Başgicəllənmə (vertiqo) — bir çox insanda rast gəlinən narahatedici və çox vaxt ciddi təhlükəli əlamətdir. Bu səhifədə başgicəllənmənin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Kardioloq Nevroloq Otolarinqoloq Travmatoloq-ortoped
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Başgicəllənmə (vertiqo) — bir çox insanda rast gəlinən narahatedici və çox vaxt ciddi təhlükəli əlamətdir. O, ciddi sağlamlıq problemlərinin yaranmasından xəbər verə bilər və bundan əlavə, xəstənin gündəlik həyatına mənfi təsir göstərir. Vertiqodan əziyyət çəkən insana elə gəlir ki, ya öz bədəni, ya da ətrafdakı əşyalar fırlanır. Vəziyyət fəzada oriyentasiyanın pozulması ilə müşayiət olunur. Bu, yıxılmaya və ciddi zədələnmələrə səbəb ola bilər. Tək bir epizoda diqqət yetirməmək olar, lakin tutmalar müntəzəm təkrarlanmağa başlayıbsa, mümkün qədər tez həkimə müraciət etmək daha yaxşıdır. Müalicəyə nə qədər tez başlanarsa, əlaməti törədən patologiyadan qurtulmaq şansı bir o qədər yüksək olar.
Növləri
Başdönməsinin bir neçə təsnifat növü mövcuddur. Mənşəyindən asılı olaraq vertiqonun iki forması ayırd edilir.
- Qeyri-sistemli və ya fizioloji. Onun yaranmasından əvvəl vestibulyar analizatorda (daxili qulaq, eşitmə sinirinin budağı, böyük yarımkürələr qabığının təpə nahiyəsi) anormal dəyişikliklər baş vermir. Bu vertiqo forması çox vaxt tarazlıq orqanının həddindən artıq qıcıqlandırılmasından sonra yaranır. Qeyri-sistemli başdönməsinin ilkin şərti bərabər sürətli və uzunmüddətli dairəvi hərəkətlər və ya silkələnmə ola bilər. Bu vertiqo növü heç bir təhlükə daşımır, qısa müddət davam edir. Vestibulyar aparat ətraf mühitdə baş verən dəyişikliklərə uyğunlaşdıqdan sonra problem özbaşına keçir.
- Sistemli. Həmişə orqanizmdə ciddi patologiyanın olduğundan xəbər verən təhlükəli patoloji hadisə növüdür. O, vestibulyar aparat ilə beyin arasındakı sinir keçiriciliyinin zədələnməsi ilə bağlıdır. Patoloji ocağın yerləşməsindən asılı olaraq başdönməsi üç növ olur: periferik, aralıq və ya mərkəzi. Qeyri-sistemli vertiqo ilə müqayisədə daha ifadəli klinik simptomatikaya malikdir və özbaşına keçmir.
Klinik təzahürlərinə görə bir neçə başdönməsi növü ayırd edilir.
- Taktil: yarandıqda xəstə sanki üzən gəmidə olduğu kimi qeyri-sabitlik, ayağının altından dayaq getdiyi hissini yaşamağa başlayır.
- Vizual: insanı əhatə edən mühit onun ətrafında müxtəlif istiqamətlərdə sanki hərəkət etməyə başlayır, lakin bədəni bu zaman hisslərinə görə hərəkətsiz qalır.
- Proprioseptiv: insanda öz bədəninin fəzada fırlanması ilə bağlı yalan hiss yaranır, ətraf əşyalar isə hərəkətsiz qalır.
Səbəbləri
Sistemli başdönməsinin əsas səbəblərinə daxili qulaqda yerləşən vestibulyar aparatın periferik hissəsinin, həmçinin mərkəzi şöbələrin (beyincik, beyin gövdəsi və s.) zədələnməsi aiddir. Bu patoloji vəziyyət formasının inkişafına bir sıra xəstəliklər təsir göstərir:
- Anemiya;
- Aorta qüsurları;
- Hipotenziya;
- Vestibulyar nevrit;
- Beyincikdə qansızma;
- Serebral vaskulit;
- Orta qulağın xroniki patologiyaları;
- Vestibulyar miqren;
- Baş-beyin travmaları və boyun travmaları;
- Qanın özlülüyünün artması;
- Baş beyin yenitörəmələri;
- Yayılmış skleroz və s.
Mütəxəssislər qeyri-sistemli başdönməsinin səbəbləri arasında aşağıdakıları qeyd edir:
- Alkoqoldan sui-istifadə;
- Psixoemosional və ya fiziki yorğunluq;
- Uzunmüddətli ac qalma;
- Qanda şəkərin azalması;
- Qadınlarda hormonal dəyişikliklər;
- Meteohəssaslıq.
Bir çoxları xoşagəlməz simptomatika ilə özbaşına mübarizə aparmağa çalışır, lakin bunu qəti etmək olmaz. Unutmaq lazım deyil ki, mütəmadi yaranan başdönməsinin arxasında ciddi xəstəlik dura bilər.
Norma daxilində vertiqo bir neçə halda yarana bilər:
- Içki rejiminə əməl edilməməsi;
- Balanssız sərt pəhriz;
- Xroniki yuxusuzluq;
- Ağır gündən, uçuşdan sonra yorğunluq;
- Oksigenin kifayət qədər olmadığı otaqda uzun müddət qalma.
Qadınlarda dövri başdönməsi tutmaları menstruasiyadan əvvəl, yaşlı insanlarda isə oyandıqdan sonra çarpayıdan kəskin qalxarkən yaranır.
Diaqnostika
Vertiqonun yaranmasına səbəb olan amili aşkar etmək üçün həkim xəstədən ətraflı sorğu aparır və müayinə edir. Toplanmış məlumatlar əsasında xəstəyə ilkin diaqnoz qoyulur və onu dəqiqləşdirmək üçün əlavə laborator və instrumental müayinələr təyin edilir. Onların siyahısına aşağıdakılar daxil ola bilər:
- Ümumi klinik qan və sidik analizləri, qanın biokimyası, hormonlara, infeksiyalara və s. Testlər;
- Ürək ritmi və keçiriciliyinin pozğunluqlarını aşkar etmək üçün EKQ;
- MSS patologiyalarını aşkar etmək üçün baş beynin KT, MRT müayinəsi;
- Boyun onurğasının rentgenoqrafiyası, KT və ya MRT-si;
- Daxili qulağın və koxleanın müayinəsi üçün elektrokoxleoqrafiya;
- Səslərin qəbulunu qiymətləndirmək üçün tonal astana audiometriyası;
- Beyni qanla təchiz edən damarların dupleks skanlaşdırılması;
- Beynin qan dövranı sisteminin ətraflı görüntüsünü almaq üçün intrakranial angioqrafiya;
- Kontrastlı baş beyin KT-si insultdan sonrakı xəstələrə təyin edilir.
Prosedurların dəqiq siyahısı klinik mənzərədən və ilkin diaqnozdan asılıdır.
Müalicə
Başdönməsinin müalicə metodunun seçimi mütəxəssisin qoyduğu diaqnozdan asılıdır. Xəstədə kəskin vertiqo tutması baş verərsə, o, patoloji vəziyyətin aradan qaldırılması üçün zəruri yardımın göstərildiyi stasionara hospitalizasiya olunur:
- Tam sakitlik təmin edilir;
- Simptomun aradan qaldırılmasına yönəlmiş preparatlar kursu təyin edilir.
Bütün mənfi əlamətlər aradan qaldırıldıqdan sonra əsas xəstəliyin müalicəsinə keçilir. Terapevtik tədbirlər başa çatdıqdan sonra mütləq fiziki reabilitasiya aparılır. O, adətən aşağıdakıları əhatə edir:
- Bioloji əks əlaqə metodları (orqanizmin daxili ehtiyatlarının aktivləşdirilməsi);
- Tənəffüs və vestibulyar gimnastika;
- Fizioprosedurlar;
- Xüsusi pəhrizə əməl olunması.
Cərrahi müalicə son dərəcə nadir hallarda tətbiq edilir. O, konservativ yolla aradan qaldırıla bilməyən şişlər, kistalar, hematomalar və digər hallar olduqda aktualdır.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Başgicəllənmə ilə müşayiət olunan bütün serebrovaskulyar xəstəliklər müalicə olunmadıqda xəstələrin əlilliyinə və ya ölümünə səbəb ola biləcək ciddi ağırlaşmalara gətirib çıxara bilər. İnsultlar çox vaxt ətrafların iflicinə, qulaq patologiyaları isə davamlı eşitmə pozğunluqlarına səbəb olur.
Vertiqonun qeyri-spesifik ağırlaşmaları da tez-tez yaranır. Bunlara sınıqlar, çıxıqlar, güclü zədələnmələr və s. Ilə müşayiət oluna bilən yıxılma nəticəsində alınan travmalar aiddir. Ürəkbulanma və qusma ilə müşayiət olunan davamlı başgicəllənmələr xəstənin dehidratasiyasına və taqətdən düşməsinə səbəb olur.
Hansı həkimə müraciət etməli
Tez-tez başgicəllənmədən şikayət edən xəstələr ilk növbədə terapevtin qəbuluna yazılmalıdır. Anamnez toplandıqdan və ilkin diaqnoz qoyulduqdan sonra o, zərurət olduqda dar profilli mütəxəssisə göndəriş verəcək. Vertiqonun yaranmasına səbəb olan amili aşkarlamaq və bu patologiyanı müalicə etməklə müxtəlif profilli həkimlər məşğul ola bilər.
Yadda saxla!
Adətən başgicəllənmə yol tutması, başla hər hansı monoton hərəkətlər edilməsi, uzunmüddətli fırlanma zamanı yaranan təbii əlamətdir. Lakin patoloji hisslər obyektiv səbəb olmadan meydana çıxırsa, müntəzəm baş verirsə və ya uzun müddət davam edirsə, dərhal mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır. Belə hallarda, bir qayda olaraq, söhbət patoloji prosesdən gedir. Bütün riskləri istisna etmək üçün daimi başgicəllənmələr yarandıqda həkimə müraciət etmək, müayinədən keçmək və diaqnoz təsdiqlənərsə, müalicə almaq lazımdır. Unutmaq lazım deyil ki, hətta ən sadə xəstəlik də vaxtında terapiya olmadan fəal irəliləməyə və öhdəsindən gəlmək xeyli çətin olan ağırlaşmalara gətirib çıxara bilər.
Suallar və cavablar
Başdönməsi ən çox daxili qulağın patologiyaları səbəbindən yaranır. Məhz o, tarazlığa cavabdehdir. Vertiqoya nevroloji xəstəliklər, qan dövranı problemləri müşayiət edir, daha az hallarda isə dərman qəbuluna reaksiya olur. Başdönməsinə nəyin səbəb olduğunu yalnız tam diaqnostikadan keçdikdən sonra anlamaq mümkündür.
Başdönmələrinin profilaktikası üçün bir neçə qaydaya əməl etmək lazımdır:
- yuxu və oyaqlıq rejiminə əməl etmək;
- açıq havada daha çox vaxt keçirmək;
- balanslaşdırılmış qidalanmaq və sağlam qida istifadə etmək;
- vitaminləri unutmamaq.
Fizioterapevtik prosedurlar da yaxşı kömək göstərir. Onlar ürəyi möhkəmləndirməyə və baş-boyun nahiyəsində qan dövranını yaxşılaşdırmağa imkan verir.
