Onurğa sınığı travma nəticəsində sümük bütövlüyünün pozulmasıdır. Zədənin yeri, yerdəyişmə dərəcəsi, oynaq səthinin iştirakı və yumşaq toxumaların vəziyyəti müalicə taktikasının seçilməsində əsas rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Fəqərə sınığı
- vertebral sınıq
Xəstəlik haqqında
Fəqərə sınıqları travmatik zədələnmənin nəticəsi və ya sümük toxumasının minerallaşmasının azalması ilə xarakterizə olunan, nəticədə onun daha kövrək olmasına səbəb olan osteoporozun nəticəsi ola bilər. Vertebral sınıqlar lokal ağrılarla təzahür edir. Zədələnmənin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq həssas və hərəki innervasiya da pozula, çanaq orqanlarının işi pozula bilər. Ağır hallarda parezlər və ya iflic inkişaf edir.
Onurğa sınığının diaqnostikası obyektiv müayinənin və düz və yan skanoqramların alınması ilə rentgen-skanlaşdırılmasının nəticələrinə əsaslanır. Bəzi vəziyyətlərdə kompüter (KT) və ya nüvə-maqnit (MRT) tomoqrafiyasının icrası göstərişdir.
Vertebral zədələnmənin klinik-rentgenoloji xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq konservativ müalicə və ya cərrahi müdaxilə göstəriş ola bilər. Əməliyyat zədələnmiş fəqərənin anatomiyasını bərpa etməyə və onurğa beyninin sıxılması əlamətlərinin öhdəsindən gəlməyə imkan verir.
Səbəbləri
İnsan orqanizmindəki sınıqların ümumi strukturunda təxminən 1,5-2%-i vertebral sınıqlar təşkil edir. Travmatik sınıqların əsas amilləri aşağıdakılar ola bilər:
- nəqliyyat qəzaları;
- hündürlükdən yıxılma;
- idmanda uğursuzluqlar.
Fəqərələrin bütövlüyü bilavasitə və ya dolayı təsir nəticəsində poza bilər. Sınıq xəttinin istiqaməti travmanın mexanizmindən asılı olaraq müxtəlif ola bilər. Belə ki, bükülmə və ya açılma sınığı, fırlanma və kompression sınıq (sonuncu halda yük ox üzrə düşür və sümük seqmentləri sanki bir-birinə basılır) ayırd edilir.
Tikanvari çıxıntıların sınıqları həm bilavasitə (çıxıntı nahiyəsinə zərbə), həm də dolayı (onurğanın həddindən artıq açılması və ya kəskin bükülməsi) travma mexanizmində yaranır. Bir neçə tikanvari çıxıntının eyni anda sınması mümkündür. Zədələnmə nahiyəsi üzərində toxumaların ödemi aşkarlanır, palpasiya zamanı güclü ağrılar müəyyən olunur. Spinal çıxıntıların xəttinin əl ilə yoxlanılması onlar arasındakı məsafənin dəyişməsini müəyyən etməyə imkan verir, zədələnmiş çıxıntı qeyri-təbii hərəkətliliyə malikdir və orta xətdən kənara meyl edir.
Yaşlılarda vertebral sınıqların səbəbləri adətən yaşla əlaqəli osteoporozla bağlıdır.
Təsnifat
Etiopatogenezinə görə onurğa sınıqlarının aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- travmatik – xaricdən yüksəkenerjili təsirlə şərtlənir;
- patoloji – sümük toxumasının strukturunun ilkin dəyişməsi fonunda inkişaf edir (məsələn, osteoporoz, şiş, infeksion proses fonunda).
Təhlükə dərəcəsinə görə vertebral sınıqlar 2 tipə təsnif edilir:
- ağırlaşmamış – vəziyyət yalnız sümük əsasının bütövlüyünün pozulması ilə xarakterizə olunur;
- ağırlaşmış – sınıq sümük seqmentlərinin sürüşməsi və nəticədə onurğa beyninin və ya sinir kökcüklərinin sıxılması ilə müşayiət oluna bilər.
Lokalizasiyasına görə vertebral sınıqlar aşağıdakı tiplərə bölünür:
- boyun şöbəsinin travmaları;
- döş şöbəsinin travmaları;
- bel şöbəsinin travmaları;
- oma və ya büzdüm seqmentinin travmaları.
Travmatik zədələnmə yeri üzərindəki dəri örtüyünün vəziyyətinə görə vertebral sınıqlar açıq (yumşaq toxuma yarası mövcuddur) və ya qapalı (dəri intaktdır) ola bilər.
Travmanın xarakterinə görə vertebral sınıqlar 3 tipdə ola bilər:
- A tipi – fəqərənin ön seqmentində sıxılmanın inkişaf etdiyi kompression sınıqlar (qırıqlı ola bilər);
- B tipi – sümük qırıqlarının aralanmasının müşahidə olunduğu distraksiya sınıqları;
- C tipi – sümük qırıqlarının sürüşməsi ilə və ya onsuz rotasion xarakterli sınıqlar.
Klinik mənzərə
Sınığın əsas klinik əlamətləri aşağıdakılar ola bilər:
- travmatik təsir zonasında ağrı hissi;
- başın dönməsi, ətrafların qaldırılması və ya endirilməsi zamanı ağrı hissinin meydana çıxması;
- onurğa beyninin zədələnmə səviyyəsi ilə müəyyən olunan ağrı və ya taktil innervasiyanın pozulması;
- onurğanın mobilliyinin pozulması (adətən ilk növbədə bükülmə əziyyət çəkir);
- qolların və ya ayaqların hərəki aktivliyinin pozulması;
- spinal şok simptomları.
Əgər vertebral sütunun boyun şöbəsindəki fəqərələr zədələnərsə, zərərçəkmiş şəxs zədələnmiş fəqərələr üzərindəki təzyiqi azaltmaq üçün refleks olaraq boynunu uzatmağa çalışır. Bəzi hallarda insan başını əlləri ilə saxlayır. Torakal və ya lümbal şöbənin zədələnməsi qeyri-təbii şəkildə qamətin düzəlməsi ilə müşayiət olunur, bu zaman oturmağa cəhd intensiv ağrı ilə müşayiət olunur (insan refleks olaraq yükü oturaq qabarcıqlara keçirmək üçün gövdəni əlləri ilə saxlayır). Bəzi hallarda lümbal şöbənin travması psevdoperitonitin – qarınpərdənin qıcıqlanma simptomlarının meydana çıxmasına gətirib çıxarır.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Onurğa sınığının diaqnostika proqramına aşağıdakı üsullar daxil ola bilər:
- travmatoloqun və ya neyrocərrahın obyektiv müayinəsi;
- minimum 2 proyeksiyada rentgenoqrafiya;
- sinir toxumasının (onurğa beyni və ya köklərinin) zədələnməsini istisna etmək üçün nevroloji müayinə;
- kompüter tomoqrafiyası və ya kompüter-tomoqrafik mielografiya.
Müalicə
Onurğa sınığının müalicəsi travmanın xarakteristikalarına görə müəyyən edilir. A-tipli sınıqda əsasən konservativ yardım göstərilir, B-tipdə isə onurğa sütununun stabilizasiyası və bir sıra hallarda spinal dekompressiyanın aparılması tələb olunur. C tipli zədələnmə həmişə dekompression təsir və vertebral sütunun sərt fiksasiyasının həyata keçirilməsinə ehtiyac duyur.
İlkin tibbi və həkiməqədərki yardım:
- yalnız zərərçəkmiş şəxsin üfüqi vəziyyətində göstərilir;
- sərt səth üzərində fiksasiya;
- boyun nahiyəsinin Şants yaxalığı ilə əlavə fiksasiyası;
- oturmağa cəhd və onurğa sütunu ilə hər hansı hərəkətlər ciddi qadağandır.
Daşınma yalnız sərt xərəkdə və ya taxta lövhə üzərində, arxası üstə üfüqi vəziyyətdə aparılır; adi (yumşaq) xərəklərdən istifadə edilməməlidir.
Sonrakı konservativ yardım zərurət olduqda dartılmanı və sərt fiksasiyanı nəzərdə tutur.
Cərrahi müalicə
Onurğa sınığı zamanı əməliyyat bir neçə məqsəd daşıyır:
- spinal strukturların sıxılması ilə mübarizə;
- sağalmanı sürətləndirmək üçün sümük fraqmentlərinin fiksasiyası;
- erkən reabilitasiyanın təmin edilməsi;
- onurğa sütununun sonradan əyilməsinin qarşısının alınması;
- ağrı sindromunun qarşısının alınması.
Cərrahi müdaxilənin xüsusiyyətləri travmanın xarakterinə görə müəyyən edilir. Əməliyyatlar həm təzə, həm də köhnəlmiş travmalar zamanı aparıla bilər.
Reabilitasiya
Onurğa sınığından sonra reabilitasiya adətən əməliyyatdan sonrakı gün başlayır:
- əməliyyatdansonrakı dövrün ikinci sutkasında qalxmağa və gəzməyə icazə verilir;
- vertikallaşdırma üçün yarımsərt çıxarıla bilən korsetdən istifadə etmək;
- korseti adətən 3 ay ərzində geyinmək tövsiyə olunur;
- 3 ay ərzində ağır əşyaların qaldırılmasından və əyilmiş vəziyyətdə işdən çəkinmək;
- 3 ay ərzində əməliyyat olunmuş xəstənin orqanizminə həddindən artıq soyuq və ya isti təsirinə yol verməmək;
- əməliyyatdan sonra reabilitoloq tərəfindən seçilmiş sadə fiziki hərəkətlər icra etmək;
- bərpa proqramına fizioterapevtik prosedurlar və masajı daxil etmək.
Profilaktika
Vertebral zədələnmələrin profilaktikası avtomobil idarə edərkən, idman məşğələləri zamanı və məişət işlərini yerinə yetirərkən təhlükəsizlik qaydalarına riayət edilməsinə yönəlmişdir.
Yadda saxla!
«Qamçı» travması boynun kəskin bükülməsi və açılması zamanı baş verir. Bu cür vəziyyət tez-tez avtomobil qəzası zamanı, xüsusilə baş dayaqları olmadıqda və insan təhlükəsizlik kəməri ilə bağlanmadıqda baş verir. İlkin təzahürlərdən (kəskin dövrdə) asılı olaraq «qamçı» travmasının beş ağırlıq dərəcəsi ayırd edilir. Sıfırıncı dərəcədə xəstədə şikayət və fiziki əlamətlər yoxdur. Birinci dərəcə boyunda ağrı və hərəkətlilik məhdudiyyəti şikayətlərinin olması ilə xarakterizə olunur, bu zaman fiziki əlamətlər yoxdur, ikinci dərəcə isə əzələ-skelet fiziki əlamətlərinin olması ilə xarakterizə olunur. Nevroloji simptomların (proprioreflekslərin azalması və ya olmaması, əzələ zəifliyi, həssaslıq pozğunluqları) inkişafı halında vəziyyət üçüncü dərəcəyə uyğun gəlir. Ən yüksək dördüncü dərəcə onurğanın boyun şöbəsi strukturlarının sınıqları və ya çıxıqları zamanı müəyyən edilir.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın lokalizasiyası, yerdəyişməsi, stabilliyi, oynaq səthinin iştirakı və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
