Qapalı sınıq sümüyün bütövlüyünün pozulduğu, lakin sınıq nahiyəsində dərinin açıq yara ilə zədələnmədiyi travmadır. Diaqnostika klinik müayinə və görüntüləmə üsullarına əsaslanır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qapalı fraktura
- fractura clausa
Xəstəlik haqqında
Qapalı sınıq – sümük toxumasının zədələnməsidir, bu zaman sümüyün bütövlüyü qismən və ya tam pozulur, lakin dəri örtüyü sağlam qalır. Öz növbəsində açıq sınıqda travma nahiyəsində dərinin zədələnməsi mövcud olur.
Statistikaya görə, sınıqlar ən çox kişilərdə qeydə alınır. Sümüklərin kövrəkliyi ilə əlaqəli osteoporotik sınıqlar isə qadınlarda daha çox rast gəlinir.
Qol sınıqları aşağı ətraf sınıqlarından üstünlük təşkil edir. Mexaniki təsirin xüsusiyyətləri adətən travmanın xarakterini müəyyən edir. Belə ki, insan ovucu və ya dirsəyi üzərinə yıxıldıqda bazu sınına bilər, önqol sümükləri ən çox birbaşa zərbə nəticəsində sınır, mil sümüyünün aşağı seqmenti yerdəyişmə ilə və ya yerdəyişmədən insan açılmış əl üzərinə yıxıldıqda zədələnə bilər, əlin sümük strukturları isə əl üzərinə söykənərək yıxılma zamanı zədələnir.
Sınıqların strukturunda aşağı ətrafların travmatik zədələnmələri bütün halların təxminən 1/3 hissəsini təşkil edir. Yaşlı insanlarda ən çox bud sümüyü zədələnir, bu zaman sınıq boyun, gövdə və ya kondillər (əzələlərin bərkidilməsi ilə formalaşan xüsusi sümük çıxıntıları) nahiyəsində ola bilər. Diz üzərinə yıxıldıqda və ya onun ön səthinə zərbə dəydikdə diz qapağının sınığı baş verə bilər. Baldır nahiyəsinə güclü travmatik təsir bir və ya hər iki sümüyün bütövlüyünün pozulmasına səbəb ola bilər. Ayaq pəncəsinin sümükləri isə ən çox hündürlükdən tullanma zamanı və ya üzərinə ağır əşyaların düşməsi nəticəsində sınır.
Ətraf sınıqlarından sonra rastlanma tezliyinə görə gövdə sümükləri gəlir. Ən az travma isə kəllə sınıqlarının payına düşür ki, bu da kəllə qutusunun yüksək möhkəmliyi ilə əlaqədardır.
Tam sınıqda sümük qırıqları bütün uzunluq boyu bir-biri ilə əlaqəsini itirir və bir qayda olaraq, bərkidilmiş əzələlərin refleks yığılması ilə əlaqədar sümüyün tipik vəziyyətini dəyişdirir. Belə sınıqlar yerdəyişmə ilə olan travmalar adlanır. Yerdəyişməsiz sınıqlar isə ən çox natamam olur, çünki sınıq xətti sümüyün bütün qalınlığından keçmir.
Sadə sınıqlarda ağırlaşmalar olmur, gips çıxarıldıqdan sonra əzələ hipofunksiyasını aradan qaldırmaq üçün müalicəvi bədən tərbiyəsi məşğələləri, masaj və fizioprosedurların aparılması tələb olunur. Ən böyük təhlükəni ağırlaşmış sınıqlar təşkil edir. Onlar üçün qonşu orqanların, qanaxma inkişafı ilə iri damarların və sinir-əzələ keçiriciliyinin pozulması ilə sinirlərin zədələnməsi xarakterikdir. Sümüyün bütövlüyünün pozulmasının daxili orqanların zədələnməsi ilə birləşə bildiyi kombinə olunmuş sınıqlar ayrıca kateqoriyaya ayrılmışdır.
Səbəbləri
Qapalı sınığın əsas səbəbləri aşağıdakılar ola bilər:
- birbaşa zərbə — adətən sümük eninə istiqamətdə sınır;
- həddindən artıq güclü əyilmə, bu zaman sümük ona düşən yükə tab gətirmir;
- sümüyün sıxılması — adətən belə kompressiyalı sınıqlar yaranır;
- vətərlərin həddindən artıq gərilməsi zamanı, məsələn, əzələnin kəskin yığılması nəticəsində sümük fraqmentinin qopması;
- sümüyün uzunluq üzrə burulması ki, bu da vintvari sınıqların yaranmasına gətirib çıxarır.
Anadangəlmə sınıqların səbəbləri cəninin sümük-əzələ sisteminin quruluş anomaliyaları ola bilər. Bu zədələnmələr uşaq doğulduqdan dərhal sonra diaqnoz qoyulur.
Təsnifat
Sınıq xəttinin xarakterinə görə aşağıdakı növlər fərqləndirilir:
- tam sınıq — bir-biri ilə əlaqəsi olmayan 2 sümük qırığının olması;
- çat — əyilmənin olduğu sümüyün qismən zədələnməsi;
- cırıq — sümük fraqmentləri arasında əyilmənin olmadığı natamam sınıq.
Səbəbedici amilin xarakterinə görə aşağıdakı qapalı sınıq növləri ayırd edilir:
- anadangəlmə travmalar — bətndaxili mərhələdə inkişaf edən (tez-tez cəninin sümük toxumasının quruluş anomaliyaları ilə şərtlənir);
- qazanılmış — həyatın istənilən dövründə baş verə bilər.
Qazanılmış sınıqlar 2 kateqoriyaya bölünür:
- travmatik — xaricdən mexaniki təsir nəticəsində yaranan;
- patoloji — sümük toxumasını dağıdan patoloji proses ilə şərtlənən, məsələn, vərəm və ya sifilis infeksiyası, şiş.
Zədələnmə xəttinin xarakterinə görə travmatoloqlar aşağıdakı növləri fərqləndirirlər:
- eninə yönümlü;
- uzununa yönümlü;
- çəp;
- spiralvari;
- vintvari.
Sınıq xəttinin istiqaməti rentgenoloji müayinə zamanı müəyyən edilir. Bu məlumat optimal müalicə üsulunun planlaşdırılması üçün lazımdır.
Ən çox uzun boru şəkilli sümüklər (bud, qamış, incik, mil və dirsək sümükləri) sınır. Qısa sümüklər, məsələn, barmaq falanqaları da zədələnə bilər. Zədələnmə yeri sümüyün müxtəlif hissəsində yerləşə bilər, buna görə də aşağıdakı sınıqlar fərqləndirilir:
- diafizar — sümük gövdə nahiyəsində sınır;
- epifizar — sümüyün oynaqdaxili fraqmenti sınır;
- metafizar — sınıq xətti oynaq kapsuluna yaxın keçir, sümük zədələnməsi oynaqdankənar xarakter daşıyır.
Sınıqlar tək (sümük toxumasının 1 zədələnmə xətti) və çoxsaylı ola bilər, bu zaman sümük bir neçə sahədə zədələnir.
Klinik mənzərə
Qapalı sınığın lokal simptomları aşağıdakılar ola bilər:
- travma alınan an yaranan və posttravmatik dövrdə davam edən şiddətli ağrı;
- zədələnmiş ətrafın funksiyasının pozulması;
- böyük göyərmənin (qançırın) əmələ gəlməsi;
- zədələnmiş nahiyənin xarici görünüşünün dəyişməsi, xüsusilə sümük qırıqlarının yerdəyişməsi zamanı ifadəli olur;
- sümük fraqmentləri uzunluq üzrə yerdəyişdikdə zədələnmiş qol və ya ayağın uzunluğunun qısalması;
- sınıq yerində qeyri-tipik hərəkətlilik;
- zədələnmiş nahiyə əl ilə yoxlanılarkən aşkarlanan xırçıltı.
Sümüyün bütövlüyünün pozulmasının ümumi təzahürləri aşağıdakılar ola bilər:
- ağrı sindromu ilə əlaqəli pis yuxu;
- bədən temperaturunun yüksəlməsi;
- ümumi zəiflik;
- əsəbilik;
- nevropsixi qıcıqlanma və digərləri.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Sınığın ilkin diaqnostikası şikayətlər və zədələnmiş nahiyənin obyektiv qiymətləndirilməsi əsasında həyata keçirilir. Sınığın etibarlı əlamətləri aşağıdakılar ola bilər:
- patoloji hərəkətlilik;
- sümük fraqmentlərinin hərəkəti zamanı yaranan krepitasiya.
Qapalı sınıqların əsas vizual diaqnostika üsulu patoloji sahənin ən azı 2 proyeksiyada aparılan rentgenoqrafik müayinəsidir. Mürəkkəb klinik hallarda zədələnmənin xarakterini dəqiqləşdirmək üçün 3D-model yaratmağa imkan verən kompüter tomoqrafiyası aparılır.
Sınığın əsas rentgenoloji əlamətləri aşağıdakılardır:
- görünən sınıq xəttinin olması;
- sümük konturlarının deformasiyası;
- qırıqların bir-birinin üzərinə minməsi ilə əlaqəli kölgələnmə.
Müalicə
Qapalı sınığın müalicəsi sümük qırıqlarının bir-biri ilə uyğunlaşdırılmasına və onlara fizioloji vəziyyət verilməsinə yönəlmişdir. Sümüyün regenerasiya olunması və beləliklə fraqmentlərin birləşməsinə kömək etməsi üçün bir neçə həftə, bəzən isə ay ərzində davamlı immobilizasiya təmin edilir. Sınığın xarakterindən asılı olaraq, klinik tövsiyələrə uyğun həm konservativ, həm də cərrahi müalicə mümkündür. Sümüklərin bütövlüyünün bərpası üçün optimal üsulu həkim həm lokal, həm də ümumi amilləri nəzərə alaraq fərdi qaydada seçir.
Ağırlaşmamış sınıqlarda adətən konservativ müalicə aparılır. O, aşağıdakılardan ibarətdir:
- yerdəyişmə mövcud olduqda ağrısızlaşdırma altında sümük fraqmentlərinin repozisiyası;
- sümüyü verilmiş vəziyyətdə fiksasiya etmək üçün klassik və ya polimer gips qoyulması (ətraf hərəkət etməsin deyə gips bir yuxarı və bir aşağı oynağı əhatə edəcək şəkildə qoyulur).
İfadəli yerdəyişmə olduqda və cərrahi müdaxiləyə əks göstərişlər mövcud olduqda qırığı lazımi istiqamətdə “yerini dəyişdirməyə” kömək edən xüsusi yüklər vasitəsilə dartma (traksiya) aparıla bilər. Fraqmentlərin fiksasiyası üçün İlizarov aparatı kimi xüsusi konstruksiyalardan istifadə edilə bilər.
Qəlpəli sınıqlarda və ya sümük qırıqlarının ifadəli yerdəyişməsi zamanı sümüyün düzgün formasının bərpası cərrahi yolla aparılır. Həkim fraqmentləri metal konstruksiyalarla (spisalar, skobalar) bir-birinə birləşdirir, əməliyyatdan sonra isə zədələnmiş zona immobilizasiya olunur.
Reabilitasiya
İmmobilizasiya müddətində əzələlər düzgün yığılmağı və boşalmağı «unudur». Reabilitasiya mərhələsinin vəzifəsi sümük-əzələ sisteminin fəaliyyətini bərpa etməkdir. Bu vəzifəni həyata keçirmək üçün xəstənin müalicəvi bədən tərbiyəsi mütəxəssisi tərəfindən fərdi hazırlanmış məşqlər kompleksini yerinə yetirməsi vacibdir. Sinir-əzələ keçiriciliyini yaxşılaşdırmağa fizioterapevtik prosedurlar və masaj kursu da kömək edir.
Profilaktika
Qapalı sınığın profilaktikası aşağıdakılardan ibarətdir:
- travma təhlükəsi olan müəssisələrdə işləyərkən mühafizə vasitələrindən istifadə;
- sümük-əzələ sistemini möhkəmləndirməyə imkan verən müntəzəm fiziki fəallıq;
- D vitamininin profilaktik və ya müalicəvi dozalarda qəbulu (əvvəlcədən həkim məsləhəti alındıqdan sonra);
- sümüklərin möhkəmlik ehtiyatını aşmayan dozalanmış yüklərin yerinə yetirilməsi;
- bədəni qruplaşdıraraq düzgün yıxılma texnikasının işlənib hazırlanması.
Yadda saxla!
Müalicənin uğuru əsasən həkiməqədərki yardımın düzgün göstərilməsindən asılıdır. Buna görə də travma alındıqdan dərhal sonra ağrı sindromu olduqda və ətrafı tərpətmək mümkün olmadıqda ona funksional istirahət təmin edilməlidir. Bunun üçün immobilizasiya şinası qoyulur, əgər belə şina yoxdursa, əldə olan sərt vasitələr istifadə edilə bilər. Zədələnmə zonasına ən yaxın 2 oynağı fiksasiya etmək vacibdir. Şina qoymaq üçün zərərçəkmişdən paltar və ayaqqabını çıxarmaq lazım deyil ki, sınıq nahiyəsi əlavə travma almasın.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
