Posttromboflebitik xəstəlik dərin vena trombozundan sonra venoz qapaqların və axının zədələnməsi nəticəsində yaranan xroniki venoz çatışmazlıq vəziyyətidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Posttrombotik xəstəlik
- posttrombotik sindrom
- posttromboflebitik sindrom
Xəstəlik haqqında
Posttrombotik (posttromboflebitik) xəstəlik dərin vena trombozu keçirdikdən sonra yaranan, zədələnmiş ətrafdan venoz qan axınının çətinləşdiyi xroniki xəstəlikdir. Ayaqların dərin venaları qanın ürəyə qaytarılmasında əsas rol oynayır; onlardakı qapaqlar qanın geriyə, aşağıya axmasına imkan vermir. Tromboz bu qapaqları zədələdikdə və ya venanın mənfəzini qismən bağlı saxladıqda ayağın venalarında təzyiq daimi olaraq yüksəlir.
Nəticədə ödem, ağırlıq hissi, dəridə piqmentasiya və bərkimə, ağır hallarda isə çətin sağalan trofik xoralar inkişaf edir. Bu xəstəlik dərin vena trombozunun ən çox rast gəlinən uzunmüddətli nəticəsidir. Əlamətlər adətən trombozdan sonrakı ilk bir-iki il ərzində yaranır. Risk xüsusilə tromboz geniş olduqda (bud və çanaq venaları), təkrarlandıqda və müalicə düzgün aparılmadıqda yüksəkdir.
Posttrombotik xəstəlik həyat üçün birbaşa təhlükə yaratmasa da, həyat keyfiyyətini və iş qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Onun gedişi uzunmüddətli və dalğavaridir, buna görə həkim nəzarəti və pasiyentin özünün fəal iştirakı vacibdir.
Səbəbləri
Tromboz zamanı əmələ gələn laxta venanın mənfəzini tutur. Zaman keçdikcə o, qismən və ya tamamilə sorula bilər – bu zaman damarın mənfəzi bərpa olunur, lakin qapaqlar çapıqlaşır, öz funksiyasını itirir və qan geriyə axmağa başlayır. Laxta birləşdirici toxuma ilə əvəz olunduqda isə vena daralmış və ya tamamilə tutulmuş qalır. Hər iki halda ayaqda venoz təzyiq artır, kiçik damarların və dərinin qidalanması pozulur. Xəstəliyin inkişaf riskini artıran amillər:
- trombozun geniş yayılması – xüsusən bud və qalça venalarının trombozu;
- eyni ayaqda təkrar tromboz – qapaqların zədələnməsini dərinləşdirir;
- qeyri-adekvat antikoaqulyant müalicə – müalicənin gec başlanması, buraxılması və ya vaxtından əvvəl dayandırılması;
- trombozdan sonra uzun sürən əlamətlər – ilk aylarda ödemin və ağrının davam etməsi;
- artıq bədən çəkisi və piylənmə – venoz təzyiqi əlavə olaraq artırır;
- trombozdan əvvəl mövcud olan venoz çatışmazlıq – varikoz xəstəliyi;
- ahıl yaş və az hərəkətli həyat tərzi – baldır əzələlərinin «nasos» funksiyası zəifləyir;
- trombofiliya – qanın laxtalanmaya meyilliliyi təkrar tromboz riskini artırır.
Təsnifat
Klinik gedişinə görə iki forma ayırd edilir:
- ödemli-ağrılı forma – ağrı, ödem, baldırda ağırlıq və partlama hissi, gecə qıcolmaları, dərialtı venaların ikincili varikoz genişlənməsi, dərinin piqmentasiyası;
- xoralı forma – dərinin tündləşməsi, bərkiməsi və trofik xoraların yaranması; müalicəyə daha çətin tabe olur və tədricən irəliləyir.
Venoz axının pozulma xarakterinə görə isə qapaq çatışmazlığının (qanın geriyə axmasının) və venanın tutulmasının (obstruksiyanın) üstünlük təşkil etdiyi variantlar ayırd edilir. Ağırlıq dərəcəsini qiymətləndirmək üçün həkimlər beynəlxalq klinik şkalalardan istifadə edir.
Klinik mənzərə
Posttromboflebitik xəstəliyin əlamətləri dərin vena trombozundan bir neçə ay, bəzən bir-iki il sonra yaranır və adətən trombozun olduğu ayaqda müşahidə olunur. Simptomlar gün ərzində, xüsusən uzun müddət ayaq üstə qaldıqdan sonra güclənir, ayağı qaldırdıqda və istirahətdən sonra zəifləyir.
- ayaqda ağırlıq, yorğunluq və partlama hissi;
- axşama doğru artan baldır və topuq ödemi;
- gecələr baldır əzələlərində qıcolmalar;
- yeriş zamanı baldırda güclənən ağrı – venanın tutulması olduqda daha xarakterikdir;
- dərinin qaşınması, dəri altında genişlənmiş venalar;
- topuq nahiyəsində dərinin qəhvəyi rəngə boyanması, bərkiməsi və nazikləşməsi, ekzema;
- ağır hallarda topuq ətrafında çətin sağalan trofik xoralar.
Simptomların ağırlığı fərqli ola bilər: bəzi xəstələrdə yalnız yüngül ödem olur, digərlərində isə gündəlik fəallığı məhdudlaşdıran dəyişikliklər inkişaf edir. Hamiləlik dövründə venoz təzyiq artdığı üçün əlamətlər güclənə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər ayaqda qəfil güclü ağrı və ödem artıbsa (təkrar tromboz şübhəsi), xoranın ətrafında qızartı yayılır və temperatur yüksəlirsə. Qəfil təngnəfəslik, döş qəfəsində ağrı, qanhayxırma və ya huşun itirilməsi ağciyər arteriyasının tromboemboliyasına işarə ola bilər – belə hallarda dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozun qoyulması adətən çətinlik yaratmır. Həkim şikayətləri dinləyir, keçirilmiş tromboz, onun müalicəsi və müddəti barədə soruşur, ayaqları müayinə edir: ödemi, dəridəki dəyişiklikləri, genişlənmiş venaları və xoraları qiymətləndirir.
- venaların dupleks ultrasəs müayinəsi – əsas üsuldur; venaların keçiriciliyini, qapaqların işini, qanın geriyə axmasını və qalıq laxtaları göstərir, eyni zamanda yeni trombozu istisna etməyə imkan verir;
- KT- və ya MR-venoqrafiya – qalça və çanaq venalarının daralmasını, tutulmasını qiymətləndirmək üçün, xüsusən stentləmə planlaşdırıldıqda;
- kontrastlı venoqrafiya və damardaxili USM – adətən endovaskulyar müalicə zamanı;
- qan analizləri – ümumi qan analizi, laxtalanma göstəriciləri; təkrar və ya səbəbsiz trombozlarda trombofiliyaya dair müayinələr;
- xoradan əkmə – infeksiya şübhəsi olduqda;
- arteriyaların vəziyyətinin qiymətləndirilməsi – kompressiya təyin etməzdən əvvəl, arterial dövran pozuntusunu istisna etmək üçün.
Differensial diaqnostika varikoz xəstəliyi, limfödem, ürək və böyrək çatışmazlığında ödem, arterial xoralar və təkrar kəskin tromboz ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- çətin sağalan və tez-tez təkrarlanan trofik xoralar;
- xoraların və dərinin infeksiyası – selülit, qızılyel;
- staz dermatiti və ekzema;
- lipodermatoskleroz – baldırın aşağı hissəsində dəri və dərialtı toxumanın bərkiməsi;
- varikoz genişlənmiş venadan qanaxma;
- təkrar dərin vena trombozu və ağciyər arteriyasının tromboemboliyası.
Müalicə
Posttrombotik xəstəliyin müalicəsi uzunmüddətlidir və pasiyentdən həkimin tövsiyələrinə ardıcıl əməl etməyi tələb edir. Dəyişikliklər adətən tam geri dönmür, lakin müalicə simptomları azaldır və xoraların yaranmasının qarşısını alır.
- kompression terapiya – müalicənin əsasıdır; kompression corablar və ya xüsusi sarğılar ödemi azaldır, venoz axını yaxşılaşdırır; kompressiya sinfini və ölçünü həkim seçir, corab səhər, ayağa qalxarkən geyinilir;
- fiziki fəallıq – gəzinti, baldır əzələlərini işlədən məşqlər əzələ «nasosunu» gücləndirir;
- ayağın qaldırılması – istirahət zamanı ayağı ürək səviyyəsindən yuxarı saxlamaq ödemi azaldır;
- dərman müalicəsi – flebotrop (venotonik) preparatlar ağırlıq və ödem hissini bir qədər yüngülləşdirə bilər, lakin onların sübut bazası məhduddur; antikoaqulyantların davam etdirilməsi barədə qərarı təkrar tromboz riskinə görə həkim verir;
- dəriyə və xoralara qulluq – nəmləndirici vasitələr, ekzemada həkimin təyin etdiyi xarici vasitələr, xoralarda müntəzəm sarğı və kompressiya; infeksiya əlavə olunduqda antibakterial müalicə;
- fizioterapiya və limfodrenaj masajı – bəzi hallarda əlavə üsul kimi.
Cərrahi və endovaskulyar müalicə xəstəlik irəlilədikdə, xoralar sağalmadıqda və konservativ müalicə nəticəsiz qaldıqda nəzərdən keçirilir. Qalça venalarının daralması və ya tutulmasında az invaziv üsul – venanın stentlənməsi aparılır; o, ultrasəs və rentgen nəzarəti altında kiçik deşikdən icra olunur. Bəzi hallarda səthi və perforant venaların çatışmazlığı aradan qaldırılır, nadir hallarda venoz qapaqlar üzərində rekonstruktiv əməliyyatlar və ya şuntlama aparılır.
Nə etmək olmaz: kompressiyanı özbaşına tərk etmək, antikoaqulyantları həkimlə məsləhətləşmədən dayandırmaq, xoraya naməlum məlhəmlər və xalq vasitələri sürtmək, ayağı isti vanna və saunada qızdırmaq.
Profilaktika
Posttromboflebitik xəstəliyin qarşısını almağın ən etibarlı yolu dərin vena trombozunun özünün və onun təkrarlanmasının qarşısını almaqdır. Tromboz artıq baş veribsə, düzgün müalicə sonrakı ağırlaşmaların riskini azaldır.
- tromboz zamanı təyin olunmuş antikoaqulyantları həkimin göstərdiyi müddətdə, buraxmadan qəbul etmək və özbaşına dayandırmamaq;
- həkim icazə verdikdən sonra tez hərəkətə başlamaq, gündəlik gəzintilər etmək;
- həkim təyin edibsə, kompression corablardan müntəzəm istifadə etmək;
- normal bədən çəkisini saxlamaq, siqareti tərgitmək;
- uzun müddət hərəkətsiz oturmamaq: uzun səfərlərdə və ofis işində vaxtaşırı qalxmaq, baldır əzələləri üçün məşqlər etmək;
- əməliyyatlardan, travmalardan və uzun yataq rejimindən əvvəl həkimə tromboz keçirdiyinizi bildirmək – tromboz profilaktikasının təyini üçün;
- hormonal kontrasepsiya və ya hormon terapiyası barədə qərarı həkimlə birlikdə vermək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Fleboloq və ya damar cərrahı; trofik xoralarda həmçinin dermatoloq, trombofiliya şübhəsində – hematoloq.
Yadda saxla!
Posttromboflebitik xəstəlik uzunmüddətli nəzarət tələb edir: kompressiya, hərəkət və müalicə tövsiyələrinə müntəzəm əməl etmək xoraların yaranmasının qarşısını almağa kömək edir. Keçirilmiş tromboz təkrar tromboz riskini artırır, buna görə yeni əlamətlərə diqqətli olun. Aşağıdakı hallarda dərhal 103 nömrəsinə zəng edin:
- qəfil təngnəfəslik, döş qəfəsində ağrı, qanhayxırma;
- ürəkdöyünmə, güclü zəiflik, huşun itirilməsi;
- varikoz genişlənmiş venadan dayanmayan qanaxma.
Ayaqda ödem və ağrı qəflətən artarsa, yeni xora yaranarsa, xoranın ətrafında qızartı yayılarsa və ya temperatur yüksələrsə, gecikmədən həkimə müraciət edin.
Suallar və cavablar
Posttromboflebitik xəstəlik venaların qapaqlarının zədələnməsi ilə bağlı olduğundan, dəyişikliklər adətən tam geri dönmür. Lakin müntəzəm müalicə, kompressiya və həyat tərzinin tənzimlənməsi ilə simptomları əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşdirmək və xəstəliyin irəliləməsini yavaşlatmaq mümkündür. Nəticə əsasən erkən müraciətdən və həkimin tövsiyələrinə əməl etməkdən asılıdır.
Nəzarətsiz qalan xəstəlik dərinin bərkiməsinə, uzun müddət sağalmayan trofik xoralara və təkrarlanan dəri infeksiyalarına gətirib çıxara bilər. Ödem tədricən artaraq ətrafın funksiyasını məhdudlaşdıra bilər. Buna görə ilk əlamətlər – ağırlıq hissi, şişkinlik – yarandıqda fleboloqa müraciət etmək vacibdir.
Cərrahi müdaxilə əsasən konservativ müalicə – kompressiya və dərman müalicəsi – kifayət qədər nəticə vermədikdə və ya venanın ciddi daralması, tutulması aşkar edildikdə nəzərdən keçirilir. Üsul zədələnmiş venaların vəziyyətindən asılı olaraq seçilir. Bu qərarı fleboloq müayinə nəticələrinə və xəstənin ümumi vəziyyətinə əsasən fərdi qaydada verir.
Bu, əlamətlərin ağırlığından asılıdır; çox vaxt corablar uzun müddət, bəzən daimi olaraq gündüz saatlarında taxılır. Corablar vaxt keçdikcə elastikliyini itirdiyi üçün vaxtaşırı yenilənməlidir. Müddəti və kompressiya sinfini həkim müəyyən edir.
Bəli, mötədil fiziki fəallıq faydalıdır: gəzinti, üzgüçülük, velosiped baldır əzələlərini gücləndirir və venoz axını yaxşılaşdırır. Ağır yük qaldırma və uzun müddət statik dayanma tələb edən məşqlərdən isə çəkinmək daha yaxşıdır. Konkret rejimi həkimlə müzakirə edin.
Hamiləlikdə venoz təzyiq və trombozlara meyillilik artır, buna görə əlamətlər güclənə bilər və təkrar tromboz riski yüksəlir. Tromboz keçirmiş qadın hamiləliyi planlaşdırarkən fleboloq və ginekoloqla məsləhətləşməlidir – bəzən hamiləlik və doğuşdan sonrakı dövrdə profilaktik müalicə tələb olunur.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlik və varikoz
Venalar hamiləliyin mürəkkəb 9 aylıq prosesində fəal iştirak edir və onlarda baş verən dəyişikliklər əhəmiyyətlidir. Hətta tam tibbi…
İstiqamət: Flebologiya
Varikoz haqqında miflər və faktlar
Müasir preparatlar xəstəliyin simptomlarını aradan qaldırmağa kömək edir, lakin xəstəliyin özündən xilas olmağa yönəlmir. Varikozdan zədələnmiş venalar yox…
İstiqamət: Flebologiya
Teleangioektaziya
Teleangioektaziya - kapillyarların və xırda son arteriyaların lokal genişlənməsidir. Hiperestrogeniya (estrogenlərin miqdarının artması), damar patologiyası zamanı rast gəlinir.
İstiqamət: Flebologiya
Venaların varikoz genişlənməsi
Venaların varikoz genişlənməsi – venaların formasının, uzunluğunun və sıxlığının ağrılı dəyişməsidir. Ən çox ayaqların və düz bağırsağın venalarını,…
İstiqamət: Flebologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
