinin pisləşməsi ilə təhlükəli deyil. Müalicə olmadıqda o, həm ananın psixi sağlamlığına, həm də uşağın inkişafına toxunan bir sıra ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Ağırlaşmalar depressiv vəziyyətin dərinləşməsi və uyğunlaşma ehtiyatlarının tükənməsi ilə tədricən formalaşır.
Mümkün ağırlaşmalara aşağıdakılar aiddir:
- uzunmüddətli gedişatlı xroniki depressiv pozğunluğun formalaşması;
- narahatlıq və obsessiv simptomların güclənməsi;
- uşaqla emosional əlaqənin itirilməsi;
- körpəyə adekvat qulluq etmə qabiliyyətinin azalması;
- uşağın emosional və koqnitiv inkişafının gecikməsi;
- ailədaxili konfliktlərin artması;
- sosial təcrid və dəstəyin itirilməsi;
- suisidal düşüncə və davranış riskinin artması.
Bu ağırlaşmaların hər biri xəstəliyin gedişatını ağırlaşdırır. Xüsusilə həssas dövr uşağın həyatının ilk ayları olur, belə ki, bu zaman ananın emosional vəziyyəti dünyaya təhlükəsizlik və etibar hissinin formalaşmasında əsas rol oynayır.
Müalicə
Doğuşdan sonrakı depressiyanın müalicəsi fərdi şəkildə seçilir və simptomların ifadəliliyindən, patoloji vəziyyətin müddətindən və qadının ümumi psixi fonundan asılıdır. Əsas metod psixoterapevtik kömək hesab olunur, çünki o, təkcə simptomlara təsir etməyə deyil, həm də depressiv vəziyyəti dəstəkləyən psixoloji mexanizmləri aradan qaldırmağa imkan verir.
Psixoterapevtik müalicədə aşağıdakı yanaşmalar tətbiq olunur:
- mənfi inanclar, təqsir hissi və analığın təhrif olunmuş qavranışı ilə iş aparmağa yönəlmiş koqnitiv-davranış terapiyası;
- emosional əlaqələri bərpa etməyə, rolların dəyişməsi və konfliktlərin öhdəsindən gəlməyə kömək edən interpersonal terapiya;
- emosiyaların ifadə edilməsi və daxili gərginliyin azaldılması üçün təhlükəsiz məkan yaradan dəstəkləyici psixoterapiya;
- qadına depressiyanın təbiətini anlamağa və vəziyyətinin şəxsi uğursuzluq olmadığını dərk etməyə imkan verən psixotəhsil;
- partnyoru və yaxınları bərpa prosesinə cəlb edən ailə terapiyası.
Medikamentoz terapiya psixoterapiya kifayət qədər effekt vermədikdə və ya depressiya orta və ağır gedişata malik olduqda istifadə olunur. Preparatların təyin edilməsi döş südü ilə qidalandırma və ümumi sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınmaqla həkim tərəfindən aparılır.
Medikamentoz müalicə üçün aşağıdakılar tətbiq oluna bilər:
- neyromediator balansının normallaşmasına və depressiv simptomların ifadəliliyinin azalmasına kömək edən antidepresantlar;
- narahatlıq və daxili gərginlik səviyyəsini azaldan anksiolitik vasitələr;
- əhval-ruhiyyənin ifadəli dəyişmələrində emosional fonu sabitləşdirən normotimiklər.
Kompleks yanaşma vəziyyətin davamlı yaxşılaşmasına nail olmağa və gələcəkdə residiv riskini azaltmağa imkan verir. Qadınlarda doğuşdan sonrakı depressiyanın necə müalicə edilməsi sualının cavabı həmişə peşəkar kömək ilə ətrafdakıların dəstəyinin birləşməsini nəzərdə tutur.
Reabilitasiya
Reabilitasiya müalicənin əldə edilmiş nəticələrinin möhkəmləndirilməsinə və uzunmüddətli perspektivdə emosional tarazlığın bərpasına yönəlmişdir. O, kəskin simptomlar azaldıqdan sonra başlanır və bir neçə ay davam edir.
Reabilitasiya tədbirlərinə aşağıdakılar aiddir:
- yuxu və oyaqlıq rejiminin tədricən bərpası;
- özünütənzimləmə və stresslə mübarizə bacarıqlarının öyrədilməsi;
- davamlı dəstək mənbələrinin formalaşdırılması;
- sosial fəallığa yumşaq qayıdış;
- analıq obrazı və özünüqiymətləndirmə ilə iş;
- bədən yönümlü təcrübələr və mülayim fiziki fəallıq;
- residivlərin qarşısını almaq üçün mütəxəssisin müntəzəm nəzarəti.
Reabilitasiya mərhələsi qadına öz həyatı üzərində yenidən nəzarət hiss etməyə, psixoloji davamlılığını möhkəmləndirməyə və daimi gərginlik olmadan yeni rola uyğunlaşmağa kömək edir.
Profilaktika
Doğuşdan sonrakı depressiyanın profilaktikası doğuşdan xeyli əvvəl başlanır və doğuşdan sonrakı dövrdə davam edir. Onun məqsədi risk amillərinin təsirini azaltmaq və analığa uyğunlaşma dövründə qadının psixi tarazlığını dəstəkləməkdir. Başa düşmək vacibdir ki, profilaktik tədbirlər depressiyanın tam olmayacağına zəmanət vermir, lakin onun inkişaf ehtimalını və ağır gedişatını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Profilaktika tədbirlərinə aşağıdakılar aiddir:
- hamiləliyə və doğuşa psixoloji hazırlıq;
- hamiləlik dövründə analıqdan gözləntilərin müzakirəsi;
- uşaqla ilk ayların həyatının realistik obrazının formalaşdırılması;
- narahatlıq və depressiv simptomların erkən aşkarlanması;
- doğuşdan sonra tibb mütəxəssisləri ilə müntəzəm əlaqə;
- doğuşdan sonrakı depressiyanın Edinburq şkalası testi daxil olmaqla skrininq alətlərindən istifadə;
- sosial fəallıq və ünsiyyətin qorunması;
- uşağa qulluq üzrə vəzifələrin bölüşdürülməsi;
- istirahət və bərpa üçün vaxtın saxlanılması;
- yuxunun normallaşdırılması;
- özünügünahlandırmadan və özünü digər analarla müqayisə etməkdən imtina;
- doğuşdan sonrakı depressiyanın ilk əlamətlərində dəstək üçün müraciət.
Profilaktika anamnezində depressiv epizodlar olan, artmış narahatlığı olan və ya hamiləliyi mürəkkəb keçən qadınlar üçün xüsusilə vacibdir. Ananın psixi sağlamlığına qayğı birbaşa uşağın və bütün ailənin rifahına təsir edir.
Yadda saxla!
Uşağın doğulmasından sonra qadın dərin dəyişikliklər dövrünü yaşayır — bədən, adət etdiyi həyat ritmi və özünüdərk dəyişir. Əhval-ruhiyyənin davamlı aşağı düşməsi, boşluq hissi, uşağa görə daimi narahatlıq, sevincin itirilməsi, təqsir hissi, emosional uzaqlaşma, yuxu pozğunluqları və öz uğursuzluğu haqqında düşüncələr diqqəti cəlb etməlidir. Bu əlamətlər “adi yorğunluq” deyil, depressiv pozğunluğa işarə edə bilər. Belə vəziyyətə dözmək lazım deyil: həkimə vaxtında müraciət patoloji prosesin inkişafını dayandırmağa və qadına daxili dayaq hissini qaytarmağa kömək edir. Mütəxəssis doğuşdan sonrakı depressiya ilə necə mübarizə aparmaq üçün fərdi proqram tərtib edəcək.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Bəli, bir dəfə doğuşdan sonrakı depressiya keçirmiş qadınlarda növbəti doğuşdan sonra təkrarlanma riski ortalamadan yüksəkdir. Risk amillərinə əvvəlki epizodların ağırlığı, dəstək çevrəsinin olması və hormonal həssaslıq aiddir. Hamiləliyi planlaşdıran qadınlara əvvəlki təcrübəni psixiatr və ya ginekoloqla müzakirə etmək, doğuşdan sonrakı dövr üçün əvvəlcədən dəstək planı qurmaq tövsiyə olunur.
Uzun müddət müalicə olunmayan depressiya ananın körpə ilə emosional əlaqə qurmasını çətinləşdirə, körpəyə qulluqda çətinliklərə səbəb ola bilər. Bu, öz növbəsində körpənin yuxu və qidalanma rejiminə də dolayı təsir göstərə bilər. Vaxtında dəstək və müalicə ilə bu təsirlər əsasən geri dönən xarakter daşıyır, buna görə erkən müraciət həm ana, həm də körpə üçün faydalıdır.
Müalicə olunmayan doğuşdan sonrakı depressiya aylarla, bəzən daha uzun müddət davam edə, gündəlik fəaliyyəti və ailə münasibətlərini ciddi çətinləşdirə bilər. Nadir hallarda vəziyyət ağırlaşaraq daha ciddi psixi pozğunluqlara keçə bilər, bu zaman təcili yardım zəruridir. Simptomlar iki həftədən çox davam etdikdə psixiatra müraciət etmək gecikdirilməməlidir.
Psixiatriya üzrə xəstəliklər
- Alkoqol deliriyası (ağ qızdırma)
- Alkoqolizm (alkoqol asılılığı)
- Asperger sindromu
- Autizm
- Bipolyar pozğunluq
- Delirium
- Demensiya
- Depressiya
- Distimiya
- Fobiyalar və qorxular
- Konversion (dissosiativ) pozuntu
- Narkomaniya (narkotik asılılığı)
- Nikotin asılılığı
- Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP)
- Oyun asılılığı (ludomaniya)
Mövzu üzrə məqalələr
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
