Qida borusu xərçəngi qida borusunun toxumalarından inkişaf edən bədxassəli şişdir. Əsas histoloji tipləri yastıhüceyrəli karsinoma və adenokarsinomadır; proqressiv udma çətinliyi mühüm simptomdur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ezofagus xərçəngi
- ezofagial karsinoma
Xəstəlik haqqında
Statistikaya görə, bu xəstəlik çox geniş yayılıb – o, mədə-bağırsaq traktının ən çox rast gəlinən bədxassəli şişlərindən biridir (bu qrupda yoğun bağırsaq və mədə xərçəngindən sonra gəlir), onkoloji xəstəliklərdən ölüm səbəbləri arasında isə dünyada ilk onluğa daxildir. Kişilər qidaboru xərçənginə qadınlara nisbətən 3.5 dəfə çox tutulur, xəstələnmənin zirvəsi 50-60 yaş arasına düşür.
Prosesin ilkin mərhələsində klinik əlamətlərin olmaması ilə əlaqədar olaraq, xəstələrin təxminən 70 faizi tibbi yardım üçün müraciət edir və diaqnoz artıq xəstəliyin III-IV mərhələsində dəqiqləşdirilir.
Səbəbləri
Təəssüf ki, qida borusu xərçənginin yaranmasının dəqiq səbəbləri hələ tam aydın deyil.
Orqanın selikli qişasına təsir edən aşağıdakı amillər onun inkişaf riskini artırır:
- genetik meyllilik;
- çox isti və ya soyuq qida, içki qəbulunun müntəzəmliyi;
- toksik maddələrin tənəffüsü;
- kəskin kimyəvi maddələrin udulması;
- istehsalat tozunun müntəzəm tənəffüsü;
- qida borusunun şüalanması;
- skleroterapiyanın aparılması;
- böyük miqdarda alkoqolun müntəzəm qəbulu;
- siqaret çəkmə;
- balanslaşdırılmamış, qeyri-müntəzəm qidalanma, tez-tez həddindən artıq yemək;
- immunçatışmazlıqlar.
Xərçəngin inkişafına bir sıra xəstəliklər kömək edir, onların arasında QRXX (qastroezofageal reflüks xəstəliyi), diafraqmanın qida borusu dəliyinin yırtıqları, Barrett qida borusu, kardianın axalaziyası, irsi hiperkeratoz, keratodermiya, piylənmə var.
Hüceyrələrin zədələnməsi, onlarda tez-tez baş verən iltihabi proseslər dəfələrlə baş verən genetik mutasiyaların əsasını təşkil edir, bunların nəticəsi olaraq bir gün transformasiya olunmuş hüceyrə nəzarətsiz bölünmə qabiliyyəti qazanır – xərçəng hüceyrəsi əmələ gəlir.
Təsnifat
Şiş hüceyrələrinin quruluşuna görə qida borusu xərçəngi aşağıdakı kimi olur:
- yastı hüceyrəli (yastı hüceyrəli karsinoma, bazaloid, adenoskvamoz, verrukoz, diferensiasiya olunmamış və digərləri);
- vəzili (adenokarsinoma, vəzi displaziyası, mukoepidermal və digərləri);
- digər (neyroendokrin xərçəng, neyroendokrin şiş və s.).
Proqnoz daha çox yeni törəmənin hüceyrə quruluşundan deyil, onun diferensiasiya dərəcəsindən asılıdır: yüksək diferensiasiya olunmuş xərçəng morfologiyaca sağlam hüceyrələrə çox oxşayır, daha əlverişli gedir, terapiyaya yaxşı tabe olur, aşağı diferensiasiya olunmuş xərçəng isə aqressiv gedir, müalicəyə pis cavab verir.
Mərhələlər
Qida borusu xərçənginin mərhələsi TNM sistemi üzrə müəyyən edilir. Yastıhüceyrəli xərçəng və adenokarsinoma üçün mərhələ qruplaşdırmasında kiçik fərqlər var, lakin ümumi prinsip eynidir.
- 0 mərhələ — yüksək dərəcəli displaziya və ya in situ xərçəng: dəyişikliklər yalnız selikli qişanın səthi qatındadır.
- I mərhələ — şiş selikli və ya selikaltı qata keçib, limfa düyünləri zədələnməyib. Bəzi hallarda endoskopik rezeksiya kifayət edir.
- II mərhələ — şiş əzələ qatına və ya divarın xarici qatına keçib, yaxud kiçik şişlə yanaşı bir-iki yaxın limfa düyünü zədələnib.
- III mərhələ — şiş divarın bütün qalınlığından keçib və bir neçə limfa düyünü zədələnib, yaxud plevra, perikard, diafraqma kimi qonşu strukturlara çatıb.
- IV mərhələ — şiş aorta, nəfəs borusu, onurğa kimi həyati strukturlara keçib, çoxsaylı limfa düyünləri zədələnib (IVA) və ya uzaq metastazlar var (IVB).
Mərhələni həkim endoskopiya, endosonoqrafiya, KT və PET-KT nəticələrinə əsasən müəyyən edir; o, endoskopik müalicənin, əməliyyatın, kimyaşüa terapiyasının seçilməsinə və onların ardıcıllığına təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Əksər hallarda qida borusu xərçənginin ilkin dərəcələri simptomsuz keçir – xəstəlik özünü heç cür büruzə vermir, xəstə xəstə olduğundan şübhələnmir. Bir sıra hallarda patologiya «kiçik», qeyri-spesifik əlamətlər kompleksi ilə başlayır. Xəstələr aşağıdakılardan şikayət edirlər:
- udma zamanı döş sümüyü arxasında narahatlıq, ağırlıq hissi, intensiv olmayan yanma, ağrı;
- gəyirmə;
- ürəkyanması;
- izahsız çəki itkisi;
- udmanın müəyyən qədər pozulması.
Şiş tədricən böyüyür, toxumalara daha dərinə və ya orqanın lümeninə nüfuz edərək onu azaldır. Proqressləşdikcə qadınlarda və kişilərdə qida borusu xərçənginin aparıcı simptomu və təzahürü udmanın pozulması, yəni disfagiya olur. Xəstələr qidanı udarkən əhəmiyyətli çətinliklər çəkirlər – ilk vaxtlar yalnız bərk qida ilə (onu mütləq su ilə içmək lazımdır), sonra isə yumşaq, maye qida ilə.
Yeni törəmənin xoralaşması tüpürcək axması, geriyə qusma, əvvəlcə udma zamanı, sonra isə daimi ağrı, tüpürcəkdə qan qarışığı ilə müşayiət olunur.
Bədxassəli proses digər orqan və toxumalara yayıldıqda simptomatika daha müxtəlif olur:
- qayıdan sinir zədələndikdə səsin xırıltısı, afoniya baş verir;
- mədə zədələndikdə ürəkbulanma, qusma, tez doyma, iştahanın azalması, hətta tamamilə itməsi, arıqlama yaranır;
- diafraqma, orta boşluq şiş prosesinə cəlb olunduqda ağrı əzabverici olur, xəstələr onu daim hiss edirlər;
- qan damarlarının zədələnməsi zədələnmiş arteriya və ya venanın ölçüsündən asılı olan həcmdə qanaxma ilə müşayiət olunur.
Şiş hematogen yolla metastaz verir, böyrəkləri, böyrəküstü vəziləri, qaraciyəri, ağciyərləri zədələyir ki, bu da müvafiq simptomatika ilə müşayiət olunur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika aparan həkim üçün əsas narahatedici siqnal xəstənin udma pozğunluğuna – disfagiyaya dair şikayətidir. Bu, təcili ezofaqofibroqastroduodenoskopiyanın (EFQDS) aparılması üçün birbaşa göstərişdir. Bu müayinədən əvvəl mütəxəssis digər şikayətləri dəqiqləşdirəcək, onların nə vaxtdan yarandığını, zaman keçdikcə necə dəyişdiyini öyrənəcək, xəstənin özünə kömək etmək üçün nə etdiyini və bu hərəkətlər nəticəsində hansı nəticənin əldə olunduğunu biləcək.
Obyektiv müayinə apararaq onkoloq xəstəni müayinə edir, onun çəkisinə, yağ və əzələ toxumasının nisbətinə, böyümüş limfa düyünlərinin olmasına, dərinin, görünən selikli qişaların rənginə və digər xüsusiyyətlərə diqqət yetirir.
Qida borusunun onkopatologiyasından şübhələnildikdə diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün xəstəyə aşağıdakılar təyin ediləcək:
- klinik qan analizi;
- qanın biokimyəvi tədqiqi;
- koaqulogramma;
- onkomarkerlərə görə qan tədqiqi;
- ümumi sidik analizi;
- ezofaqofibroqastroduodenoskopiya (həkimə selikli qişanın defektini və ya üzərindəki yeni törəməni görməyə, onun ölçülərini, lokalizasiyasını qiymətləndirməyə, sonrakı histoloji tədqiqat üçün biopsiya götürməyə, ağırlaşma ehtimalını qiymətləndirməyə imkan verir);
- endosonoqrafiya (şişin orqan divarını zədələmə dərinliyini, yaxın limfa düyünlərinin prosesə cəlb olunma dərəcəsini qiymətləndirməyə imkan verir);
- kontrastlaşdırma ilə qida borusunun rentgenoskopiyası (qida borusunda şişi aşkar etməyə, onun daralma dərəcəsini müəyyən etməyə, qidanın zədələnmiş sahədən keçmə sürətini müəyyən etməyə imkan verir);
- limfa düyünlərinin USM-i (onların metastatik zədələnməsini aşkar etməyə imkan verir);
- bronxoskopiya (bronxopulmonar sistemdə metastazların olmasından şübhələnildikdə tətbiq edilir);
- kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası (tədqiqatın məqsədindən asılı olaraq döş və ya qarın boşluğu orqanları tədqiq edilir; adətən əvvəlcədən kontrast yeridilir; üsul şişin vəziyyətini dəqiq müəyyən etməyə, metastazları aşkar etməyə və xarakterizə etməyə imkan verir);
- ftordezoksiqlükoza ilə bütün bədənin pozitron-emissiya kompüter tomoqrafiyası (bütün uzaq metastazları aşkar edəcək).
Müalicə
Qida borusu xərçənginin müalicə taktikası, bir qayda olaraq, cərrahi, şüa və dərman müalicəsi metodlarının kombinasiyasını əhatə edir və konkret pasiyentdə xəstəliyin gedişinin xüsusiyyətlərindən asılıdır. Onun müəyyən edilməsində müxtəlif profilli mütəxəssislər iştirak edir: qastroenteroloq, cərrah-onkoloq, radioloq, kimyaterapevt.
Cərrahi müalicə adətən qida borusunun subtotal rezeksiyası həcmində aparılır – orqanın böyük hissəsinin çıxarılması və onun mədə və ya yoğun bağırsaq fraqmenti ilə əvəz edilməsi. Eyni zamanda regionar limfa düyünləri də çıxarılır.
Əməliyyatdan sonra ehtimal olunan qalıq bədxassəli hüceyrələri məhv etmək üçün pasiyentə kimyaterapiya və ya şüa terapiyası təyin edilir. Bəzən bu müalicə üsulları əməliyyatdan əvvəl də tətbiq edilir – belə müalicənin nəticəsi şişin ölçüsünün kiçilməsi olacaq – bu da onun çıxarılmasını asanlaşdıracaq.
Əməliyyata əks göstərişlər olduqda, prosesin gec mərhələlərində kimyaterapiya və/və ya şüa terapiyası müstəqil paliativ müalicə üsulları kimi istifadə oluna bilər – onlar pasiyentin vəziyyətini bir qədər yüngülləşdirəcək, ömrünü qısa müddətə uzadacaqlar.
Paliativ müalicəyə həmçinin pasiyentin simptomatik müalicə preparatları – ağrıkəsici, qusmaya qarşı, ürək fəaliyyətini yaxşılaşdıran, antibakterial və digər dərmanları qəbul etməsi də daxildir.
Qida borusunun rezeksiyası mümkün olmadıqda, pasiyentə şişin yerləşdiyi sahəyə stent – lümeni genişləndirəcək və udmanı asanlaşdıracaq xüsusi tor – qoyulması əməliyyatı tövsiyə edilə bilər.
Uzunmüddətli qidalanma çatışmazlığından zəifləmiş pasiyent tam dəyərli, keyfiyyətli qidalanmaya ehtiyac duyur. Ona fərdi hesablanmış, kifayət qədər zülal və enerji tərkibli pəhriz təyin edilir. Xüsusi yüksək zülallı müalicəvi qarışıqlardan istifadə olunur.
Qida borusu xərçənginin müasir və olduqca perspektivli müalicə üsulu hədəf (targetli) terapiyadır.
Reabilitasiya
Əməliyyatdan sonra xəstə tibb işçilərinin daimi nəzarəti altında stasionarda qalır, həkim tərəfindən müntəzəm müayinələrdən keçir, dəstəkləyici müalicə, xüsusən antibiotikoterapiya alır. Zədələnmiş toxumalar sağalana qədər o, parenteral qidalanır (qida məhlulları infuziyalar – damcı üsulu ilə birbaşa qana yeridilir).
Şişəleyhinə müalicə kursu başa çatdıqdan sonra xəstə onkoloq-həkimin dispanser uçotunda qalır – həkimin tövsiyə etdiyi tezliklə dispanseri ziyarət edir, müayinələrdən və minimum zəruri tədqiqatlardan keçir. Belə yanaşma xəstənin vəziyyətinə nəzarət etməyə və xəstəliyin residivi baş verdikdə onu vaxtında aşkar etməyə imkan verir.
Profilaktika
Qidaboru xərçənginin inkişafının 100% qarşısını almaq mümkün deyil – onun birincili profilaktikası yoxdur. Bu patologiyanın yaranma riskini azaltmağa orqanın selikli qişasına təhrikedici amillərin təsirinin minimuma endirilməsi kömək edəcək:
- zərərli vərdişlərdən imtina;
- mexaniki və termik cəhətdən qənaətedici qidaların qəbulu;
- bədən çəkisinin normal hədlərdə saxlanılması;
- həzm orqanlarının müntəzəm profilaktik müayinələri;
- xərçəngönü xəstəliklərin vaxtında keyfiyyətli müalicəsi.
Yadda saxla!
Qida borusu xərçəngi çox təhlükəli bir patologiyadır. Prosesin erkən mərhələsində spesifik, aydın ifadə olunmuş simptomların olmaması xəstəliyin gec diaqnostikasına səbəb olur – xəstəlik onda aşkar edilir ki, radikal müalicə artıq qeyri-mümkün olur. Bununla belə, bir sıra hallarda patologiyanı daha erkən diaqnoz qoymaq mümkündür, lakin bunun üçün pasiyent özündəki narahatlıq simptomlarına diqqət yetirməli və onlarla həkimə müraciət etməlidir.
Statistik məlumatlara görə, xəstələrin əksəriyyəti xəstəliyin başlanğıcından iki-dörd ay sonra tibbi yardım üçün müraciət edir. Yəni, bu müddət ərzində onlar müəyyən narahatlıq (bir qayda olaraq, xəstəliyin “kiçik” əlamətləri) hiss edirlər, lakin buna əhəmiyyət vermirlər, bunu yorğunluğa, kəskin respirator virus infeksiyasına və ya digər sadə xəstəliklərə aid edirlər. Bu vaxt ərzində isə qida borusu xərçəngi əməliyyata yararsız mərhələyə qədər proqressivləşir…
Pasiyentləri özlərinə diqqətli olmağa çağırıram – qida borusu xərçəngini heç olmasa dolayı yolla xatırladan ilk əlamət və simptomlar meydana çıxdıqda, diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün həkimə müraciət etmək lazımdır – müayinələr təhlükəli diaqnozu istisna etməyə və ya xəstəliyi müalicəyə tabe olan başlanğıc mərhələdə aşkar etməyə kömək edəcək. Bu, proqnozu yaxşılaşdıracaq, pasiyentin ömrünü uzadacaqdır.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Effektiv kombinasiya: cərrahiyyə + hipertermokimyaterapiya
Klinikanın onkocərrah həkimləri cərrahi üsulların qarındaxili hipertermokimyaterapiya ( Xaypek (HIPEC) ) ilə birləşdirilməsindən istifadə edərək pasiyentlərin həyatını xilas…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Haypek (HIPEC)
Bəzi onkoloji xəstəliklərin nəticəsi olan peritoneal karsinomatozun müalicəsi üçün bizim Onkomərkəzimizdə qabaqcıl Haypek (HIPEC) üsulu - hipertermik intraperitoneal…
İstiqamət: Onkocərrahiyyə
Klinikanın onkokonsiliumu iş başında: həkimlər onkoloji pasiyentdə yuxarı boş venanın stentlənməsini apardılar
İlk növbədə ürək-damar sisteminin patologiyaları ilə bağlı olan sivilizasiya xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə əlilliyə və ölümə görə birinci…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi / Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
