Oynaqdaxili sınıq sınıq xəttinin oynaq səthinə keçdiyi sümük zədəsidir. Oynaq səthinin anatomik bərpası sonrakı artroz riskinin azaldılması üçün mühüm ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- İntraartikulyar sınıq
- Fractura intraarticularis
Xəstəlik haqqında
Oynaqdaxili sınıq zamanı sümüyün bütövlüyü oynaq boşluğunun daxilində pozulur: sınıq xətti qığırdaqla örtülmüş oynaq səthinə keçir. Bu səbəbdən belə zədələr mürəkkəb sınıqlar sırasına aid edilir. Burada məqsəd təkcə sümüyün bitişməsi deyil, həm də oynaq səthinin hamarlığını, oynağın sabitliyini və hərəkət həcmini bərpa etməkdir.
Oynaqdaxili sınıqlar istənilən oynaqda baş verə bilər, lakin daha çox bilək, dirsək, çiyin, diz və ayaq biləyi oynaqlarında rast gəlinir. Gənc və aktiv insanlarda onlar adətən güclü travma (idman, yol-nəqliyyat hadisəsi, hündürlükdən yıxılma) nəticəsində yaranır. Ahıl yaşda isə sümük sıxlığının azalması (osteoporoz) səbəbindən adi yıxılma belə sınığa səbəb ola bilər.
Oynaq səthində hətta kiçik pillə və ya boşluq qalarsa, qığırdaq qeyri-bərabər yüklənir və illər keçdikcə travmadan sonrakı artroz inkişaf edə bilər. Ona görə də belə sınıqlar travmatoloq-ortoped tərəfindən diqqətlə qiymətləndirilməli, müalicə taktikası fərdi seçilməlidir.
Səbəbləri
Oynaqdaxili sınığın bilavasitə səbəbi travmadır. Zədə məişətdə, idman zamanı, istehsalatda və ya yol-nəqliyyat hadisəsində baş verə bilər. Mexanizminə görə travma birbaşa (zərbə bilavasitə sümüyə düşür) və ya dolayı (sınıq qüvvənin tətbiq olunduğu yerdən uzaqda yaranır, məsələn, açıq ovuc üzərinə yıxılanda) ola bilər. Sınıq riskini artıran amillər:
- Osteoporoz və ahıl yaş – sümük toxuması kövrəkləşir, buna görə bazu sümüyünün yuxarı hissəsi, mil sümüyünün aşağı ucu və bud sümüyünün boynu adi yıxılmada belə sına bilər.
- Yıxılma riski – zəif görmə, başgicəllənmə, tarazlıq pozğunluğu, sürüşkən və ya buz bağlamış səki, evdə pis işıqlandırma.
- Kontakt və travmatik idman növləri – xizək, futbol, döyüş sənətləri, velosiped; burada diz, bilək və ayaq biləyi oynaqları daha çox zədələnir.
- Yol-nəqliyyat hadisələri və hündürlükdən yıxılma – yüksək enerjili travmalar çox vaxt çoxqəlpəli sınıqlara, başqa zədələrlə birgə hallara səbəb olur.
- Ayağın burulması – baldır sümüklərinin ayaq biləyi oynağı nahiyəsində sınmasının tipik mexanizmidir.
- Sümüyü zəiflədən xəstəliklər – şişlər, sistlər, uzunmüddətli hormon müalicəsi, bəzi endokrin pozğunluqlar (patoloji sınıq).
Təsnifat
Oynaqdaxili sınıqlar bir neçə əlamətə görə qruplaşdırılır:
- qəlpələrin vəziyyətinə görə: sürüşməsiz (daha yüngül zədə) və sürüşmə ilə (oynaq səthinin dəqiq bərpasını tələb edir);
- dəri örtüyünə görə: qapalı və açıq sınıqlar; açıq sınıqda infeksiya riski xeyli yüksəkdir;
- qəlpələrin sayına görə: sadə (bir sınıq xətti) və çoxqəlpəli sınıqlar;
- oynağın cəlb olunma dərəcəsinə görə: oynaq səthinin bir hissəsini və ya bütövlükdə oynaq ucunu əhatə edən sınıqlar.
Hər oynaq üçün travmatoloqların istifadə etdiyi ayrı beynəlxalq təsnifatlar da mövcuddur; onlar müalicə üsulunu seçməyə kömək edir.
Klinik mənzərə
Oynaqdaxili sınıq adətən travmadan dərhal sonra özünü göstərir. Əsas əlamətlər:
- zədələnmiş oynaq nahiyəsində kəskin ağrı, hərəkət etməyə cəhd zamanı güclənir;
- oynağın sürətlə şişməsi; oynaq boşluğuna qan yığılır (hemartroz), oynaq kürəşəkilli olur;
- qançırlar və göyərmələr, bəzən bir neçə gün sonra aşağıya doğru yayılır;
- oynağın formasının dəyişməsi, ətrafın qeyri-təbii vəziyyəti;
- oynaqda hərəkətlərin kəskin məhdudlaşması və ya qeyri-mümkün olması, ayağa basa bilməmək;
- sümük qəlpələrinin sürtünməsi zamanı xırıltı (krepitasiya) – bunu yoxlamağa çalışmaq olmaz.
Ahıl insanlarda sürüşməsiz sınıqlar az nəzərə çarpan əlamətlərlə keçə bilər və yalnız davamlı ağrı ilə özünü göstərir. Uşaqlarda böyümə zonasının zədələnməsi mümkündür, ona görə də onların oynaq travmaları hökmən həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Təcili 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər: yarada sümük görünür və ya güclü qanaxma var (açıq sınıq); ətraf kəskin deformasiya olub; barmaqlar keyləşib, soyuq, solğun və ya göyümtül olub; şiş və ağrı sürətlə artır, ağrıkəsicilərə baxmayaraq dözülməz olur; onurğa və ya çanaq zədəsindən şübhə var; travma yüksək hündürlükdən yıxılma və ya qəza nəticəsində alınıb.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika travmanın necə baş verdiyinin dəqiqləşdirilməsi və müayinə ilə başlayır. Həkim oynağın formasını, şişi, ağrılı nöqtələri, ətrafın uc hissəsində nəbzi, həssaslığı və barmaqların hərəkətini yoxlayır – damar və sinir zədəsini vaxtında aşkar etmək vacibdir.
- Rentgenoqrafiya ən azı iki proyeksiyada – sınığı, onun xəttini və qəlpələrin sürüşməsini göstərir; lazım olduqda çəp proyeksiyalar əlavə edilir.
- Kompüter tomoqrafiyası – oynaq səthinin vəziyyətini, pillə və boşluqları, qəlpələrin sayını dəqiq göstərir, əməliyyatın planlaşdırılması üçün əsas müayinədir.
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya – bağların, menisklərin, qığırdağın zədəsini və rentgendə görünməyən gizli sınıqları aşkar edir.
- Ultrasəs müayinəsi – oynaqda maye yığıntısını və yumşaq toxumaları qiymətləndirməyə kömək edir.
- Artroskopiya – bəzi hallarda həm diaqnostik, həm də müalicəvi məqsədlə aparılır.
Differensial diaqnostika əsasən bağ və menisk zədələri, çıxıq, güclü əzilmə və oynaqdankənar sınıqlarla aparılır.
Ağırlaşmalar
- travmadan sonrakı artroz – oynaq səthi qeyri-bərabər qaldıqda illər sonra ağrı və hərəkət məhdudluğu;
- kontraktura – uzun hərəkətsizlikdən sonra oynaqda hərəkət həcminin azalması;
- qəlpələrin düzgün olmayan bitişməsi və ya bitişməməsi;
- sümüyün bir hissəsinin qan təchizatının pozulması və nekrozu (məsələn, bud sümüyünün başında);
- oynağın qeyri-sabitliyi;
- açıq sınıqda və ya əməliyyatdan sonra infeksiya;
- ətrafın dərin venalarında tromb əmələ gəlməsi;
- fasyal boşluqlarda təzyiqin artması (kompartment sindromu) – təcili cərrahi yardım tələb edir.
Müalicə
Müalicənin əsas məqsədi oynaq səthini mümkün qədər dəqiq bərpa etmək, qəlpələri sabit fiksasiya etmək və oynaqda hərəkəti imkan daxilində tez bərpa etməkdir. Taktika sınığın növündən, qəlpələrin sürüşməsindən, pasiyentin yaşından və ümumi vəziyyətindən asılıdır.
İlk yardım. Ətrafı hərəkətsiz vəziyyətdə saxlamaq (əl altında olan bərk materialdan şin, yaylıqdan asma sarğı), zədə nahiyəsinə parça ilə bükülmüş soyuq qoymaq, üzükləri və sıx bilərzikləri çıxarmaq lazımdır. Qəlpələri yerinə salmağa, ətrafı “düzəltməyə” cəhd etmək olmaz. Açıq yaranı təmiz sarğı ilə örtmək və təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Konservativ müalicə sürüşməsiz və ya minimal sürüşmə ilə olan sabit sınıqlarda tətbiq edilir. Gips lonqeti, sarğı və ya ortez qoyulur, müntəzəm rentgen nəzarəti aparılır ki, qəlpələr sürüşməsin. Bəzi hallarda ağrısızlaşdırma altında qapalı repozisiya edilir. Böyük gərgin hemartrozda həkim oynağı punksiya edib qanı çıxara bilər – bu, ağrını azaldır.
Cərrahi müalicə sürüşmə ilə olan, qeyri-sabit və çoxqəlpəli sınıqlarda göstərişdir. Qəlpələr açıq və ya artroskopiya nəzarəti ilə yerinə qoyulur və lövhə, vintlər, metal iynələr vasitəsilə fiksasiya edilir. Ağır zədələrdə müvəqqəti xarici fiksasiya aparatı, ahıl pasiyentlərdə bəzi sınıqlarda oynağın endoprotezlə əvəzlənməsi tətbiq oluna bilər. Əməliyyata əks-göstəriş olduqda skelet dartılması istifadə edilir. Sabit fiksasiyadan sonra həkim çox vaxt hərəkətlərə erkən başlamağa icazə verir.
Dərman müalicəsi köməkçi xarakter daşıyır: ağrıkəsicilər, lazım olduqda tromb əmələ gəlməsinin qarşısını alan preparatlar, açıq sınıqlarda antibakterial vasitələr. Osteoporoz aşkar edilərsə, onun müalicəsi də planlaşdırılır. Dərmanları özbaşına seçmək, yükü icazəsiz artırmaq və ya fiksatoru vaxtından əvvəl çıxarmaq olmaz.
Reabilitasiya
Reabilitasiya oynaqdaxili sınıqdan sonra nəticənin həlledici hissəsidir. O, həkimin icazəsi ilə mümkün qədər erkən başlayır və müalicəvi bədən tərbiyəsini, hərəkət həcminin tədricən artırılmasını, əzələlərin gücləndirilməsini, yeriş və tarazlıq məşqlərini, fizioterapiya prosedurlarını əhatə edir. Aşağı ətraf sınıqlarında ayağa yük tədricən, rentgen nəzarəti ilə artırılır, ilk dövrdə qoltuq ağaclarından istifadə olunur. Məşqləri müntəzəm etmək kontraktura və artroz riskini azaldır.
Profilaktika
- idman zamanı düzgün texnikaya riayət etmək, qoruyucu vasitələrdən (dizlik, biləklik, dəbilqə) istifadə etmək;
- avtomobildə təhlükəsizlik kəmərini taxmaq, yol hərəkəti qaydalarına əməl etmək;
- istehsalatda təhlükəsizlik texnikasına və mühafizə vasitələrinə riayət etmək;
- evdə yıxılma riskini azaltmaq: yaxşı işıqlandırma, sürüşməyən örtüklər, vanna otağında tutacaqlar;
- qışda buz bağlamış səkidə ehtiyatlı olmaq, sürüşməyən altlıqlı ayaqqabı geymək;
- kifayət qədər kalsium və D vitamini almaq, müntəzəm fiziki fəallıq;
- ahıl yaşda həkimlə birlikdə osteoporozu yoxlatmaq və vaxtında müalicə etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Oynaq travmasından sonra travmatoloq-ortopedə müraciət etmək lazımdır; ağır hallarda təcili yardım çağırılmalıdır. Reabilitasiya mərhələsində reabilitoloq və müalicəvi bədən tərbiyəsi üzrə mütəxəssis qoşulur.
Yadda saxla!
- Oynaq travmasından sonra güclü ağrı və sürətlə artan şiş həkim müayinəsi və rentgen tələb edir – “adi əzilmə” kimi qəbul etmək olmaz.
- Sürüşmə ilə olan sınıqlarda oynaq səthinin dəqiq bərpası gələcəkdə artroz riskini azaldır.
- Qəlpələri özbaşına yerinə salmağa çalışmaq olmaz; ətrafı hərəkətsiz saxlayıb həkimə müraciət edin.
- Reabilitasiya müalicənin ayrılmaz hissəsidir: oynağın funksiyası çox vaxt məhz məşqlərin müntəzəmliyindən asılıdır.
Suallar və cavablar
Xeyr. Sürüşməsiz və sabit sınıqlar çox vaxt gips lonqeti və ya ortezlə konservativ müalicə olunur. Qəlpələr sürüşübsə, oynaq səthində pillə qalıbsa və ya sınıq qeyri-sabitdirsə, adətən cərrahi müalicə tövsiyə edilir. Qərarı rentgen və kompüter tomoqrafiyasının nəticələrinə əsasən travmatoloq verir.
Nəticə sınığın ağırlığından, oynaq səthinin nə qədər dəqiq bərpa olunmasından və reabilitasiyadan asılıdır. Bir çox pasiyentdə oynağın funksiyası yaxşı bərpa olunur, lakin bəzən müəyyən hərəkət məhdudluğu və ya illər sonra artroz inkişaf edə bilər. Həkimin tövsiyələrinə əməl etmək və məşqləri müntəzəm etmək nəticəni yaxşılaşdırır.
Evdə bunu etibarlı şəkildə fərqləndirmək mümkün deyil. Güclü ağrı, sürətlə artan şiş, oynağın formasının dəyişməsi, ayağa basa bilməmək və ya ətrafı hərəkət etdirə bilməmək sınıqdan şübhələnməyə əsas verir. Belə hallarda rentgen müayinəsi mütləqdir.
Hər zaman yox. Oynaq gərgindirsə və güclü ağrı verirsə, həkim steril şəraitdə punksiya edərək qanı çıxara bilər. Bu prosedur yalnız tibb müəssisəsində aparılmalıdır, evdə heç bir müdaxilə etmək olmaz.
Bu, sınığın yerindən, konstruksiyanın növündən və pasiyentin şikayətlərindən asılıdır. Bəzi hallarda lövhə və vintlər həmişəlik qalır, bəzən isə sümük bitişdikdən sonra onları çıxarmaq məqsədəuyğun sayılır. Bu qərarı əməliyyatı aparan həkim verir.
Ağrının, şişin və ya qızartının birdən artması, yaradan ifrazat, qızdırma, baldırda ağrı və şişkinlik, nəfəs darlığı yaranarsa, dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır. Bu əlamətlər infeksiya və ya tromb əmələ gəlməsi ilə bağlı ola bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
